Саха сирин самаан сайына ардаҕынан маанылаан, куйааһынан күндүлээн, кэрэ кэмэ – сай ортото – сатыылаан турар. Ходуһаҕа от үүнэр, тиэргэҥҥэ хаһаайкалар оҕуруоттарын аһа, талахтара ситэр. I-гы Хоро нэһилиэгэ урут-уруккуттан оҕуруотчуттарынан биллэр. Ол курдук, Митэрэпээн Бурцев диэн үөрэҕэ суох оҕонньор сэрии инниттэн 90 сааһын ааһыар диэри оҕуруот аһын үүннэрбитэ. Бэл, хортуоппуйу үүннэриигэ бэйэтин тус уопутунан үрдүк үүнүүнү ылан, нэһилиэнньэни хааччыйара. Кини суолун батыһан, Чараҥ ыаллара бары оҕуруот сирдээхтэр, тэпилииссэлээхтэр, тэлгэһэлэрин сибэккинэн симииллэр. Кэлин араас маһы, талаҕы олордууну күүскэ тарҕаттылар.
Зинаида Михайловна Стрекаловская куоракка оҕолоругар кыстыыр. Оттон сайынын иэримэ дьиэтин иччилээн, тапталлаах Чараҥар тахсар. Кини – Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Михаил Михайлович Стрекаловскай төрөппүт кыыһа. 1975 сыллаахха СГУ-ну бүтэрэн, 2010 сылга диэри Чараҥ оскуолатыгар биология учууталынан үлэлээн, бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыбыта.
Билигин интэриниэт үйэтигэр оҕуруот аһыгар сүбэ-ама элбэх. Ол эрээри, тус уопут туохтааҕар да күндү. Зинаида Михайловна эмиэ оҕуруот аһын арааһын үүннэрэр. “Оҕурсу туруга үүнэр буоруттан олус тутулуктаах. Буорун сыллата байыттахха, кыратыттан хоннохтоон үүннэрдэххэ, үчүгэй үүнүүнү биэрэр. Сүрүннээн, “Стелла” диэн көрүҥ оҕурсуну сөбүлээн үүннэрэбин. Оҕурсуга бастаан сүөһү ноһуомун туттабын. Онуоха “Бурда” дэнэр оҕуруот аһын уоҕурдуута үчүгэй. Сыыс оту, оҕурсу хоннох отун хомуйан, 10 лиитирэлээх ууга 1 лиитирэ сүөһү сааҕа, биир остолобуой ньуоска күл суураллыбыт суурадаһыныгар 7-10 күн устата көөнньөрүллэр. Хаппахтанара ордук. Кэмиттэн кэмигэр маһынан булкуйуллар. Ол көөнньөрбөттөн 1 лиитирэни баһан ылан, 10 лиитирэ ууга суурайан, биир үүнээйигэ биирдии лиитирэни кутуллар. Итини уон күн буола-буола хатылыахха сөп. Уоҕурдууну үүнээйи олус сөбүлүүр. Түргэнник ситэр, астанар.
Ону таһынан ситиминэн атыыланар “Гумин” диэн хиимийэтэ суох органическай уоҕурдууну сөбүлээн туттабын. Ол оҕуруот аһыгар, сибэккигэ барытыгар туттуохха сөп.”, – диир Зинаида Михайловна.
Оҕуруотчут үгүс үүнээйитэ тэпилииссэҕэ буолбакка, кирээдэҕэ ситэр. Кабачогун бэйэтэ куоппастыырын ордорор. Онно эбии бэйэтэ бэйэтин куоппастыыр көрүҥнэри көрөн олордор. Эрдэ этиллибит уоҕурдуунан аһатан, буорун кэмиттэн кэмигэр көбүтэн, ис сүрэҕиттэн оҕолуу бүөбэйдиир. Сорох хаһаайкалар сүбүөкүлэни, моркуобу хайдах олордубуттарынан орууллар. Дьиҥэр, кини эмиэ кэмиттэн кэмигэр буора көбүтүллэрин сөбүлүүр эбит. Силис астаахтарга калий наада. Онуоха оһох күлэ барсар. Саха учуонайдара “Сигорос” диэн бары үүнээйигэ, окко-маска, талахха туттуллар саҥа уоҕурдууну айбыттарын Зинаида Михайловна ону эмиэ туттан, биһирээбит.
“Хаппыыста буорун эмиэ сөп буола-буола тээпкэнэн көбүтэн биэрдэххэ, сэбирдэҕин үөнүн ыраастыы сырыттахха, хайдах да сайыҥҥа ситэр, силигилиир. Үөнүн ыраастааһыҥҥа интэриниэккэ эмиэ сүбэ-ама элбэх эрээри, аһыыр аскар хиимийэни дэлэй туттубатыҥ ордук. Бэйэ киэнэ, этэр курдук, натуральнай, чөл буоллун диэн үүннэриллэр буоллаҕа”, – диир оҕуруотчут.
Уопуттаах хаһаайка тэлгэһэтигэр от-мас дэлэй. 2005 сыллаахха бастаан сэттэ хатыҥы аҕалан олордон, сыллата эбэн, хатыҥ чараҥҥа кубулуйбут. Хатыҥ хаһан даҕаны бэйэтэ эрэ үүммэт, аттыгар сиэмэтин ыһан, саҥалары таһаарар. Хаһаайка ыалларын кытта быысаһыыга эмиэ хатыҥнары олордон, дьон хатыҥ арыалынан тиэргэҥҥэ үктэнэллэр.
Ону таһынан бузина, тиит, бэс, кедр, черемуха, рябина, боярышник, подрябинник, акация, курильскай чэй, сирень, ирга, яблоня чэлгийэ үүнэр. Онно эбии Ботаническай саадтан жимолость, вишня аҕалан, олордубут. Ити мастар саас сибэккилээн, тэлгэһэ кэрэ көстүүнэн киэркэйэр, мааны сытынан дыргыйар. Яблонята муус маҥан сибэккинэн чэлгийэн, сарайы аһара үүммүтэ астык.
“Үүнээйигэ, оҕоҕо курдук, үтүө сыһыан, таптал наада. Кини эмиэ иччитин настырыанньатын билэр, кыһамньыга, тапталга хоруйдуур. Онон оҕуруоттаах буоллаххына, бастатан туран, дууһаны уурар наадалаах” диэн уопуттаах оҕуруотчут эдэр хаһаайкаларга сүбэлиир, өлгөм үүнүүнү баҕарар. Сай салҕанар, ону тэҥэ тиэргэн тэҥҥэ киэркэйэр.
Уйаара КУСТУК.