Тойон Мүрү уонна Аччыгый Эбэ икки ардыгар Мүрү Томторугар 1805 сыллаахха Бороҕон улууһун киинэ төрүттэммит. Бастакы таҥара дьиэтэ 1813 сыллаахха тутуллан сибэтии буолбут. Бу таҥара дьиэтэ үлэҕэ киириитэ үөрэх уонна култуура сайдыытыгар олук буолбута. Онон сибээстээн 19-с үйэ иккис аҥаарыттан дьон улууска тардыһыыта күүһүрбүтэ.
1872 сыллаахха Бороҕоҥҥо икки кылаастаах норуот училищета, 1896 сыллаахха Бороҕон таҥаратын дьиэтигэр церковнай-приходской оскуола аһыллыбыттара. Бороҕон улууһун историятын суолталаах өрүттэрэ өрөбөлүүссүйэ иннинэ уонна кэнниттэн бу Томтор сиригэр буолбуттара. Онон Томтор билигин улууспут историятын кэрэһитэ буолан турар ытык сир.
Томторго оҕо сааһа ааспыт, онно олорбут Василий Аргунов – Томтор Уола бэҕэһээ, атырдьах ыйын 11 күнгүгэр, улуус баһылыгар Василий Алексеевка уонна Мүрү нэһилиэгин баһылыгар Прокопий Румянцевка Томтор оччотооҕу кэмин олоҕун, бэлиэ, ытык сирдэрин, тутууларын көрдөрөн билиһиннэрдэ.
Василий Васильевич Томтор историята умнууга хаалбатын туһугар араас үлэлэр ыытыллыбыттарын, QR-кодтаах ыйынньыктар турбуттарын этэн, сорох өттө сүтэн-оһон, умнууга хаалан эрэрин бэлиэтээтэ. Онон бу ытык сиргэ сөргүтүү үлэтэ салгыы ыытыллара наадатыгар баҕа санаатын тиэртэ.
Василий Аргунов улуус киинин историятыгар улахан суолталаах түгэннэри сөргүтэр туһунан кэскиллээх этиилэри киллэрдэ. Ол курдук оройуоммут киинигэр Томторго 1930 сыллаахха кыһыл бартыһаан Дмитрий Алексеев – Кымахы аҕалбыт локомобилыгар уот биэрэр генератор холбонон, улууска бастакы уот лаампалара тыкпыттара. Улууска улахан бэлиэ түгэнинэн буолбут история бу кэрдиис кэмин үйэ-саас тухары дьон билиитигэр-көрүүтүгэр таһаарар инниттэн, ол локомобилы бастакы турбут сиригэр аҕалан туруорууну туруоруста. Маны сэргэ айан аартыга буолбут Аккыырай аартыгын суола хайдан, массыына кыайан сылдьыбат буолбутун көннөрөн оҥоһуллара буоллар диэн санаатын тиэртэ. Бу суол оҥоһулуннаҕына дьон-сэргэ сылдьарыгар табыгастаах буолуоҕа.
Ити курдук Василий Васильевич дойдутун туһугар, дойдутун историята үйэтитиллэригэр ис сүрэҕиттэн ыалдьарын бэлиэтээн туран, улуус баһылыга Василий Алексеев уонна Мүрү нэһилиэгин баһылыга Прокорий Румянцев махталларын тиэртилэр, итиэннэ кини этиилэрин болҕомтоҕо ылалларын биллэрдилэр.
Улуус дьаһалтатын пресс-сулууспата