Тыал, сиик, тоҥоруу төһө даҕаны сыл ахсын хатыланнар, дьон таҥаһын-сабын көрүммэккэ, киһилии харыстаммакка тымныйар, ардыгар дьаҥҥа да хаптарар. Онуоха хайдах харыстаныахха сөбүй, доруобуйабытын хайдах бөҕөргөтөбүт?
Кыһыҥҥы күҥҥэ дьаарбайыы
Чараастык сылдьыы түмүгэр киһи сыыстарыан сөп. Ордук илиини-атаҕы тоҥордоххо, киһи этэ-сиинэ олоччу тоҥор. Дьагдьайыы буолла даҕаны дьаҥҥа, ол-бу инфекцияҕа киһи доруобуйата бэринимтиэ буолар. Онон тоҥмот, ыалдьыбат туһуттан киһи күн-дьыл туругар сөптөөхтүк таҥнан сылдьыахтаах. Кэлиҥҥи кэмҥэ ордук ыччат өттө аһары чараастык таҥнар буолла. Күһүн, саас төбө сыгынньах сылдьыы үгүс. Бу саамай сэрэхтээх быһыы буолар. Тоҕо диэтэххэ, төбө тымырын тоҥоруу билигин буолбатаҕына, кэлин, сааһыран истэххэ дьайара үгүс. Аны туран, кроссовканан, чараас бачыыҥканан кыстыыр дьон үксээн иһэр. Атаҕы тоҥоруу киһи доруобуйатыгар кэлин куһаҕаннык дьайыан сөп. Онон халыҥ атах таҥастаах, түөһү, көхсүнү үрдэрбэт гына таҥнан сылдьар ордук. Кыһыҥҥы салгыҥҥа чаас аҥаара салгыҥҥа хаамар олус туһалаах. Күн ахсын тоҥмокко маннык хаамар киһи дьаҥҥа-дьаһахха бэринимтиэтэ суох буолар. Таһырдьаттан киирэн баран, тута сылаас ууну иһэр сэрэхтээх диэн быраастар этэллэр. Киһи этэ-сиинэ дьиэ сылааһыгар үөрэммитин кэннэ наллаан олорон, сөрүүн ууну иһиэххэ сөп. Быраастар бэлиэтииллэринэн, күҥҥэ балтараа лиитирэ мүлүгүр ууну иһэр киһи дьаҥҥа бэриммэт.
Лимоннаах, мүөттээх уу
Үгүстэр лимоннаах, мүөттээх ууну ахсарбаттар. Сорох дьон куртахтара ыалдьар буолан, аһыыны тулуйбаттар. Ол эрээри, күөмэй ыалдьаары гыммыт, сэниэ суох, төбө ыалдьар буоллаҕына, лимоннаах итии ууну үс-түөрт чааскыны субуруччу иһэр олус туһалаах буолар. Маны таһынан, туустаах уунан күөмэйи, муннуну сайҕана сылдьыы инфекцияттан харыстыыр.
Тымныйбыт киһи кулгааҕа, күөмэйэ, мунна барыта эмсэҕэлиир. Бу бэйэ-бэйэлэрин кытта ситимнээх уорганнар тымныйдахтарына, киһи иммунитета мөлтүүр. Онтон сылтаан бронхит, трахеит, ойоҕостотуу үөскүөн сөп. Аны иммунитет мөлтөөбүтүттэн сылтаан дьахтар аймахха бүөр, хабах ыарыыта бэргиир кутталлаах. Бу ордук хааннарын эргиирэ бытаан дьоҥҥо дьайар. Атаҕа, илиитэ мэлдьи тоҥор киһи эрдэттэн халыҥ атах таҥастаах, сиһи хаххалыыр таҥаһы-сабы кэтэн, тоҥмот-хаппат курдук сылдьарга дьаһаныахтаах.
Кыһын сөтүөлүүр туһалаах дуо?
Кыһын сөтүөлүүр киһи иммунитета бөҕөргүүр диэн дьон -40 кыраадыска оҕолорун бассейнҥа сырытыннараллар. Сэрэтэн эттэххэ, бу — саха киһитигэр сөп түбэспэт. Киһи кууран, баттаҕын феннээн баран, массыынанан даҕаны айаннаан кэлэр буоллаҕына, сыыстарыан сөп. Бу туһунан Эдьиий Дора саха дьонугар өрүү сүбэлиир. «Саха киһитэ кыра көлөһүннээх» буолуохтаах диир. Кыһыҥҥы өттүгэр таһырдьа тахсаары туран баттаҕы, эти суунар доруобуйаҕа охсуулаах буоларын хаста даҕаны бэлиэтээн этэн турар. Онон кыһыҥҥы сөтүөлээһин биһиэхэ, саха дьонугар, иммунитеты бөҕөргөппөт. Төттөрүтүн, эппитин-сииммитин дьаҥҥа, ыарыыга бэринимтиэ, аһаах оҥоруон сөп.
Сылаас аһылык туһата
2020 сыллаахха хамсык өрө турбутугар биир эмчит сылаас уу уонна итии, сыалаах аһылык олус туһалааҕын эппитэ. Биһиги бэйэбит убаһабыт, ынахпыт этиттэн миин, соркуой, ону сэргэ ынах арыыта саха киһитин иммунитетыгар олус көмөлөөхтөрүн, бэл, учуонайдар бэлиэтээн тураллар. Хамсык турбут кэмигэр дьон бэс иннэтин, тиит лабыктатын куулунан хомуйбут сурахтара иһиллибитэ. Ол эрээри быраастан көҥүлэ суох отунан-маһынан үлүбээй эмтэнии олус сэрэхтээх. Биллиилээх учуонай Борис Моисеевич Кершенгольц киһи доруобуйатыгар аһылык улахан суолталааҕын эмиэ бэлиэтээн турар. Тот куртахтаах, күн ахсын битэмииннээх аһылыгы аһыыр киһи ыарыыга бэринимтиэтэ кыратын бэлиэтиир.
Инфекция
Хамсык кэлбитигэр дьон элбэх киһи мустар сириттэн тэйиччи туттар буолбута. Урукку өттүгэр иммунитеты бөҕөргөтүүгэ болҕомто уурбат эбит буоллахтарына, билигин дьыл кэмин уларыйыытыгар битэмиин иһэн, доруобуйатын тупсарарга дьулуһар. Ол эрээри дьаҥ-дьаһах кэмигэр аҥаардас битэмиининэн бөҕөргөтүнүү кыра. Билигин нэһилиэнньэҕэ доруобуйаны бөҕөргөтүүгэ туһалаах вакциналары туруораллар. Сорох дьон харыстанар туһуттан эрдэттэн арбидол, кагоцел, эргоферон курдук вируһу утары охсуһар эмтэри иһэллэр, муннуларыгар гриппферон кутталлар. Инфекционистар сүбэлииллэринэн, киһи ыалдьа илик буоллаҕына, эрдэттэн итинник эмтэнэрэ бобуллар. Тоҕо диэтэххэ, дьиҥнээх вирус кэлбит кэмигэр киһи этэ-сиинэ бу эмтэргэ үөрэнэн хаалан, сатаан охсуһумуон сөп. Дьаҥ-дьаһах, тымныйыы сөтөлүттэн харыстанар туһуттан киһи элбэх С битэмииннээх аһылыгы сиэхтээх. Ол курдук, күннээҕи рационугар эт, балык, үрүҥ ас, белоктаах аһылык, эбиэс, гречка, сэлиэһинэй бурдук, ону сэргэ Д битэмиин сүрүн оруоллаахтар. Имбирдээх, лимоннаах, мүөттээх чэйдэр ханнык да гриппфероннааҕар доруобуйаны эрдэттэн бөҕөргөтөргө олус туһалаахтар.
Битэмииннэр
Дьаҥ-дьаһах кэлбит кэмигэр быраас анааһына суох эрдэттэн арбидол, анаферон эбэтэр муннуга гриппферон куттар сэрэхтээх. Ол кэриэтин ыарыыны, дьаҥы сэрэтэр туһуттан аскорбиновай кислота, А, В битэмииннэри иһэр туһалаах. Билигин киһи доруобуйатыгар ханнык битэмииннэр тиийбэттэрин киһи анаалыс нөҥүө билэр кыахтаах. Ону сэргэ, халлаан туругунан көрөн, сөптөөхтүк таҥна-симэнэ сылдьар киһи тоҥууттан, тымныйыыттан харыстанар. Илии-атах тоҥноҕуна, киһи тымныйар. Оччоҕуна киһи иммунитета мөлтүүр. Оннук киһи кыра да ыарыыга бэринимтиэ буолар.
Ханнык бородуукталарга туох битэмииннэр баалларый?
▪️Аскорбиновай кислота (С битэмиин)
Тууһаммыт хаппыыста, болгарскай биэрэс, цитрустаах фрукталар, клюква, моонньоҕон, дөлүһүөн.
▪️В битэмиин бөлөҕө
Эриэхэ, үүт, бобовай култуура, гречка, эбиэс, помидор.
▪️Токоферол (Е битэмиин)
Облепиха, шпинат, брокколи, уотурба, сымыыт, мас арыыта.
▪️Ретинол (А битэмиин)
Моркуоп, күөх луук, петрушка, пиэрсик, абрикос, дыня.
Ол эрээри аҥаардас аһылыгынан эрэ эти-сиини битэмиининэн толоруу тутах. Ол курдук, супрадин, мультитабс курдук бэйэбит дойдубутугар оҥоһуллар битэмииннэри күһүн, саас иһиэххэ сөп.
Интэриниэт ситимиттэн.