Кыстыкка киирэр кэммит чугаһаата. Биһиэхэ кыһарҕаннаах уһун кыһыннаах дьоҥҥо кыһын кэлиитин сыл саҕаланыытын курдук ылыныы баар. Онон улууспутугар олох-дьаһах эйгэлэриттэн үлэ хаамыытын, кыстыкка бэлэми сураһар – биһиги тулхадыйбат үгэспит. Бүгүн улуустааҕы киин балыыһа кылаабынай бырааһа Сергей Гаврильевич Черкашинтан үлэлэригэр туох уларыйыы-тэлэрийии баарын кэпсииригэр көрдөстүм.
Быраастар биригээдэлэрэ кэлиитэ сүҥкэн суолталаах
Бастатан туран, ыарыыны сэрэтиигэ, кэмигэр булууга, нэһилиэнньэни киэҥник хабан дьоммут доруобуйаларын көрөн эмтииргэ болҕомтобутун уурабыт. Ол сорукпут иитинэн быйыл сыл саҕаланыаҕыттан быраастар биригээдэлэрин сырыыларын үгүстүк тэрийдибит.
Улууспутугар аан бастакытын М.Е. Николаев аатынан Медицинэ национальнай кииниттэн – 1-кы №-дээх Республикатааҕы балыыһаттан икки кардиолог, узист, невролог быраастар десаннара кэлэн, Бороҕоҥҥо нэдиэлэттэн ордук үлэлээтэ. Онно нэһилиэктэртэн ыарыһахтарбытын аҕалан, барыта 400-тэн тахса киһини көрдөрдүбүт. Ол түмүгэр 98 киһи салгыы Дьокуускайга саҥа кардиокииҥҥэ стационарга да, таһыттан да эмтэниини аастылар уонна хас да киһи эпэрээссийэлэннэ.
Иккис улахан биригээдэ – “мобильнай хирурдар” – эмиэ улууспутугар бастакытын кэлэн үлэлээтэ. Манна хируг, нейрохирург, анестезиолог, лор быраастар, эпэрээссийэ сиэстэрэлэрэ кэлэн, барыта 56 эпэрээссийэни оҥордулар: үксүн мурун көннөрүүтэ, лапароскопическай холецистэктомия курдук уонна нейрохирургия өттүнэн биир суһал улахан эппэрээссийэни оҥордулар, үс киһиэхэ “эндопротезирование тазобедренного сустава” эпэрээссийэни Майа балыыһатын баазатыгар оҥордулар. Бу биригээдэ алтынньыга өссө кэлиэхтээх, онон билигин онно эпэрээссийэлэниэхтээх дьону бэлэмниир үлэ бара турар.
Үсүһүнэн, ыраах сытар, уустук суоллаах-иистээх нэһилиэнньэлээх пууннарга анаммыт “Быраастар мобильнай биригээдэлэрэ” бырайыагынан Түүлээх, Чэриктэй, Өспөх, Бээрийэ, II Байаҕантай, Байаҕантай нэһилиэктэригэр уонна биһиэхэ утары баран Бороҕоҥҥо икки күн устата лор, терапевт, кардиолог, невролог, акушер-гинеколог, ортопед, педиатр, хирург, узист быраастар кэлэн, барыта 1000-тан тахса киһини көрдүлэр. Ол түмүгэр араас ыарыылары таһынан хас да киһини сүрэх өттүнэн эпэрээссийэҕэ ыыппыттара, итиэннэ онкологическай ыарыылары буллулар. Бу дьоммут эмиэ салгыы куоракка көрдөрүнэн, манна бэйэбитигэр диспансернай учуокка тураллар.
Быйыл өссө харах хирурдарын биригээдэтэ катаракта эпэрээссийэтин оҥоро кэлиэҕэ. Манна 150-ча киһини бэлэмнээммит, эппэрээссийэҕэ сүүмэрдээн ылыахтара.
Итини таһынан быйыл онколог, нарколог-психиатр, дерматолог быраастар хаста даҕаны уонна Медицинэ национальнай кииниттэн – Республикатааҕы 1-кы №-дээх балыыһаттан Генетика киинин сэбиэдиссэйэ специалистарын кытта кэлэн, улууспут киинигэр, Дүпсүн, Өлтөх нэһилиэктэригэр үлэлээтилэр. Олунньуга Медицинэ национальнай киинин дириэктэрэ Станислав Жирков Москваҕа баар «Генетическэй кампус» диэн улахан сайдыылаах лабораторияны кытта сөбүлэҥ түһэрсэн турар. Бу сөбүлэҥ сыала-соруга – саха омугар генетическэй ыарыылары чинчийии, эрдэттэн билэн сэрэтии. Онон кинилэр бу сөбүлэҥ чэрчитинэн улууспут олохтоохторуттан 110 анаалыһы ыланнар, чинчийэн көрүүгэ ыыттыбыт. Ол түмүгэ алтынньы диэки биллиэхтээх.
Өссө биир улахан суолталаах бырайыагынан Дьокуускайдааҕы психоневрологическай диспансертан икки клиническэй психолог, биир психиатр быраас кэлэн, Орто Эбэ коррекционнай оскуолатыгар 50-тан тахса оҕону көрөн-истэн уонна Курбуһахтааҕы инбэлииттэр дьиэлэригэр сылдьан уонна байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар, кинилэр чугас дьонноругар эмиэ консультациялары биэрэн барбыттара буолар.
Былырыын алтынньыттан нарколог, психиатр быраастар сырыыларын тэрийэммит, барыта тоҕуста кэлэн көрдүлэр. Онно көрдөрүнэн, тырааныспары ыытар быраабы ылыыга уонна сааны илдьэ сылдьыыга медзаключениены барыта 700-чэкэ киһи ылла.
Доруобуйа харыстабылын министерствота биһиэхэ улахан көмөнү оҥорор. Ол көмө иитинэн министерство штаты таһынан специалистара – республика кылаабынай эпидемиолога уонна инфекциониһа тахсан үлэлээбиттэрэ. Манна бэлиэтээн эттэххэ, улууспутугар гепатитынан ыалдьааччы элбэх. Онон кинилэр нацбырайыагынан гепатиты босхо эмтээһин хайысхатыгар улахан методическай көмөнү оҥордулар уонна инфекционнай отделениебыт усулуобуйатын билсэн үрдүк сыанабылы биэрдилэр. Итинник курдук, кылаабынай кардиолог, невролог кэлэннэр, сүрэх-тымыр ыарыыларыгар (инсульт, инфаркт) маршрутизация, санавиация өттүгэр, бастакы көмөнү оҥорууга билиибитин, сатабылбытын уонна оборудованиебытын бэрэбиэркэлээн, итиэннэ кылаабынай фтизиатр уонна оҕо фтизиатра иккиэн кэлэн тустаах специалистарбытыгар лекция ааҕан, методическай көмө оҥорон, үлэбитин үрдүктүк сыаналаан бардылар.
Түгэнинэн туһанан, нэһилиэнньэҕэ ФЛГ-ҕа хайаан да сыл аайы түһэллэрин сүбэлиэм этэ. Билигин нэһилиэктэргэ түһэрэ тиийдэхпитинэ, сорохторго кэлээччи олох аҕыйах. Былырыын былаан 72%-на эрэ туолбута, быйыл бу көрдөрүү 80-90 % туолуохтаах диэн сыал-сорук туруоруммуппут. ФЛГ-ҕа Дьокуускайга да баран түспүт киһи нэһилиэгэр кэлэн медүлэһиккэ бэлиэтэниэхтээх.
Ону таһынан Спортивнай реабилитация медицинэтин Республикатааҕы кииниттэн чуолаан оҕо реабилитациятын салаатыттан кэлэн бу кииҥҥэ ыарыһаҕы реабилитацияҕа хайдах ыытары билиһиннэрдилэр уонна бииргэ үлэлииргэ сөбүлэҥ түһэристибит. Онон реабилитацияҕа наадыйар оҕолорбутун кинилэргэ тута ыытар буоллубут. Манна эбэн эттэхпинэ, бу бэйэбит оҥорбут бырайыакпытын көмүскээммит ситиһиллибит үлэ буолар, биһиги уопуппут атын улуустарга эмиэ тарҕаныахтаах.
Цифровой технологияҕа көһүү үлэни тэтимирдэр
Билигин үлэбитигэр цифровой трансформация күүскэ киирэр, о.э. бырааска көрдөрүнэргэ “Госуслуги” портал нөҥүө суруттарыыттан саҕалаан ыарыы историятыгар тиийэ (история болезни) электроннай документооборот киирэр. Холобур, билигин улуус киинигэр лабораториябытыгар 10 аппарааты уонна нэһилиэктэргэ 5 лабораторияны анал программаҕа холбооммут, анаалыс түмүгүн урукку курдук кумааҕынан таһыы суох буоларын, түмүк быраас компьютерыгар тута кэлэрин ситиһэргэ улахан үлэ бара турар. Маннык хардыы үлэни чэпчэтиэхтээх, тэтимирдиэхтээх.
Саҥа кабинеттар арылыннылар
Быйыл илин улахан балыыһабыт бастакы этээһигэр бэйэбит күүспүтүнэн өрөмүөннээн УЗИ кабинетын арыйбыппыт. Онно Россияҕа оҥоһуллубут “Рускан” диэн икки экспертнэй (уорганы барытын көрөр) УЗИ-аппарааты нацбырайыагынан ылбыппыт. Онон барыта биэс УЗИ-аппарааттанныбыт, мантан иккитэ «переносной» диэннэр. УЗИ-га икки специалист баар буолла, онтон биирэ тымыры, сүрэҕи көрөргө үөрэннэ, өссө алтынньыга саҥа Кардиология киинигэр стажировкаҕа барыаҕа. Иккис узиспытын бу хайысхаҕа эмиэ быйыл үөрэттэрэр санаалаахпыт.
Эмиэ бэйэбит күүспүтүнэн өрөмүөннээн, үһүс этээскэ ФГДС кабинетын арыйдыбыт. Манна анестезиолог бырааспытын үөрэттэрэн, көҥүл ылан, билигин нэдиэлэҕэ үстэ көрөр буолла. Бу кабинеппытыгар аныгы цифровой монитордаах аппараакка сайаапка түһэрэн, ылары туруорса сылдьабыт.
13 балыыһа өрөмүөннэниэҕэ
Хаһаайыстыба өттүгэр эттэххэ, быйыл 13 энергосервиснай контрагы түһэрсэммит, Бороҕоҥҥо инфекционнай отделение, сэллик диспансерын дьиэлэригэр, Танда, Тиит Арыы, Бээрийэ, Кылаайы, Дыгдаал, Чэриктэй, Дүпсүн, Эһэлээх, Баатаҕай балыыһаларыгар өрөмүөннэр оҥоһуллаллар. Холобур, инфекционнай отделениебыт дьиэтин ааннарын, түннүктэрин уларыттылар, муостатын өрөмүөннээтилэр уонна тас истиэнэтин бүрүөһүнүн устан бүтүннүү пеналаатылар, ититии турбатын ыраастаатылар. Маннык хабааннаах үлэ билигин Сыырдаахха, Суоттуга, Дүпсүҥҥэ бара турар итиэннэ ити эбийиэктэргэ толору хааччыллыы киириэҕэ.
Каадырынан хааччыллыы үрдүүр
Быйыл бэйэбит улууспутуттан төрүттээх кыыспыт үөрэҕин бүтэрэн, наркологка аккредитациятын ааһан, стажировкаланан, балаҕан ыйын ортотуттан үлэтин саҕалыахтаах. Кини психиатрияҕа эмиэ алтынньыга аккредитациятын туттарыахтаах. Оччоҕо сааны илдьэ сылдьыыга уонна тырааныспары ыытар быраабы ыларга медзаключениены биэрэр буолуохпут. Итини таһынан “Суһал көмө” салаатыттан түөрт фельдшеры медосвидетельствование оҥорорго, нэһилиэктэргэ 18 бырааһы уонна фельдшеры суоппардар рейс иннинэ уонна рейс кэнниттэн көрдөрүнүүнү ааһалларын хааччыйарга үөрэттэрдибит.
Бэлиэтээн эттэхпинэ, былырыын каадыр өттүгэр сылы 72% хааччыллыылаах саппыппыт. Быйыл 78%-ҥа тахсабыт. Специалистарбыт номнуо кэлитэлээн эрэллэр. Узист быраас кэллэ, Тулунаҕа терапевт, Бээдигэ акушер, Кылаайыга медсиэстэрэ кэлэн үлэлээн эрэллэр. Ону тэҥэ Дьокуускайдааҕы медколледж Бороҕоннооҕу филиалыгар үөрэммит 15 выпускникпытын барыларын бэйэбитигэр үлэҕэ ыллыбыт. Итини таһынан балаҕан ыйын 1-кы күнүттэн эмиэ үөрэҕин саҥа бүтэрбит анестезиолог-реаниматолог быраас, киин балыыһаҕа үһүс учаастакка терапевт быраас, акушер-гинеколог кэлиэхтэрэ, оҕолонон олорбут кардиолог бырааспыт эмиэ балаҕан ыйыттан үлэтигэр тахсар. Онон быраастарбыт туоллулар диэххэ сөп.
Каадыры ыҥырыы өттүгэр биһиэхэ дьиэнэн хааччыйыы кыһалҕата баар. Билиҥҥи туругунан аҥаардас улууспут киинигэр 19 быраас куортамнаһан олорор. Бу боппуруоска үлэлии кэлиэхпиттэн болҕомтобун уурабын. Мүрү нэһилиэгэр кыра хамсааһыннар бааллар. Атыттарга даҕаны баһылыктар кыалларынан өйүүллэр. Холобур, Кылаайыга, Дүпсүҥҥэ, Тулунаҕа олорор дьиэнэн хааччыйдылар, бэл сабыс-саҥа кыбартыыралары биэрдилэр. Инникитин улуус дьаһалтата болҕомтотун ууран үлэ барыан наада. Улууспут киинигэр медүлэһиттэргэ анаан элбэх кыбартыыралаах дьиэ тутуллара буоллар диэн баҕа санаалаахпыт.
Ити курдук, үлэбит-хамнаспыт бары өрүттэригэр хамсааһыннар тахсаллар, урукку өттүгэр суох саҥа хайысхалары киллэрэн иһэбит. Биһиги үлэбитигэр национальнай бырайыактарынан улахан көмө оҥоһуллар, кэмиттэн-кэмигэр саҥа оборудованиенан хааччыллабыт, ону тэҥэ быйыл Баатаҕайга уонна Чэриктэйгэ “Суһал көмө” массыыналарын биэрдибит. Быйыл сүрэх тэбиитин суукка устата кэтиир үс холтер-аппарааты, хаан баттааһынын эмиэ суукка устата кээмэйдиир икки смарт-аппарааты, төбө мэйиитин импульсун бэрэбиэркэлиир электроэнцефалограмма аппарааты булунаммыт, бэйэбит испититтэн биир бырааһы функциональнай диагностикаҕа (ити этиллибит аппарааттар түмүктэрин ааҕар специалист) үөрэттэрэн, сүрэх-тымыр ыарыыларын суһаллык быһаарар кыахтанныбыт.
Түмүктээн эттэхпинэ, быйыл Уус Алдаҥҥа балыыһа аан бастаан төрүттэммитэ 125 сылын бэлиэтиэхпит, ити түгэҥҥэ сыһыаран араас салааларбыт үбүлүөйдээх дааталарын эмиэ холбуу ылыахпыт. Онон билигин үйэттэн ордук кэм усталаах баай историялаах тэрилтэбит үлэтин-хамнаһын, араас кэмнэрдээҕи үтүө үлэһит дьонун сырдатар үбүлүөйдээх кинигэбитин таһаараары бэлэмнии сылдьабыт. Бу эмиэ биир улахан суолталаах үлэ буолар, бүтэһигин маннык кинигэ 100 сыллаах үбүлүөйбүтүн көрсө, ол эбэтэр 25 сыл анараа өттүгэр тахсыбыт эбит.
Мария Аргунова