Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыайыы Саха сиригэр үрүҥ тунах ыһыахтарынан уруйдаммыта. Оттон биһиэхэ, Уус Алдаҥҥа ити сыл, 1945 сыллаахха бэс ыйын 20-21 күннэригэр сурахха киирбит Кыайыы ыһыаҕа ыһыллыбыта. Бу ыһыах туһунан Илин Сибиирдээҕи кинохроника устуудьуйата киинэ устан үйэтитэн турар. Ол кэмтэн ыла Кыайыы үбүлүөйүн аайы, биэстии сыл буола-буола өрөгөй ыһыахтара ыытыллаллар. Бастакы 1945 сыллааҕы ыһыах Мүрү Эбэ Хос үрэҕэр ыытыллыбыт буоллаҕына, быйылгы ыһыах улуу алаас биир эмиэ кэрэ сиригэр, хатыҥ чараҥынан симэммит Нэлээҥҥэ ыһылынна.
Кэлбит ыалдьыттар, улуус салалтата бастатан туран Чараҥнааҕы литературнай түмэлгэ Кыайыыга, ыһыахха аналлаах быыстапканы көрдүлэр. Манна биллэн туран, сүрүн сэҥээриини 1945 сыллааҕы бастакы ыһыах туһунан кэпсиир киинэ ылла. Сыл-хонук, күн-дьыл төһөнөн ыраатар да, ол кэм ордук ахтылҕаннаах, суолталаах буолан иһэр эбит.
Ыһыах улууспут нэһилиэктэриттэн кэлбит дьонун-сэргэтин сэлэлии хаамыыларынан саҕаланна. Ити кэмҥэ диктордар нэһилиэктэр сэриигэ кыттыыларын, тыылга үлэлэрин туһунан кэпсээбиттэрэ оччотооҕу кэми эргитэ санатта. Ама да ааспытын иһин, чахчы ыар кэмнэр буоллахтара. Ол иһин харах уулаах Кыайыы этэ диэтэхтэрэ.
Хайа ыһыах алгыһа суох буолуой? Өрдөөҥү 1945 сыллааҕы ыһыахха биллэр олоҥхоһут Уйбаан Говоров алгыстаабыта диэн билигин да ахталлар. Оттон быйылгы ыһыах алгыһын СӨ норуодунай артыыһа Владимир Заболоцкай толордо. Доллоһутан бэртээхэй алгыс иһилиннэ. Кэнэҕэһин кэнэҕэс оччотооҕу Кыайыы ыһыаҕар алгыһы кини толорбута диэн ахтылла сылдьыа буоллаҕа.
Ыһыах биир сүрүн сиэринэн-туомунан Ытык дуоҕаны киллэрии буолар. Быйылгы сиэр-туом эмиэ уратылаах буолла. Өрөспүүбүлүкэ, улуус биир биллэр-көстөр киһитэ, “Кэнчээри” ансаамбылы тэрийээччи, билигин даҕаны салайа сылдьар быйыл лоп курдук 80 сааһын туолбут Василий Парников уонна сэрии кэмин оҕото, улуус бочуоттаах олохтооҕо, өрөспүүбүлүкэ ытык кырдьаҕаһа Мария Фомина ытык дуоҕаны өрө тутан киллэрэн, улуус баһылыгын эбээһинэһин толорооччу Илья Артамоновка туттардылар. Эмиэ ахтылла сылдьар ураты түгэн буолла.
Дьон-сэргэ ыһыахха тоҕо тоҕуоруһарый? Саамал кымыһы иһээри, үтэһэлээх эттэн амсайаары эрэ буолбатах. Күн үҥкүүтэ оһуохайга эргийээри уонна биллэн турар, ыһыах оонньууларын көрөөрү. Ыһыахтарга былыр-былыргыттан күүстээхтэр, сымсалар мустаннар, оонньоон көрдөрөр үгэстэрэ билиҥээҥҥэ диэри тиийэн кэллэ. Ол курдук атын дойду күүстээхтэрин көрөөрү ыҥырсан кэлэллэрэ. Уус Алдан ыһыаҕа дьону тардар икки сонун күрэстэннэ. Урукку өттүгэр ханна да ыытылла илик кыра саастаах уолаттар уонна күүстээх куолар күөн күрэстэрэ хайыы үйэ киэҥ сэҥээриини ыллылар. Бу күрэхтэһиилэр былырыын Мүрү нэһилиэгин иһинэн ыытыллыбыт буоллахтарына, уолаттар “Ылгын Боотур” күрэхтэһиилэрэ быйыл улуус таһымыгар таҕыста. Онтон эдэр дьахталлар “Күүстээх куо” оонньуулара олох да өрөспүүбүлүкэ таһымнаах буолла. Онон таһымнара сылтан сыл улаатар чинчилэннэ. Ол тэҥэ “Мүрү боотура” күөн күрэс эмиэ ыраахтан чугастан күүстээхтэри түмэр буолан эрэр.
“Ылгын Боотур” күрэхтэһиигэ 2018-2019 с.с. кыра саастаах уолаттар кытыннылар. Улуус араас нэһилиэктэриттэн 12 уол кэлэн бэйэлэрин саастыылаахтарыныын холостулар. “Көтөх ынаҕы туруоруу”, “Ойбонтон уулааһын”, “Өһөс торбос” диэн саха төрүт оонньууларын сэргэ ,“Хомуур” диэн сонун көрүҥү таһынан 50 м сүүрүү курдук биэс түһүмэхтээх күрэхтэһиигэ кыайыылааҕынан Дьулуур Егоров (Баатаҕай) таҕыста. Иккис Стас Аммосов (Мүрү), үһүс Алгыс Рожин (Мындааба) буоллулар.
Бэйэтин кэмигэр күүстэҕинэн сураҕырбыт, 1945 с. Кыайыы ыһыаҕар дьахталлар курдаһан тустууларын кыайыылааҕа Варвара Васильева – Күүстээх Баттаайа аатынан “Күүстээх Куо” күөн күрэскэ 9 кэрэ куо холосто. Үс төгүл үс ыстаныыга, 100 м сүүрүүгэ, 30 кг куулу ыраахха быраҕыыга уонна мас тардыһыытыгар эриэ-дэхси көрдөрүүлэнэн, Чурапчы чулуута Саина Седалищева инники күөҥҥэ таҕыста. Иккис, үһүс миэстэни Уус Алдан кыргыттара Евгения Адамова, Алина Ларионова ыллылар.
Ыһыах дьоно барыта кэриэтэ сэҥээрэн көрөр “Мүрү боотура” күрэхтэһиигэ араас улуустартан 10 эр бэрдэ кэлэн күөн көрүстүлэр. Алта түһүмэхтээх сыра-сылба баранар сындааһыннаах киирсиилэр кэннилэриттэн Өлүөхүмэ ыччата Александр Пшенников кыайыы өрөгөйүн биллэ. Иккиһи быйылгы “Хоро уола” күүстээхтэр ооньууларын кыайыылааҕа Артем Оконешников (Орто Халыма), үсүһү Дьулустаан Туприн (Анаабыр) ыллылар. Кыайыылаах Александр Пшенников кэлэр өрөбүллэргэ Туймаада ыһыаҕар “Дыгын оонньууларыгар” кыттыахтаах. Онон улахан түһүлгэ иннинэ үчүгэй бэлэми ааста.
Ыһыахха күрэхтэһиилэри сэргэ, араас эгэлгэ куонурустар ыытылыннылар. Чахчы да кыайыы кынаттаах өрөгөй ыһыаҕа буолла.
Афанасий СЕКТЯЕВ