Быйыл дойду үрдүнэн Норуоттар сомоҕолоһууларын сылынан сибээстээн, сэбиэскэй кэмҥэ Түүлээх нэһилиэгэр кэлэн үлэлээн ааспыт эдэр нуучча хоһуун кыргыттарын тустарынан бэйэм өйдүүрбүнэн ахтан-санаан ааһыым. Сэбиэскэй кэмҥэ, 50-с, 60-с, 70-с сылларга, анал үөрэхтээх олохтоох нэһилиэнньэ аҕыйаҕынан, үөрэхтэрин саҥа бүтэрбит эдэркээн нуучча кыргыттара уонна уолаттара соҕуруу куораттартан Саха сирин тыатын сиригэр ананан кэлэллэрэ.
Ол курдук 50-с сылларга Түүлээх балыыһатыгар Николай Егорушин диэн эдэр уол биэлсэрдээн, бэрт түргэнник сахалыы билэн, үчүгэй баҕайытык үлэлээн ааспыт. Кинини олохтоох нэһилиэнньэ олус сөбүлээбит. Онон кэлин Дьокуускайга көһөн да баран, Түүлээх дьонун кытта билсэ олорбут эбит. Ону таһынан эдэр нуучча кыргыттара дьааһыла сэбиэдиссэйинэн, биэлсэринэн эмиэ кэлэн үлэлээн барбыттар эбит. Оттон мин бүгүн бэйэм оҕо сааспар Түүлээх нэһилиэгэр ааспыт үйэ 60–70-с сылларыгар үстүү сыл үлэлээн, олохтоохтор махталларын ылан барбыт эдэркээн хоһуун нуучча кыргыттарын тустарынан кэпсиим.
Ити сылларга Түүлээх оскуолатыгар нуучча тылын учууталлара кэлэллэр этэ. Ол курдук 1-кы дуу, 2-с дуу кылааска үөрэнэ сылдьар кэммэр Таисия Михайловна Смирнова диэн нуучча тылын учуутала баара. Кинини кытта дэҥ суолга түбэһэн аргыстаһааччыбыт. Наһаа үөрэ-үөрэ дорооболоһооччубут. Тугу эрэ кэпсэппитэ буолар быһыылаах этибит. Кини ыйытар, кэпсиир быһыылааҕа. Мин кини кэпсээнин наһаа астына истэрим. Ол эрээри, билигин тугу кэпсэппиппитин отой өйдөөбөппүн. Бука, барытыгар «да, да» эрэ диирим буолуо. Сылаас соҕус кэмҥэ аргыстаһарбыт быһыылаах, нууччалыы кэпсэтэрбиттэн наһаа үөрэр этим. Оскуолаҕа букатын атыннык хааман киирэрим. Соҕуруу дойду нуучча кыыһа ыалга дьукаах олоруон баҕарбатах быһыылааҕа, онон соҕотоҕун олороро. Билигин кини оччотооҕуга үөрэппит оҕолоро, балай да сааһырбыт дьон, учууталларын туһунан наһаа истиҥник: «Таисия Михайловна Марийскай АССР-тан сылдьара. «Я – ровесница молодогвардейцев», – диэн кэпсиирэ. Наһаа үчүгэйдик үөрэтэр талааннаах учуутал этэ», – диэн ахталлар.
1921-1922 сылларга тутутуллубут нэһилиэк бастакы оскуолата. Эдэр нуучча кыргыттара бу оскуолаҕа кэлэн учууталлаабыттара
Кини бүтэн барбытын кэнниттэн оскуолаҕа нуучча тылын учууталынан куукула курдук кыраһыабай Нина Зиновьевна Васильева диэн кэлбитэ. Мин онно 3-4-с кылааска үөрэнэрим.
Нина Зиновьевна эмиэ наһаа култуурунай, тып- тап курдук тутта сылдьар кыыс этэ. Олус эйэҕэс истиҥ мичээрдээҕэ. Улахан кылаастары үөрэтэр этэ. Кини үөрэппит үөрэнээччилэрэ нуучча тылын суругар да, нууччалыы саҥарар да дьоҕурдара олох үчүгэй эбиттэр. Кэлин, үлэһит буолан баран, учууталларын эмиэ наһаа үчүгэйдик ахтан кэпсээччилэр. Нина Зиновьевна үлэлии кэлиитигэр тэҥҥэ үс учуутал кыыс: Аксиния Ивановна Полятинская, Дария Иннокентьевна Ядрихинская, Варвара Васильевна Семенова кэлбиттэрэ.
Онон Нина Зиновьевна учуутал кыргыттары кытта оскуола уопсайыгар олорбута. Оччотооҕу көхтөөх ыччаты кытта барытыгар тэҥҥэ сылдьара. Сахалыы ырыа үөрэтэн, Яков Яковлевич Винокуровы кытта кэнсиэргэ «Уоттаах түүҥҥү Дьокуускай» диэн ырыаны дуэтынан ыллыыллара. Сценаҕа сэмэй мичээрдээх нуучча кыыһа сахалыы ыллыы турарын билигин да өйдүүбүн. Нэһилиэк дьоно, ыччата, оскуола коллектива наһаа сөбүлүүр, убаастыыр учуутал кыыстара буолбута. Кэлин, үлэлээн бүтэн баран, дойдутугар Балаково диэн куоракка барбыт этэ уонна хойукка диэри дьүөгэ кыргыттарын кытта суругунан сибээстэһэр дииллэрэ.
Кини кэнниттэн Галина Борисовна Вишневская диэн Благовещенскай куорат кыыһа кэлбитэ. Кини биһигини нуучча тылыгар 6-с кылааска үөрэппитэ. Кыра уҥуохтаах, эттээх, төкүнүк нуучча кыыһа этэ. Ол кэмҥэ Түүлээххэ экспедиция бөҕө сылдьар, кэлэр-барар, таарыйар этилэр. Галина Борисовна онно билсэн, Геннадий Танкевич диэн тракторист нуучча уолугар кэргэн тахсыбыта уонна биһигиттэн көһөн барбыта.
Соҕуруу дойдуттан биэлсэринэн ананан кэлэн үлэлээбит Надежда Сутыркина балыыһа коллективын кытта
Учууталлары таһынан соҕуруу куораттартан биэлсэр үөрэхтээх кыргыттары Саха сирин нэһилиэктэригэр ыыталлара.
Мин эмиэ бэйэм кэммэр үлэлээбит нуучча биэлсэр кыргыттарын төһө өйдүүрбүнэн ахтан ааһыам. Ааттарын эмиэ толору соччо өйдөөбөт эбиппин.
Арааһа, быһа холуйан эттэхпинэ, 1970-1971 сылларга быһыылаах, Нина Сергеевна диэн уһун көнө уҥуохтаах кыраһыабай нуучча кыыһа биэлсэрдии кэлбитэ. Наһаа аккуратнай, мааны, сурунаалга, киинэҕэ көстөр курдук кыраһыабай диэн өйдүүбүн. Үлэтигэр бэрт эппиэтинэстээх, түргэн-тарҕан, эйэҕэс кыыс этэ. Ол эрээри, нэһилиэк ыччатыгар соччо чугаһаабатаҕа быһыылаах. Өрүскэ ГМС-ҕа үлэлиир дьону кытта билсэрэ, бырааһынньыктарга онно барар быһыылаах этэ. Мин ыалдьан балыыһаҕа киирэн сыттахпына, киэһэ кытта киирэн көрөн, иһиллээн тахсара уонна биирдэ «ГМС баран кэллим» диэн эмиэ хойутуу киирэн, балыыһаҕа сытар дьону көрөн, билсэн, кэпсэтэн тахсыбыта. Мин оҕо харахпар сонургуу көрөн, үрдүк остоох, хобулуктаах кыһыл соппуоската өйбөр хаалбыт. Кини арааһа сиэстэрэ Анна Николаевна Афанасьеваҕа олорбута быһыылааҕа. Сыыһа өйдүүрүм дуу.
Кини барбытын кэннэ эмиэ соҕуруу дойду кыыһа Надя Сутыркина диэн олох оҕо көрүҥнээх, хатыҥыр нуучча кыыһа кэлбитэ. Олохтоохтор кинини Надя диэн судургутук ааттаан ыҥыраллара. Биэлсэр Любовь Дмитриевна Рожинаҕа олорбута. Биэлсэр Люба букатын оҕотун курдук илдьэ сылдьара. Надя Сутыркина кэнниттэн 70-с сыллар бүтүүлэригэр Наташа Пляскина диэн нуучча кыыһа кэлбитэ. Кини, олус аһаҕас, нууччалыы майгылаах кыыс, эмиэ олох эдэр оҕо этэ. Оччолорго Полина Николаевна Петухова балыыһаҕа медсиэстэрэлиир этэ. Онон Полиналыын дьүөгэлэһэн, бииргэ сылдьаллара. Нэһилиэк ыччатын кытта билсэрэ, доҕордоһоро. Кэлин, мин студенныы барарбар, бүтэн барбыт этэ.
Ити курдук, урут олохтоох идэлээх үлэһит аҕыйах эрдэҕинэ, киин сирдэртэн нуучча кыргыттара кэлэн, учууталлаан, биэлсэрдээн, саха дьонун олоҕун билэн, үчүгэйдик үлэлээн, оҕолору үөрэтэн, дьону эмтээн үтүө өйдөбүлү хаалларан бардахтара. Итинник кэлэн баран, дойдубутун таптаан, ыал буолан олохсуйа хаалбыттар Саха сирин үрдүнэн элбэхтэр.
Надежда Громова. Түүлээх
Сүрүн хаартыскаҕа: Олохтоох оскуола үөрэнээччилэрин уонна нэһилиэнньэ убаастабылын ылбыт Балаково куорат кыыһа Нина Зиновьевна дьүөгэ кыргыттарын кытта