Педагогическай үлэ бэтэрээнэ, 50 сыл үөрэхтээһин эйгэтигэр үүнэр көлүөнэни иитиигэ-үөрэтиигэ олоҕун анаабыт, элбэх кинигэ ааптара, айар куттаах ытыктыыр киһибит Галина Иванова – Айтыына үбүлүөйдээх 75 сааһын көрсө «Күнүү содула» диэн саҥа кинигэтэ күн сирин көрдө. Кинигэҕэ киһи сирдээҕи олоххо аналын, дьылҕа хаан тургутуутун – киһи соһуччу көрсөр кыһалҕаларын, очурга оҕустарыытын, тапталга бэриниитин уонна таҥнарыытын туһунан ааптар бэрт ылыннарыылаахтык суруйан, ааҕааччы болҕомтотун тардар. Кинигэ «Айар» кинигэ кыһатыгар 1 500 ахсаанынан тахсан, ааҕааччы киэҥ араҥатыгар ананна. Онон Галина Никитичнаны кытта атах тэпсэн олорон, саҥа тахсыбыт кинигэтин тула кэпсэттибит:
– Галина Никитична, үбүлүөйдээх сылгар кинигэ таһааттаран, бэйэҕэр улахан бэлэх оҥостубуккун. Элбэх кинигэ ааптара буоларгын билэбит. Үксүн оҕолорго анаммыт кинигэлэриҥ оҕону иитиигэ, сайыннарыыга, өбүгэ үтүө үгэһин билиһиннэриигэ, төрөөбүт тыл сүмэтин иҥэриигэ туһуламмыт буоланнар, үөрэх эйгэтин үлэһиттэригэр, оҕолорго туһалыы сылдьаллар. Оттон бу кэпсээннэриҥ кинигэтэ аан бастаан тахсыбытынан эҕэрдэлиибин. Бу кинигэҕэ киирбит кэпсээннэр дьиҥ олоххо буолбут түгэннэр дуо?
– Син бу орто дойдуга аҕам сааспар диэри олорбут киһи, олоххо көрбүтүм-истибитим да элбэх буоллаҕа. Олоххо баар дьиҥ буолбут түгэннэргэ олоҕуран суруйбутум. Ол эрээри, уус-уран айымньы буоларынан, кэпсээн-кэпсээн курдук тупсарыллан суруллуннаҕа.
– «Олох суураллыбат сурааһына» кэпсээҥҥэр: «Айылҕа дьахтары тулуурдаах гына оҥорбут буолан, туох баар олоххо көрсөр кыһалҕатын, эрэйин Полина Николаевна тулуйан, олоҕун силигин ситэрэн, дьон тэҥинэн олорон кэллэҕэ. Бээ, киһи тэҥинэн диибит даҕаны, аҥаардас дьахтары атыттар тэҥнииллэр дуо? Син биир кыната тостубут туруйаҕа холуохтара суоҕа дуо? Оттон эрдээх дьахталлар эрдэриттэн дьалты туппат муҥнара дуу?» диэн суруйбуккун.
Кырдьык, дьахтар нарын санныгар күннээҕи кыһалҕатын сүгэрэ баар суол. Ону тулуйан, оччоттон баччаҕа диэри саха дьахтара олоҕу тыыннаан кэллэҕэ. Тымныы айылҕабыт тулуурдаах гына дьахтары айдаҕа.
Аны олус бэркэ уот харахха эппиккин: «Үйэбит уларыйан, дьон бэйэ-бэйэҕэ сыһыана, олоҕу көрүүлэрэ, интэриэстэрэ уларыйбыта көстөр… Ол эрээри ханнык да үйэ үүннэр, киһилии сиэрдээх майгы, сыһыан сүппэтэ буоллар диэҕи баҕарыллар».
– Ээ, ити күннээҕи олоххо көстөр, ол иһин тус санаабын суруйбутум.
– «Дьылҕаҥ хайдах да мускуйдар, олоххо эрэли сүтэрбэккэ, олох иһин туруулаһан, олох киэҥ байҕалын баалыгар оҕустарбакка, мутугунан быраҕыллар муҥур үйэҕэ үчүгэйдик, кэрэтик олоруохха диэн санаанан салайтаран кэллэҕэ эбээт, Полина Николаевна» диэн кэпсээнин геройа ааҕааччыга үтүө холобур буолууһу. Дьахтар эрэ барыта олоҕу итинник көрөрө буолуо дуо?
– Хас биирдии киһи олоҕу көрүүтэ тус-туһунан, олоҕун укулаата эмиэ ураты. Дьылҕата, ыйааҕа диэн эмиэ баар. Ол эрээри киһиэхэ иитиллибит эйгэтэ, төрөппүт иитиитэ, удьуор тыына киһи-хара буолан, олоҕу оҥосторугар тыын суолтаны ылар. Өбүгэлэрбит өйдүүллэринэн, киһи күн сиригэр үҥкүрүс гынарыгар киһи сирдээҕи анала, дьылҕата суруллан кэлэр диэн. Оннук да быһыылаах, киһи дьылҕата тугу ыйарынан олорор диэни ылынабын.
– Кинигэҕэ киирбит кэпсээннэриҥ ааттара олох, дьылҕа туһунан толкуйдатар айымньылар буолалларын тута биллэрэр, киһи ааҕа охсуон эрэ баҕата киирэр. Холобур, «Дьахтар – олох төрдө», «Кыыс – омук анала», «Алтан чуорааннаах суолунан», «Дьылҕа суола», «Тыйыс ыйаах», «Таптал илимгэр иҥнэн», «Ыал буолуу да араастаах»… «Дьахтар – олох төрдө» саха дьахталларын туһунан бэргэн этиилэри эппиккин: «Дьахтар сирдээҕи олоҕу киэргэтэр; Дьахтар айылҕа кэрэ айымньыта; саха – дьахтар таҥаралаах; Дьахтар дьиэ кэргэн харысхал ымыыта; ыал ийэтинэн ыал буолар; Дьахтар сатабыла, дириҥ өйө-санаата, толкуйа олоххо элбэҕи быһаарар, дьахтар күүстээх санаата, кини кыаҕа, туруга, бэриниилээх таптала – дьиҥнээх олох соргута буолар» диэн. Эн тус олоххор бу этиилэри төһө тутуһаҕын?
– Дьахтар буолан төрөөбүт ытык иэстээхпит, ийэ буолуу дьолун билии, эппиэтинэһин сүгүү, дьиэ кэргэн олоҕун уйгутун оҥоруу, дьолун түстээһии. Ити үөһээ этиллибит бэргэн этиилэри олохпор тутуһан кэллим. Олоҕу олоруу – бу ураты философия.
– Галина Никитична, кэпсэтиибит түмүгэр кинигэҥ аатыгар тохтуохха. Тоҕо «Күнүү содула» диэтиҥ?
– Кинигэ аата ааҕааччыны угуйар, ыҥырар, тарда турар буолуохтаах. Оччоҕо эрэ ааҕааччы бу кинигэҕэ болҕомтотун, хараҕын ууран ааҕарга сананыаҕа. Кинигэбэр «Күнүү» диэн кэпсээн баар, ол онно олоҕуран «Күнүү содула» диэн ааттаабыппыт.
– Галина Никитична, эппиэтиҥ иһин махтанабын! Киһи уонна олох куруук таайыллыбат таабырын. Эн олоҕу олорбут киһи олоххо сомсон кэлбит көрүүлэргин, санааларгын кэпсээннэргэр тиһэн кинигэ оҥорон бар дьоҥҥор, анаабытыҥ олус кэрэхсэбиллээх. Арыт төһө да олох, таптал уонна бу сиргэ киһи аналын туһунан билэр курдук сананнарбыт, онно өйө-санаа тутаҕын, кыра да өйдөбүл тиийбэтин киһи күннэтэ көрсүөн сөп. Онон, бу кинигэҥ дьоҥҥо-сэргэҕэ үгүс өйдөбүлү саҕыаҕа, өйү-санааны сааһылыаҕа, бөҕөргөтүөҕэ дии саныыбын.
Мария Аргунова