1941 сыллаахха бэс ыйын 22 күнүгэр фашистскай Германия Сэбиэскэй Сойууска соһуччу саба түһэн, Аҕа дойду уоттаах сэриитэ саҕаламмыта. Коммунистическай партия норуоттар бука бары биир сомоҕо санааны ылынан, кырыктаах өстөөҕү кыайарга күүһү-уоҕу ууралларыгар ыҥырбыта. Саха сирэ төһө да ыраах буоллар, ол ыҥырыыга көхтөөхтүк кыттыбыта, элбэх киһи Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр тылланан барбыта. Саха сириттэн историк учуонай Юрий Дмитриевич Петров бигэргэтэринэн, барыта 65 386 киһи фроҥҥа ыҥырыллыбыт, онтон 38 415 киһи өлбүт, ол иһиттэн 11 217 киһи сураҕа суох сүппүт. Ол аата ыҥырыллыбыт дьонтон 61,3% сэрии толоонугар хаалбыт.
Биһиги киэн туттабыт Сэбиэскэй Сойуус 24 Дьоруойунан уонна биир Россия Дьоруойунан, Кыайыы кынаттанан тыыннаах эргиллибит хорсун-хоодуот буойуттарбытынан.
Сэрии кэминээҕи хаһыаттар тыылга хаалбыт, Кыайыыны уһансыбыт тыа сирин уонна промышленность инники күөҥҥэ сылдьар үлэһит дьонун күн аайы сырдатара. Өрөспүүбүлүкэ Аҕа дойду оборонатын пуондатыгар 37,8 мөл. солк. көмөнү оҥорбута.
1418 түүннээх күн буолбут уодаһыннаах сэрии саха омугар хаһан да буолбатах хоромньуну аҕалан барбытын маннык чахчылар көрдөрөллөр: быһаччы сүтүк 57 тыһыынча киһи буолуон сөп. Ити иһигэр 30 тыһ. кэриҥэ киһи сэрииттэн төннүбэтэх, сураҕа суох сүппүт, 27 тыһ. тахса киһи аччыктааһынтан, аас-туор олохтон суорума суолламмыт. Онтон өссө тас сүтүк 28,5 тыһыынча буолуон сөп. Итиннэ сэрии кэмигэр төрөөһүн аҕыйаабытын киллэрэллэр.
Тыа сирин оройуоннарыгар хоргуйан өлүү туһунан Н. Степанов «Кыым» хаһыакка суруйарынан, Сунтаар оройуонуттан 4500 киһи, Ньурбаттан 3552 киһи, Мэҥэ Хаҥаластан 3534 киһи, Уус Алдаҥҥа 3322 киһи аччыктаан өлбүттэр.
Аны сэрии кэмигэр байыаннай балаһыанньанан элбэх киһини хаайыыга ыыппыттара, ону таһынан бэлиитичэскэй репрессия өссө күүһүрбүтэ. Аҥаардас сэрии фронугар ыҥырыллан баран, репрессияҕа түбэспит 54 буойун аата тиллибит, үгүстэрэ 58- с ыстатыйанан ытылларга ууруллан баран, 7-15 сылга хаайыыга түбэһэллэр эбит. Холобур, В.П. Бястинов 1941 сыллаахха ыҥырыллар, 1942 сыллаахха 58-10 ыстатыйанан трибунал ытарга уурааҕа уон сыл хаайыынан солбуллар. Уус Алдан оройуонуттан А.А. Атласов 1942 сыллаахха сэриилэһэ сылдьан 58-10 ыстатыйанан буруйданан 10 сылга көҥүлэ быһыллар.
Онтон 13 киһини байыаннай трибунал «дезертирство», «измена Родине» диэн бириигэбэрдээн миэстэтигэр ытан өлөрөллөр (Высшая мера наказания).
Онон элбэх сүтүктээх, дэлэҕэ «Улуу» диэн ааттаммыт сэрии дуораана билигин да иһиллэр. «Сураҕа суох сүппүттэри» көрдөөһүн күн-түүн ыараан иһэр, сэрии элбэх докумуона Украина уонна Европа дойдуларын архыыптарыгар сыттахтара.
Геннадий ПЕСТРЯКОВ, Окоемовка сүрүн оскуолатын учуутала, кыраайы үөрэтээччи