Билиҥҥи уустук соҕус балаһыанньаҕа улууспутугар чааһынай предприниматель, бэйэ дьарыктаах дьон элбээн иһэрэ олус үөрдэр. Саха Өрөспүүбүлүкэтин “Мин Биисинэһим” улуустааҕы салаатын салайааччыта Сардаана Крылова биэрбит дааннайдарыгар олоҕурдахха, бүгүҥҥү туругунан улууска 608 урбаанньыт (индивидуальнай предприниматель), 65 юридическэй сирэйдэр (ХЭТ-тэр, СХПК-лар) уонна 86 КФХ баар. Ол иһигэр Мүрү нэһилиэгэр 228 урбаанньыт, 25 юридическэй сирэй, 5 КФХ баар.
Биисинэс хайысхатынан тыырдахха, улууспутугар сүнньүнэн тыа хаһаайыстыбатынан дьарыгыраллара биллэр – 174 хаһаайыстыба баар, манна урбаанньыттар, юридическэй сирэйдэр киирсэллэр. Кинилэргэ, бастатан туран, эт-үүт бородууксуйатын батарыы, от, сүөһү аһын оҥорон таһаарыы киирсэллэр. Иккис сүрүн хайысханан – пассажирдары, таһаҕаһы тиэйии араҥата буолар. Манна 131 тэриллии үлэлиир эбит. Чопчулаатахха, урбаанньыт дьыалатын Уус Алдаҥҥа арыйбыт курдук көстүөн сөп эрээри, бэйэтэ атын улууска үлэлии сылдьар буолуон сөп. Ол кэнниттэн эрэ атыы-эргиэн араҥата кэлэр – 126 урбаанньыт дьарыгырар. Өссө биир киэҥник тарҕаммыт хайысха – оҥорон таһаарыы араҥатыгар 21 тэриллии сурулла сылдьар. Тутуу, араас өҥө көрүҥнэрин оҥоруу, ыраас ууну оҥоруу уонна тиэрдии курдук тэриллиилэр тарбахха баттаналлар.
Бастакы холонуу
Сайыны быһа бензиммит хааччахтанан кэлии-барыы, таһаҕастааһын, тиэрдии өттүгэр, аҥардас нэһилиэк иһигэр төттөрү-таары кэлэргэ-барарга эрэйи көрө сылдьыбыппыт. Дьэ, ол кэмҥэ биир ураты өҥө харахпытыгар хатана сылдьыбыта — электровелигынан курьер өҥөтө. Улууспут дьоно Бороҕоҥҥо кэллэхтэринэ, нэһилиэктэргэ бэйэлэригэр даҕаны тыаһа суох эрээри, түргэн сырыылаах бэлэсипиэттэри көрбүккүт буолуо – арыыны-уматыгы ирдээбэт, киһи бэйэтэ тэбэ сатаан сэниэтин эспэт бэртээхэй тырааныспар. Курьер өҥөтүн оҥоро сылдьыбыт киһилиин билсибитим – эдэр кыыс, оҕотугар олорор кэмигэр кылгас кэмҥэ холонон көрбүт. Саҥа өҥө буолан бастаан утаа дьон сэрэнэ, сэрэхэчийэ туттубуттар, онтон туһалааҕын билэн сакаастаан барбыттар. Үксүн таһаҕас тиэрдиигэ, маҕаһыынтан бородууктаны ылларыыга, дьиэлэригэр умнубут күлүүстэрин, докумуоннарын аҕалтарарга туһаналлар эбит. Бу диэн эттэххэ, курьер өҥөтүн төлөпүөн сыһыарыытыгар баар «driveе» нөҥүө эмиэ арыйыахха сөп. Курьер буоларга ханнык туттар тиэхиньикэҕинэн (бэлэсипиэтиттэн саҕалаан массыынатыгар тиийэ баар), көрүҥүн талаҕын уонна киирэр сакаастары толорон бараҕын. Курьер өҥөтүн уратыта диэн пассажирдары таһар курдук кытаанах ирдэбил суох, онон хантан да көҥүл эккирэтэ сүүрбэккин. Бэрэбиэркэ быһыытынан Бороҕоҥҥо «driveе» үлэ чааһын тухары курьер өҥөтүн холбуу сылдьыбыппыт даҕаны, биир да киһи сакаастаабата. Холобур Дьокуускай куоракка сакаас тобус-толору, дьэ ону толоро биир үксүн эдэрдэр, 14 саастарын туолбут оҕолор уонна устудьуоннар курьер өҥөтүнэн дьарыктаналлар эбит.
Пластигы баһылаабыт маастар
Чараҥ сэлиэнньэтин олохтооҕо Иван Сысолятин былырыын муус устартан пластигынан анал уу иһиттэрин, дугдалары, тыылары, сыарҕалары оҥорон саҕалаабыт. Үксүн улуусдьоно-сэргэтэ сакаастыырын таһынан, чугастыы Мэҥэ Хаҥалас ыаллыы сытар сэлиэнньэлэриттэн эмиэ сакаас киирэр эбит.
Оттон бэйэтэ бырайыактаан оҥорбут тыытын, бэл, Ленскэй куораттан кытары сакаастаан атыыласпыттар. Кини оҥоһуктарын тигиитин суола үчүгэйин уонна көнөтүн, бөҕөтүн-таҕатын иһин хайгыыллар. Пластига эмиэ хаачыстыбалаах, кыһыҥҥы тоҥокко эмтэрийбэт, үйэлээх дииллэр. Иван Сысолятин: «Муус харайар иһиттэри оҥорор сакаас элбэхтик киирээччи. Муус харайар иһит намыһах, улахан муус көһөҥөтө батар киэҥ айахтаах буолар. Оннугу биир куубун ортотунан 16 тыһыынча солкуобайга оҥоробут. Сыана хас биирдии сакааска туспа суоттанар, дьон туруорбут ирдэбилин, туттуллар матырыйаалы, иһит буоллаҕына иэнин суоттуубут. Биллэн турар, дьарык бастаан утаа ороскуоттаах. Сакаас оҥоро да иликкиттэн матырыйаал ылыллар, дьон-сэргэ истэ-билэ илик буолан сакаас да аҕыйах, аны мэлдьи, сылы эргиччи сакаастаабаттар. Онон бэйэм ый аайы хамнастанар үлэлээхпин. Бу дьарыгым – эбии дохуот курдук. Сайдар былаан баар. Биир эмит маркетплейскэ оҥорон таһаарааччы курдук регистрацияланан баран бородууксуйабын киэҥ ыырынан тарҕатыахпын баҕарабын. Онуоха ирдэбиллэрэ кытаанах, хас да мөлүйүөнүнэн солкуобай дохуоттаах буолуохтаахпын, ол иһин оҥорон таһаарары, үлэ миэстэтин элбэтэр баҕа санаалаахпын».
Сип-панель – тутуу биир сүрүн матырыйаала
Аныгы кэмҥэ дьиэ, гараас эркиннэрин маһынан эргитии – сыанан аҕаабат ботуччу соҕус ороскуоттаах тутууга киирсэн турар. Ол иһин дьон албаһыран, аныгы технологиянан оҥоһуллубут сип-панелларынан эркинниир буолбуттара – табыгастаах ньыма.
Киһи олорор дьиэтин кэм өссө маһынан туттар эбит буоллахтарына, гарааска, араас хаһаайыстыбаннай тутууларга сип-панелы хамаҕатык туттубуттара ыраатта. Урут ыраахтан кэлэр эбит буоллаҕына, былырыыҥҥыттан сип-панелы Бороҕоҥҥо оҥорон саҕалаабыттар. Анаан-минээн дьарыктана сылдьар Валерий Бурцевы кытары кэпсэттибит: «Биһиги уруккуттан пиломатериал оҥоруутунан дьарыгыра сылдьыбыппыт. Дьон тугу ирдиирин өйдөөн былырыыҥҥыттан сип-панель оҥорон таһаарар буоллубут. Сип-панелы таҥарга полистирол, ОСБ уонна анал килиэй ирдэнэр. Гарааска, кыратык сылытыллар хаһаайыстыбаннай тутууларга 10 см халыҥнаах полистиролга ОСБ сыһыарабыт, дьиэҕэ — 15-тээх. Сакаас куһаҕан диэбэппит, син киирэр. Биир сип-панель ортотунан 6 тыһыынча солкуобай. Кыахпытынан көрөн этиллибит болдьоххо оҥорон биэрэбит. Өссө да сайдар, кэҥиир былаан баар. Билигин полистиролы бэйэтинэн атыылаһабыт, ыйааһына чэпчэки эрээри таһаҕас быһыытынан киэҥ иэни ылар. Полистиролы манна бэйэбитигэр оҥорон таһаарар буоллахпытына дьоҕус иэннээх сырьетын эрэ аҕалыа этибит, оҥорон таһаарарбыт элбиэ, дохуоппут улаатыа этэ».
Хатырык Быһыт
Хатырык Быһыт – Майаҕас сэлиэнньэтин өтөхсүйэн эрэр сайылыга. Бу сиргэ урбаанньыт Нарыйа Мигалкина былырыыҥҥыттан ыла тутуу үлэтин ыытан быйыл сынньанар туристическай база арыйан үлэлэтэр: «Оҕо сааһым кэрэ кэмнэрэ ааспыт сайылыгын сөргүтүөхпүн баҕарбытым ыраатта. 2025-2030 сылларга Саха сиригэр туризм сайдыытын стратегиятын бигэргэтиэхтэриттэн ыла былаан оҥостон, былырыын саҕалаабыппыт, быйыл номнуо бастакы ыалдьыттарбытын сырытыннардыбыт. Дьон интэриэһиргээтэ, бэйэбит дьоммут, улуус олохтоохторо, ону таһынан куораттан кытта кэлэн хонон-өрөөн барбыттара, аан дойду саамай улахан алааһын, Мүрү эбэни анаан-минээн көрө кэлэ сылдьыбыттара.
Билигин ыалдьыттары дьиэҕэ эрэ түһэрэбит, халлаан сөрүүкээтэ. Сайын түннүктээх балааккаларга түспүттэрэ. Дьиэ кыһыҥҥылыы тутуллан турар эрээри, уот ситимэ суох буолан кыһын үлэбитин тохтоторбут буолуо. Ол эрээри бу күннэргэ көмүлүөк оһох оҥорон саҕалыахтаахпыт. Күһүҥҥү ардахтарга Хатырык Быһыкка киирии аартыга эрэйдии сылдьыбыта, суолу астардыбыт, кыра массыынанан таах тиийэн кэлэр кыахтаннылар. Бэйэм урбаанньыппын, маҕаһыын үлэлэтэбин, турбазаны барытын бэйэбит күүспүтүнэн туттубут. Элбэх оҕолоох дьиэ кэргэммит, онон ороскуоту барытын тутатына уйунар ыарахаттардаах. Ол иһин инникитин бырайыактарга, граннарга кыттар баҕа санаа баар. Былааммыт өссө да киэҥ, эбэҕэ кумах куттаран сөтүөлүүр сир оҥоруо этибит, баанньык, балаҕан туттарыа этибит. Дьиҥэр, силигин ситэрэ буоллар – «Хатырык Быһыт» инникилээх ээ, бастатан туран, дьон сынньаныа этэ, иккиһинэн сэдэх, ураты күөллэргэ киирсэр Мүрү эбэ историятын билиһиннэриэ этибит«.
Улууспутугар өссө да элбэх, ураты дьарыгы баһылаабыт бэйэ дьарыктаахтар даҕаны, урбаанньыттар даҕаны бааллара саарбаҕа суох. Киһи эрэ сөҕө-махтайа көрөр оҥоһуктары хантан эрэ ыраахтан кэлэллэр дии санаабытыҥ, ончу даҕаны бэйэбит улууспутугар оҥоһуллаллар эбит. Биллэн турар, Саха сирин тыа сирдэригэр, Уус Алдаммыт улууһугар, биисинэс арыйдыҥ да сакаас кутулла түспэт, нэһилиэнньэ ахсаана аҕыйаҕа, нэһилиэктэр ыраах сыталлара улахан харгыс буолаллар. Маннык түгэҥҥэ дьон-сэргэ олохтоох бородууксуйаны талара, олохтоох урбаанньыт өҥөтүн туһанара ордук – урбаан сайдарыгар төһүү күүс буолуо этэ.
Анатолий Кириллин