Атырдьах ыйын 31 күнүгэр улуус баһылыга Василий Алексеев I Хоро, Хоро нэһилиэктэригэр, Мындааба бөһүөлэгэр сылдьан, үлэ-хамнас хаамыытын билистэ, нэһилиэк актыыбын кытта көрүстэ.
Чараҥ бөһүөлэгэр 3 улахан хаһаайыстыба сылгы-сүөһү ииттэн олорор, онтон биирэ үүт туттарар. Нэһилиэги быһа ааһар республикатааҕы айан суолугар буор бурҕайан олохтоохтору эрэйдиир. Суолга скоростной режимы тутуһарга анал бэлиэлэр (ограничение скорости) уонна «Пешеход» бэлиэлэрэ туруоруллалларын, ону тэҥэ айаны куттала суох оҥорорго видеонан кэтээн көрөр камералары туруорууну туруорустулар.
Дойду Президенэ Владимир Путин ыйааҕынан олоххо киирэр «Демография» национальнай бырайыак чэрчитинэн, «Спорт – норма жизни» федеральнай бырайыак иһинэн «Бизнес-спорт» («Я выбираю спорт») бырайыагынан нэһилиэккэ «Умная спортивная площадка» спорт араас көрүҥнэригэр аналлаах былаһаакка тутулла турар. Быйыл сайын эр дьон күргүөмүнэн субуотунньуктаан, саҥа былаһаакка акылаатын (бетонун) куппуттар. Бу үлэ урбаанньыттар материальнай уонна харчынан көмөлөрүнэн, көхтөөх субуотунньуктарынан ыытыллыбыт. Нэһилиэк баһылыга этэринэн, үлэ балтараа ый устата барбыт. Билигин оборудованиета кэлэрин кэтэһэллэр. Материал кэллэҕинэ, олохтоохтор тута ылсар санаалаахтар. Үлэни балаҕан ыйын ортото түмүктүүргэ былаанныыллар.
Олохтоох култуура киинигэр благоустройство үлэтин ыытыахтарын баҕаралларын иһитиннэрбиттэригэр, баһылык бу боппуруоска үлэни саҕалыырга тутатына сорудах биэрдэ. Саҥа ананан үлэлии кэлбит фельдшер үлэлиир усулуобуйа суоҕун бэлиэтээн туран, билигин үлэлии турар ФАП дьиэтэ эмэҕирэн, сууллар туруктааҕын эттэ. Носовкаҕа саҥа учаастакка дьон ситэ олохсуйа илик диэн, үрдүк күүрүүлээх уот тардылла илигэ дьиэ-уот тутталларыгар, оҥостоллоругар ыарахаттары үөскэтэрин бэлиэтээн туран, уоту таттаралларыгар туруорустулар.
Быйылгы үөрэх дьылыгар оскуолаҕа 93 оҕо үөрэнэр. Ол иһигэр 10 оҕо оскуола аанын саҥа аһар. Оскуола 17 миэстэлээх интэринээтигэр оҕо олороругар миэстэ тиийбэтинэн 25 миэстэҕэ диэри кэҥэтэргэ туруорустулар. Маны таһынан 1964 сыллаахха тутуллубут оҕо уһуйаана, билиҥҥи кэмҥэ ханан да эппиэтээбэтин этэн туран, саҥа уһуйаан дьиэтин эбэтэр күүстээх өрөмүөн үлэтин туруорустулар. Көрсүһүү кэмигэр нэһилиэккэ эдэр ыччат араас тутуу матырыйаалларын оҥорон таһаарарга ылсан эрэллэрин олохтоохтор үөрэ кэпсээтилэр.
Маны тэҥэ баһылык эдэр урбаанньыттары кытта көрүстэ. Ол курдук Иван Сысолятин иккис сылын пластик иһиттэри оҥоруунан дьарыктанар эбит. Кыһыҥҥы кэмҥэ үлэлиир базата суох буолан гараж тутан, ол аҥарыгар дьыалатын салгыыр былааннаах.
Тимофей Крылов улууска биллэр тимир ууһа. Кини мастарыскыайын Чараҥҥа көһөрөн аҕалан, үлэтин хайысхатын кэҥэтэр былааннаах. Тротуар плиткаларын, тимиртэн араас оҥоһуктары, мангаллары уонна да атыны оҥорон, улуус бөһүөлэктэрин тас көстүүлэрин тупсарар. Ыччакка үлэ миэстэтин таһаарар инниттэн производственнай цех арыйар тоҕоостоох диэн урбаанньыт бэлиэтиир, материалы барытын бэйэбит оҥорон таһаардахпытына, бары өттүнэн табыгастаах буолуо диэн санаатын үллэһиннэ. Түмүккэ улуус баһылыга Василий Алексеев эдэр дьон бэйэ кыаҕын туһанан саҥа дьыаланы арыйан, тэринэн үлэлииллэрин биһириирин уонна өйүүрүн биллэрдэ, итиэннэ мунньахха турбут сүрүн боппуруостарынан үлэни ыытарга сорук туруорда.
Салгыы улуус баһылыга Василий Алексеев Хоро нэһилиэгэр сылдьан олохтоох активы кытта көрсөн кэккэ боппуруостары дьүүллэстэ.
Майаҕас оскуолатыгар коллектив бэйэтин күүһүнэн быстах өрөмүөн үлэлэрэ ыытылла туралларын көрдө-иһиттэ. Өрөмүөн бүгүн түмүктэнэн, үөрэх дьыла аһыллар. Уһуйааҥҥа быйыл федеральнай бырагырааманан ыытыллыбыт өрөмүөн үлэтэ түмүктэнэн эрэр. Ис өттүгэр ититии ситимэ толору тардыллан бүппүт, билигин тас өттүн тупсарыы уонна уот ситимин тардыы үлэлэрэ хаалбыт.
Нэһилиэккэ быйыл саҥа фельдшер ананан үлэлии кэлбититтэн нэһилиэнньэ үөрэн олорор. Ол гынан баран ФАП дьиэтигэр интэриниэт суоҕа эмтээһин докумуоннарын толорор инниттэн Бороҕоҥҥо кэлэн үлэлииригэр күһэллэр. Быйыл национальнай бырайыагынан нэһилиэккэ аныгылыы тутуулаах саҥа фельдшерскэй-акушерскай пуун дьиэтэ тутуллуохтаах. Тутууну ыытар тэрилтэни быһаарар куонкурус балаҕан ыйын 2 күнүгэр диэри биллиэхтээҕин эрэнэ кэтэһэллэр.
Олохтоохтору ититии ситимигэр холбооһун Майаҕас бөһүөлэгэр 80% буолан турар. Быйылгыттан бөһүөлэк аҥар өттүн «ЖКХ Альтернатива» тэрилтэ салайан, кыстыкка бэлэмнэнии үлэтэ бара турар. Нэһилиэк дьаһалтатын көҕүлээһининэн, субуотунньук тэриллэн, хочуолунайтан тахсар сүрүн турбаны бүрүйбүттэр. Салгыы 25 ыалы ититии ситимигэр холбуурга үлэлэһэ сылдьаллар.
Олохтоохтор мунньах кэнниттэн туруоруллубут боппуруостар быһаарыллан, олоххо киирэн, нэһилиэк олоҕо тупсарыгар баҕардылар.
Улуус баһылыга Василий Алексеев Мындааба бөһүөлэгэр сырытта. Кинини кытта нэһилиэк олохтоохторо, уопсастыбанньыктар көрүстүлэр.
Мындаабаҕа 1000 кэриҥэ киһи олорор. Кэлиҥҥи кэмҥэ эдэр ыаллар олохсуйуулара элбээн, бөһүөлэк кэҥээбитэ бэлиэтэнэр. Көрсүһүүгэ сүрүн боппуруоһунан тырааныспар инфраструктуратын сайыннарыы буолла. Олохтоохтор Мындааба-Чараҥ хайысханан грейдэрдэммэтэҕэ ырааппыт суолу оҥорууну, бөһүөлэк иһинээҕи суоллары уонна уулусса остуолбаларын уотун саҥардыыны туруорустулар.
Нэһилиэк баһылыга Прокопий Румянцев быйыл ыытыллар үлэ былаанын туһунан иһитиннэрдэ. Ол курдук Сельхозхимия уулуссатын суолун оҥоруу балаҕан ыйыгар, Бороҕон-Мындааба икки ардынааҕы суолга сырдатыы үлэтэ сэтинньигэ ыытылларын эттэ. Ону сэргэ инники өттүгэр «Тупсаҕай эйгэни үөскэтии» национальнай бырайыакка уларыйыылар киирбиттэрин, урукку өттүгэр бу бырагыраамаҕа 5000-тан тахса нэһилиэнньэлээх пууннар хапсар буоллахтарына, билигин 500 киһилээх сэлиэнньэлэр эмиэ кыттар кыахтаммыттарын, ол инниттэн Мындааба бөһүөлэгэр эһиил федеральнай өйөбүлүнэн тугу оҥоруохха, тутуохха сөбүн эрдэттэн быһаарсалларыгар ыҥырда. Маны таһынан, олохтоохтор оптуобус сылдьар маршрутун кэҥэтэргэ уонна сылдьар бириэмэтин үлэлиир дьоҥҥо табыгастаах буоларыгар санааларын тиэртилэр.
Улуус баһылыга бары көтөҕүллүбүт боппуруостар хонтуруолга ылыллыбыттарын эттэ.
Улуус дьаһалтатын пресс-сулууспата