Улууспутугар, Мүрү нэһилиэгэр 50 сыл устата дьоллоох дьиэ кэргэн аатын сүгэн, 50 сыл тухары күн-күбэй ийэ, амарах аҕа, истиҥник-иһирэхтик «эбээ-эһээ» дэтэн кэнчээри ыччаты тэниппит ытыктыыр дьоммут Варвара Дмитриевна, Иннокентий Ильич Сыроватскайдар от ыйын 17 күнүгэр кыһыл көмүс сыбаайбаларын бэлиэтээтилэр.
Кинилэр 1976 сыллаахха харахтарынан хайҕаһан, cүрэхтэринэн сөбүлэһэн, бэйэ-бэйэлэрин өрүү өйүү сылдьар соруктаах мэктиэ тылларын этэннэр, Бороҕон сэлиэнньэтигэр өссө биир эдэр ыалы үөскэппиттэрэ.
Иннокентий Ильич Сыроватскай 1941 сыллаахха Уус Алдан оройуонун Тэбиик нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Үөрэҕинэн саха тылын учуутала, идэтийбитинэн суруналыыс, поэт, тылбаасчыт, 1985 сылтан ССРС (Россия) суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, 2004 сылтан Саха Өрөспүүбүлүкэтин суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ.
Варвара Дмитриевна Сыроватская 1946 сыллаахха Уус Алдан оройуонун 2-с Өспөх нэһилиэгин Арҕаа уҥуор Алыһардааҕар төрөөбүтэ. Үрдүк квалификациялаах акушер-гинеколог, 1975 сылтан тохтобула суох күн бүгүнүгэр диэри улуус киин балыыһатыгар төрөтөр отделение сэбиэдиссэйэ, улуус кылаабынай акушер-гинеколога.
Биир үтүө күн редакциябытыгар күүтүүлээх күндү ыалдьыттарбыт – харахтарын уота дьол кыымынан тыгыалыы сылдьар Варвара Дмитриевна уонна Иннокентий Ильич – киирэн кэллилэр. Тутатына саалабытыгар эбиэттиир остуолбутун тардан бардылар, омос көрдөххө, кыыстаах уол курдук суксуруһаллар, бэлэмнээн аҕалбыт астара-үөллэрэ эгэлгэтин, барытын дьиэлээх хаһаайка сарсыардатын буһарбыт уонна итиилии тиэрмэстэргэ кутан илдьэ кэлбиттэр. Күндү ытыктыыр убайбытын уонна эдьийбитин көрсө уоппускаҕа олорор кэллиэгэлэрбит кытары кыттыстылар. Уруккуну-хойуккуну санаһан, ирэ-хоро кэпсэтэн олус сэргэх көрсүһүү ааста, быыһыгар интервью ылан эһиэхэ, ааҕааччыларбытыгар, таһаарабыт:
– 50 сыл диэн эттэххэ эрэ судургу, үйэ аҥаара сарын-сарыҥҥа өйөнсөн, «эн-мин» дэһэн олоруу элбэх түбүгү эрэйдэҕэ. Эһиги бастакы билсиһиигит хайдах этэй уонна дьиэ кэргэн тэринэр санааҕа хайдах тиийбиккитий?
Иннокентий Ильич: Оччолорго мин 35-тээх, Варвара Дмитриевна 30-таах оҕо буолбатах дьон этибит. Өйбүтүн туппут, иккиэн үлэһит дьон быһыытынан наһаа эдэр уоллаах кыыс курдук үлүһүйүү суоҕа.
Варям 1975 сыллаахха Уус Алдан оройуонугар оҕо төрөтөр дьиэ сэбиэдиссэйинэн ананан кэлбит соҕотох акушер-гинеколог этэ, ону кытары түөрт саҥа үлэлээн эрэр эдэр быраас баара, бары доҕордоһоммут, кэнсиэрдэргэ, киинэлэргэ, хайыһар күрэхтэһиилэригэр бииргэ сылдьарбыт. Дмитриевнаны кытары бииргэ элбэхтик сылдьар буолан, бэйэ-бэйэбитин кытары өйдөһөн, хайдах эрэ ордук чугасыһан, 1976 сыллаахха от ыйын 16 күнүгэр сыһыаммытын докумуоҥҥа бигэргэппиппит уонна атырдьах ыйын 28 күнүгэр уруу киэһэтин тэрийбиппит.
Ыал буолбуппутун кэннэ, эдэр испиэлиистэр олохсуйдуннар диэн, үс хостоох кыбартыыра биэрбиттэрэ. Онно 1985 сылга диэри олорбуппут, оҕолорбут онно төрөөбүттэрэ. Сылы-сыллатааҕы кыыстаах уол оҕолоохпут, икки сиэннээхпит. Тоҕо эрэ наһаа 50 сыл олорбут курдук санаабаппын.
– Эдэр дьиэ кэргэн 70-80-с сыллар кирбиилэригэр олоххутун-дьаһаххытын хайдах тэринэн олорбуккутуй?
Иннокентий Ильич: Иккиэн үлэһит дьон этибит, мин эдьиийим уонна Дмитриевна ийэтэ, эбэбит барахсан кыһыннары биһиэхэ кэлэн олорон, оҕолорбутун көрсөн улахан көмөнү оҥорбуттара. Кыыспыт Сашенька олох быыкаа эрдэҕиттэн улахан киһи курдуга, быраатын төрүөҕүттэн көрөрө-истэрэ, билигин даҕаны быраатын уонна биһигини саамай көрөр-истэр киһибит – кыыспыт. Социолог идэлээх, ХИФУ-га үлэлиир. Уолбут адьас кыра эрдэҕиттэн ийэтин оҕото этэ, Сашенькабыт аҕа оҕото этэ. Ийэбитин үс-түөрт күн сүтэрэн кэбиһэрбит, соҕотох быраас буолан, үргүлдьү үлэлии, оҕо төрөтө баран хаалар этэ. Оччолорго, кииннээн төрөтүү тэриллэ илик кэмигэр, тыаҕа төрөөһүн наһаа элбэҕэ.
Уолбут Илья ийэм курдук быраас буолуом диирэ. Медколледжы бүтэрэн, акушер идэтин ылбыта, медкииҥҥэ, куорат оҕо төрөтөр дьиэтигэр акушерынан үлэлии сылдьыбыта, билигин «Сахабулт» тэрилтэҕэ үлэлиир.
Варвара Дмитриевна: Биһиги кэммитигэр хонуктаах оҕо дьааһылата үлэлиирэ. Кыыспыт 11 ыйыттан хаамар, саҥарар, бэйэтин бэйэтэ дьаһанар буолан дьааһылаҕа барбыта. Уолбут эмиэ тэҥ саастаах буолан, дьааһыланан-дьыссаатынан тэҥҥэ сылдьыспыта. Онон биһиги иккиэн харгыһа суох үлэлээбиппит. Кыыспыт оччолортон хамандыыр, лидер курдук сылдьыбыта, кэлин оскуолаҕа, устудьуоннуу да сылдьар кэмнэригэр эмиэ лидер этэ, ол хаачыстыбата үлэтигэр эмиэ туһалаата.
Төлөпүөн улаханнык тарҕана илигэ, тыа балыыһаларыгар сорохторугар олох да суоҕа. Ол иһин оҕолорум 3-4 саастарыттан ыла ким хантан эрийбитин хайаан да ыйытарга үөрэммиттэрэ. Ситэ ыйыппатах буоллахтарына, мөҕөр буоллаҕым: төлөпүөн суох сиригэр почтаттан эрийбит буолуохтарын сөбө, ону хайдах төттөрү эрийэн билсиэххиний? Ол иһин оҕолорбут барытын быһаарса үөрэнэн, үлэбитигэр олус көмөлөһөллөр этэ.
– Иннокентий Ильич, үтүө суобастаахтык эҥкилэ суох «Мүрү саһарҕата» хаһыат редакциятыгар үлэлээбиккин билэбит, Варвара Дмитриевна, билигин даҕаны улуустааҕы кииннэммит балыыһаҕа акушер-гинекологынан үлэлии сылдьаҕын.
Иннокентий Ильич: 38 сыл устата бииргэ алтыһан үлэлээбит кэлэктииппин туохха да биэрбэппин, күндүтүк саныыбын. Билигин даҕаны сибээспин быспаппын. Бырааһынньыктарга оҕолорум ыҥырар буоланнар, тэбис-тэҥҥэ сылдьыһан, кэлэктииппиттэн билигин да тэйэ иликпин дии саныыбын.
Бэйэм саха тылын үөрэхтээҕэ этим, бастаан утаа Дүпсүҥҥэ 2,5 сыл учууталлаабытым, ол кэннэ комсомол райкомугар биэс сыл үлэлээбитим, онтон баартыйа оройуоннааҕы комитетыгар пропаганда отделын инструкторынан эмиэ түөрт сыл үлэлээн бараммын, хаһыакка эппиэттиир сэкирэтээринэн анаан ыыппыттара.
Ааттыын даҕаны эппиэт сэкирэтээр – түбүктээх үлэлээҕэ. Ол саҕана редакция уонна типография тус-туспа кэлэктиип этибит. Билиҥҥи «Айхал» маҕаһыын таһыгар былыргы райком аттынааҕы дьиэҕэ редакция, онтон типография илин, дэриэбинэ быстар уһугар баара. Хаһыат матырыйаалын онно тиэрдэрбит.
Горбачев кэмигэр уларыйыы-тэлэрийии тахсан, баартыйа оройуоннааҕы комитетыгар ыҥыраннар, сэттэ сыл учуот секторынан үлэлии сылдьыбытым, онтон баартыйа сууллаатын кытары хаһыаппар төттөрү кэлбитим уонна 2020 сылга диэри үлэлээбитим. Онон бу кэлэктиибим уонна оҕолорум, «оҕолорум» диэн ааттыыр буоллаҕым, миэхэ саамай күндүлэр.
Редактордарбар да табыллыбытым, бары сүрдээх үчүгэй дьон этилэр. Василий Николаевич Титов диэн прозаик, бэйэтэ үрдүкү партийнай суруналыыстыканы бүтэрбит киһи, сүрдээх ирдэбиллээх бастакы редакторым. Киниттэн элбэххэ үөрэммитим. Билигин кэлэн санаатахпына, хаһыакка үлэлээбитим дьолум эбит.
Варвара Дмитриевна: Иван Иванович Бубякин диэн кылаабынай быраастаах, Бороҕоҥҥо сибилигин үлэлии олорор оҕо төрөтөр дьиэбэр аан маҥнайгы кырааскатын кырааскалаан, медсиэстэрэнэн эмп эйгэтигэр үлэбин саҕалаабытым. Трахоматознай диспансерга биир сыл үлэлээбитим. 1967 сыллаахха, кэлин доруобуйа харыстабылын миниистирэ буола сылдьыбыт Иван Иванович Местников диэн хирург Санэпидстанцияҕа кылаабынай бырааһынан үлэлии кэлбит Иван Яковлевич Егоровы кэпсэтэн, миигин онно, тымыр укуолун сатаан биэрэр диэн, сиэстэрэнэн анаабыта, ол иһин инфекционнай отделениеҕа көһөн үлэлээбитим. Кэлин Иван Яковлевич эмиэ миниистир буолбута. 1968 сыллаахха үһүс сылбын туттарсан, куоракка киирбитим. Эрдэ мэдиссиинэ эйгэтигэр үлэлээбит уопуттаах буоллаҕым дии, ол иһин 3-4 куурустан үчүгэй үөрэнээччилэр кэккэлэригэр сылдьыбытым. Хирург буолуохпун баҕарар этим да, «биэс сыл устата кэргэн тахсыбат, оҕо төрөппөт буоллаххына ылабыт» диэбиттэрэ. Онтон Лидия Витальевна Подгаевская ыҥырыытынан биир сыл куорат оҕону төрөтөр дьиэтигэр интернатураҕа «акушерство-гинекология» салаатын бүтэрбитим уонна 1975 сыллаахха дойдубар тахсыбытым.
Оройуон үрдүнэн сылга 450-500 дьахтар төрүүр этэ. Кыһалҕа элбэҕэ: оҕо куотуута, хаан барыыта уо.д.а. Ол аайы барытыгар мин сүүрэр этим. Акушердарбын төһө кыалларынан барытыгар үөрэтэ сатыырым.
Кэлэктиибим бу күннэргэ миигин олус соһутта, хайаан даҕаны көмүс сыбаайбаҕытын бэлиэтиибит диэн навес туруоран, этиҥнээх ардах аннынан бырааһынньык тэрийдилэр. Үчүгэй кэлэктииби тутаммын диэххэ дуу, бэйэ-бэйэни өйдөһөр, кыһалҕа да тирээтин, үөрүүлээх да түгэн тосхойдун, бары тэҥҥэ сылдьар буоламмыт баччааҥҥа диэри, кинилэр өйөбүллэрин 51-с сылбын үлэлии сылдьабын. Кэлэктииппэр наһаа махтанабын.
Билигин доруобуйам баар, үлэлэтэллэрин тухары аҕыйах сыл күүс-көмө буолан үлэлиэм дии саныыбын. Оҕолорум, дьонум-сэргэм күүстээх өйөбүл буолаллар. Онон олус дьоллоохпун дэнэбин.
– Дьэ уонна бүтэһик сүрүн ыйытыыга кэлэбит: 50 сыл бииргэ олоруу кистэлэҥэ?
Иннокентий Ильич: Туох да ураты кистэлэҥ суох. Бэйэ-бэйэни өйдөһүөх, өйөһүөх тустаахпыт. Хайа баҕарар ыалга кыра киҥир-хаҥыр кэпсэтиһии баар буолуон сөп, ону барытын өйдөөн, кыраттан кыыһырсан турбакка, кыыһырсар да буоллахха, дириҥэппэккэ аҕыйах мүнүүтэнэн аһаран кэбиһиэхтээхпит, оччоҕо киһи олоҕо да уһуур. Эдэрдэргэ сүбэм – бэйэ-бэйэни өйөһөр-өйдөһөр ирдэнэр, ол эрээри тулуурдаах буолар саамай сүрүн оруолу оонньуур быһыылаах.
Варвара Дмитриевна: Мин үлэбэр мэлдьи кэриэтэ тардылларым. Онон дьиэ кэргэниҥ, оҕолоруҥ эмиэ өйдүөхтэрин наада. Саамай сүрүнэ – Иннокентий Ильич тулуура. Үлэбэр барытын оҥорон, бүтэрэн эрэ баран босхолонорум, үлэбит оннугу ирдиир. Ол иһин «тоҕо хойутаатыҥ?» диэн ыйытыы биһиги дьиэҕэ турбат этэ. Ырыаҕа «Кыраҕа, хааларга – кыыһырсымыахха» диэн ылланарыныы, туох баар кыыһырсыы, ыал алдьаныыта барыта кыраттан саҕаланарын өйдөөммүт, хаалары хаалар курдук аһарынан иһиэхтээхпит.
Киһи сэһэргэһэ олорон сэрэйэр – кэргэнниилэр бэйэ-бэйэлэрин бүттүүн ситэрсэн биэрэллэр, биир киһи курдук, ол эрээри биир модун санаалаах, киэҥ көҕүстээх, үтүө санаалаах киһи курдук тулалыыр эйгэлэрин сырдата, үөрдэ-көтүтэ, кынаттыы сылдьаллар. Бу сыллар тухары ситиһиилэрин киһи ааҕан сиппэтэ буолуо, ону кинилэр ылбыт наҕараадалара, бэлиэлэрэ туоһулууллар. Сүрэхтэрэ син биир эдэр, инникилэрин ырыҥалыылларын, былаан-сорук туруоралларын киһи сөҕө-махтайа истэр. Бу сир үрдүгэр баар туох баар бары кэрэни, сырдыгы, чэгиэн-чэбдик туругу, оҕолор уонна сиэннэр тапталларыгар угуттанар уһун дьоллоох олоҕу, айар-тутар үлэҕитигэр ситиһиилэри баҕарабыт!
Анатолий Кириллин