Ханнык баҕарар улуус, нэһилиэк атыттартан туох эрэ туспа уратылаах, атын дириҥ историялаах, силистээх-мутуктаах буолар. Уус Алдан улууһа (уруккута Бороҕон улууһа) түҥ былыргыттан дьон-сэргэ уутуйан олохсуйбут биир кырдьаҕас ытык дойдунан буолар. Улуус историята түҥ былыргы, төрүт-уус, бас-көс дьонунан аар-саарга ааттанар саарыннарынан биллэр.
Ол курдук, нуучча-саха норуотун эйэлээх бииргэ олоруутун түстэспит Лөгөй Тойон, XVIII-XIX үйэлэр кирбиилэригэр Екатерина II ыраахтааҕыга тиийэн «Сахалар тустарынан былааны» туттарбыт Бороҕон улууһун кулубата Алексей Иванович Аржаков, норуокка биллэринэн Сэһэн Ардьакыап, уонна Саха Степной Думатын тэрийэн бэйэни салайыныы бастакы олуктарын уурсубут эмиэ Бороҕон улууһун кулубата Иван Емельянович Мигалкин, Дүпсүн улууһун кулубата Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр ааттара саха норуота бэйэтэ судаарыстыбаннастаах, өрөспүүбүлүкэлээх буоларын ыра санаа оҥостон олохторун анаабыттара уонна саха норуота баарын тухары ааттара умнуллуо суоҕа.
Саха бастакы интеллигенциятын кэккэтигэр киирбит, үрдүк үөрэхтээх, өссө революция иннинэ Томскай куоракка үөрэммит, онтон Санкт-Петербург университетын бүтэрбит, салгыы Германия Лейпциг куоратын үрдүк үөрэҕин кыһатыгар политехническай институтугар стажировканы барбыт, императорскай стипендиат, сахаттан бастакы техническэй үөрэхтээх Николай Ефграфович Желобцов Бороҕон улууһун Өлтөх нэһилиэгин чаҕылхай ыччата этэ. Кини 1917 сыллаахха сахатын норуотун сайдыытыгар туһалыыр баҕа санаалаах дьиэ кэргэнин илдьэ дойдутугар эргиллибитэ. Уобалас уонна куорат оччотооҕу салалтата сайдыылаах, хас да омук тылынан кэпсэтэр уолу ытыстарын үрдүгэр түһэрэн ылбыттара.
Чинчийээччилэр инженер Николай Желобцов аатын кытта Дьокуускайдааҕы электростанция уонна куораты уотунан хааччыйыы бырайыактарын оҥорууну, Хаҥаластааҕы таас чоҕу хостооһуну кытары ыкса сибээстииллэр. Кини оҥорсубут былаан-бырайыактара национальнай архыып фондаларыгар хараллан сыталлара биллэр. Хомойуох иһин, Николай Ефграфович Желобцов 1921 сыллаахха «Олунньутааҕы саагыбарга кыттыста, Сэбиэскэй былааһы утарда» диэн саха атын бастыҥ интеллигенциятын кытары ытарга уураахтанан, Ньукуола таҥаратын дьиэтин таһыгар ытыллыбыт. Кинини кытары тэҥҥэ Бороҕон улууһун Бээрийэ нэһилиэгин үөрэхтээх ыччата, В.В. Никифоров-Күлүмнүүр биир санаалааҕа, оччолорго общественнай-политическай хамсааһыннар кыттыылааҕа Иван Егорович Васильев-Моччуука, Хаҥалас улууһугар бастакы локомобиль туруоран миэлиҥсэни, пилораманы, генераторы үлэлэппит Семен Барашков эмиэ ытыллыбыттара. Ити курдук дьалхааннаах кэмнэргэ сахаттан бастакы инженер, сэдэх идэлээх киһи дьылҕата олус хомолтолоохтук быстыбыта. Кини олоҕун чинчийии тохтообот, салгыы архыыптарга үлэлээн, кини сырдык аата тиллэригэр үлэни ыытыахтаахпыт.
Оройуоммутугар Сэбиэскэй былаас бигэтик атаҕар турбутун кэннэ, 1936 сыллаахха оччолорго оройуон киинигэр Томторго нуучча киһитэ Виноградов диэн электромеханик олохтоох дьону көмөлөһүннэрэн бастакы паровой мотуордаах уот станциятын үлэлэппитэ. Манна ревком бэрэстээтэлэ, Гражданскай сэрии кыттыылааҕа Дмитрий Андреевич Алексеев-Кымахы бартыһаан улахан төһүүнэн буолбута. Оччолорго бурдук тардар барабыык дьиэтин иһигэр курунан хамсатан (ремень) үлэлэтэргэ анаан генератор олордон, уот барар линиятын дьиэлэргэ тардан, ыкса күһүн бүтэрбиттэр. Дьэ, ити бэлиэ сылтан Мүрү эбэбит халдьаайытыгар электричество уота сандаарыйа тыкпыта улуус олоҕор-дьаһаҕар улахан суолталаах бэлиэ сыл быйыл 90 сылын туолар.
Ол гынан, электростанция 25 ат күүһэ эрэ кыамталаах буолан, уоту киэһэттэн киэһэ сырдатыныыга эрэ холбууллара. Оччолорго кыраһыын, чүмэчи кэмчи уонна ыарахан сыаналаах кэмигэр улахан үөрүү, абырал буолбута. Ити гынан, сэрии иннинэ электричество модун күүһүн үлэҕэ-хамнаска, олоххо-дьаһахха туһаныы суоҕун кэриэтэ этэ. Онон 1947 сылтан эрэ, сэрии ыар содулларын туоратыы, норуот хаһаайыстыбатын чөлүгэр түһэрии сылларыттан, сыыйа электричествоны күүһүрдүү саҕаланан барбыта.
Оройуоҥҥа иккис электростанция тутуута 1948 сыллаахха партия оройуоннааҕы кэмитиэтин бастакы сэкирэтээрэ Дмитрий Семенович Шепелев, оройуон Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Василий Прокопьевич Готовцев салалталарынан Бороҕон сэлиэнньэтигэр Мүрүгэ саҕаламмыта. Маныаха Саха АССР министрдэрин Сэбиэтин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы, «Сельэлектро» тэрилтэни салайсыбыт Афанасий Петрович Мигалкин электростанция докумуоннарын, үбэ-аһа көрүллүүтүн кылгас кэм иһинэн быһаарбыта. Бу электростанция промкомбинат иһинэн тэриллибит. Станция локомобилын кыамтата эмиэ мөлтөх буолан, хонтуора, столярнай сыахтар уонна промкомбинат сорох ыалларыгар эрэ уот холбоммут. Маныаха куораттан инженер-электрик С.А. Фок, кини аймаҕа О.В. Моттль диэн эдэр электромонтер уол үлэлии тахсыбыттар. Кинилэргэ оройуон сибээһин монтердара көмөҕө ыҥырыллыбыттар.
Бороҕон электростанциятын 1954-1955 сс. кыамтатын күүһүрдүү, линиятын саҥардыы, тупсарыы үлэлэрэ ыытыллыбыттара. Бастакы үрдүк күүрүүлээх барабыык (трансформатор) туруоруллубута. Ити үлэлэри дьаһайан, куораттан дьону таһааран, салайан ыыппыт киһинэн, сылаас ойбону айбыт, өрөспүүбүлүкэҕэ мөлүйүөнүнэн барыһы киллэрбит рационализатор, сэрии бэтэрээнэ Михаил Николаевич Тролуков буолбута.
Ааспыт үйэ 60-с сылларыгар Бороҕон сиригэр-уотугар 4 тыһ.кэриҥэ киһи олороро. Промкомбинакка 25, 75, 100 ат күүһэ күүстээх локомобилларынан, ПЭС-15 бензин двигателинэн электроэнергияны оҥороллоро. Хомунаалынай хонтуора, промкомбинат эргэ столярнай сыаҕын дьиэтигэр дизельнэй мотуордары туһанан үлэлиирэ. Оччолорго дизельнэй электростанция баанньык аннынааҕы көлүйэ илин өттүгэр үлэлии турбута. 1963 сылтан электростанция Дьокуускай куорат иһинэн үлэлиир энергоуправленияҕа бэриллибитэ. Оттон 1973 сылтан Суотту Арыы Тиитигэр энерговагоннар оройуону электричество уотунан хааччыйбыттара.
1970 с. Бороҕоҥҥо үрдүк күүрүүлээх трансформатор подстанциятын тутуута саҕаламмыта. Күүстээх үлэ түмүгэр 1981 сылга Уус Алдан оройуонун бары нэһилиэктэрэ кииннэммит электроуотунан хааччыллыбыттара.
1975 сылтан саҕалаан Дьокуускай – Табаҕа подстанциятыттан Мэҥэ Хаҥалас Хаптаҕайыгар диэри Лена өрүһү туоруур «ледовай» 35 кВт линия тардыллыбыта, 1977 сылтан Төҥүлү – Маҥан Өтөх хайысханан линия тутуллуоҕуттан Арыы Тиит подстанцията Аллараа Бэстээх энерговагоннарын кытары тэҥҥэ үлэлээбиттэрэ. Онон Майатааҕы РЭС илин эҥэр улуустарга киин буолан, оройуоҥҥа учаастактааҕы электросеть тэриллибитэ.
1981 сыллаахха тохсунньуттан туспа РЭС буолан Дьокуускайга хотугу ситимнэргэ киирбитэ. 1982 сыл түмүгүнэн оройуон үрдүнэн 14 мөл. 964 тыһ. кВт/ч электроэнергия туһаныллыбыт. Сыыппаралар уотунан туһаныы 2/3 производствоҕа туһаныллан илии ыарахан үлэлэрин бары идэлэргэ кэриэтэ солбуйан, туохха да кэмнэммэт сүдү күүс буолбута.
1983 сыллаахха «Усть-Алдансельхозэнерго» тэриллэн оройуон бары совхозтарын хотонноругар электричество күүһүн күүскэ киллэрэн, подстанциялары туруортаан сайылыктар уотунан хааччыллыбыттара, электромонтердар хас совхоз отделениетыгар барытыгар баар буолбуттара. Ити кэмҥэ тыа хаһаайыстыбата Россия бюджетыттан үбүлэнэр буолан, тыа сирин сайыннарыыга үп-ас дэлэй буолан, совхозтарга эти-үүтү оҥорон таһаарыыга, үлэлиир эйгэни чэпчэтиигэ улахан суолталаах көмөлөр оҥоһуллан барбыттара. Ол курдук, электроэнергияҕа тариф 1 харчы буолан норуот хаһаайыстыбата күүскэ сайдан испит.
1981-1989 сс. электромонтаж былааннаах үлэлэрэ оройуоҥҥа инники 20-чэ сылга туруктаах, эрэллээх буолуутун хааччыйбыттара. Ол курдук, 100-нэн биэрэстэлээх ыраах сытар Кылаайы, Дыгдал, Чэриктэй бөһүөлэктэрэ Бороҕонтон үрдүк күүрүүлээх уотунан хааччыллан олорбуттара.
Оройуоммутугар 1990 сыллартан саҕалаан 110 киловатт үрдүк күүрүүлээх уот ситимэ тардыллыбыта. 1996 сыллааҕы тоҥуу кэнниттэн Чурапчы – Бороҕон, Төҥүлү – Бороҕон линияларыгар араарар тэрили туруоран саҥардыллыбыттара, саппаас линиялар, монтердар пууннара, нэһилиэктэр хочуолунайдарыгар эбии аварийнай дизель станциялара туруоруллубуттара. Оройуоҥҥа аан бастакы ПАЭС-2500 аварийнай станция кэлэн үлэни-хамнаһы былаанныырга көмө буолбута.
2005 cылтан улууска РЭС-тэн арахсан «Энергонадзор», «Энергосбыт» тэрилтэлэр баар буолбуттара. Арыы Тииттээҕи ДЭС ликвидацияланан Бороҕоҥҥо эбии үс ПАЭС-2500 туруоруллубуттар.
Онтон ыла 30-тан тахса сыл устата Бороҕоннооҕу РЭС коллектива идэтийбит исписэлиистэр, инженердэр, үрдүк разрядтаах электромонтердар үлэлиир улахан кыахтаах тэрилтэнэн буолар. Сайдыылаах аныгы олоххо кыл да түгэнэ электричество уота суох үлэбит-хамнаспыт тохтоон хаалар кэмигэр нэһилиэнньэни уотунан хааччыйыы курдук тыын суолталаах тэрилтэ историятыттан уонна бастакы саҕалааһыннарыгар кылааттарын киллэрбит дьон тустарынан кылгастык быһа тардан кэпсээтэххэ итинник.
Зоя Белолюбская, улуус түмэлин научнай үлэһитэ
Туһаныллыбыт литература:
1. И. Иванов. Бастакы электростанциялар. – Мүрү саһарҕата, 1991, алтынньы 22 к.
2. Электрическэй ситим дьоһун үлэһиттэрэ (Мүрүгэ бастакы электрическэй уот сандаарбыта 70 сылын туолла, Саха сирэ, 2006, ахсынньы 12 к.)
3. Н. Алексеев. Электроэнергия түргэн тэтиминэн сайдар, тэнийэр, «Мүрү саһарҕата» 2002, олунньу 16 к.
4. Сырдыгы, сылааһы саҕааччылар: Уус Алдан улууһугар бастакы эл-во уота кэлбитэ 90 сылыгар, оройуоннааҕы РЭС тэриллибитэ 45 с. ананар/Прокопьев В.М.,Константинова Н.И., Куличкин М.А. – Дьокуускай: КЭМ, 2025. – 160 с.
5. Улусный архив. Протокол заседания Усть Алданского райсовета депутатов трудящихся. Ф-1, Оп-1, ед. хранен.– 106.