Муус устар 18 күнүгэр аан дойдуга Мэҥэ бэлиэлэр уонна историческай суолталаах сирдэр күннэрэ. Бу бэлиэ күнү көрсө, улууспут олохтоохторуттан нэһилиэктэригэр ханнык-туох историческай суолталаах сирдэр баалларын, туох историялаахтарын интэриэһиргээтибит.
Ксения РУМЯНЦЕВА, Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо, бэтэрээн учуутал:
– Баатаҕай нэһилиэгэр историческай суолталаах сирдэр бааллар. Ол курдук, Күүстээх Уйбаан Эрбэһиҥҥэ хоруу хаспыт алааһа, Чараҥай дьадаҥылара «Чараҥай сойууһун» тэрийэн А.П. Афанасьев баай ходуһатын күүс өттүнэн оттоон ылбыт миэстэлэрэ, биир дойдулаахпыт маассабай спорду көҕүлээччи Николай Тарскай төрөөбүт-үөскээбит алааһа уо.д.а. Николай Тарскай оҕо сааһа кэрэ көстүүлээх Араҥастаах алааска ааспыта. Кини аатын үйэтитэр инниттэн 1990 с. бэс ыйыгар олорбут өтөҕүн таһыгар сэргэ туруоруллубута. Сэргэҕэ олимпийскай оонньуулар символлара – биэс төгүрүк, үөһэ төбөтүгэр умайа турар факеллаах уот оҥоһуллубута. Бу сэргэни Баатаҕай уран тарбахтаахтара Александр Готовцев уонна Семен Готовцев оҥорбуттара. Кэлбит ыалдьыттар, спортсменнар Тарскай алааһыгар сылдьан, сүгүрүйэн ааһаллар. Сүдү киһи саха норуотугар оҥорбут үтүөтэ умнуллубат, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ сырдык аата ааттана туруоҕа.
Сайыына РУМЯНЦЕВА, Өспөх нэһилиэгин бибилэтиэкэрэ:
– Биһиги нэһилиэкпитигэр историческай суолталаах сир элбэх. Холобур, Дьэгэдэк диэн Бөтүрүүсэ баай олорбут алааһа баар. Кини олорон ааспыт дьиэтэ-уота, ампаарыгар тиийэ сэнэх туруктаах тураллар. Кини туһунан кылгастык кэпсээтэххэ, түмэт диэйэтэлэ, саха бастакы үөрэхтээхтэриттэн биирдэстэрэ, Дүпсүн улууһун кулубата, «Сахалар сойуустарын» тэрийсээччи, сири нүөлсүтэр соруктаах Саха сиригэр бастакы аһыллар-сабыллар быһыты туттарбыт киһи, кыыл-сүөл түмэлин арыйан үлэлэппитэ. Дьэгэдэги үйэтитэр бэлиэ суох, ол эрээри ыччат дьон хамаанда тэринэммит «Исторические тропы. Дыгдал» диэн ааттаах историческай суолталаах сирдэри үйэтитэр сыаллах граҥҥа кытта сылдьабыт.
Иван Готовцев, Түүлээх орто оскуолатын географияҕа учуутала:
– Хаттыгы Түүлээх нэһилиэгин саамай биллибит түөлбэ сирэ. Билигин иччитэхсийэн, өтөхтөрүн чэрдэрэ оһон симэлийэн, сүтэн эрэллэр. Күөллэрэ бөдөҥө, Аҥаардас Хаттыгы Эбэни киһи соһуйа көрөр мааны сирэ. Хатымы, Сайылык, Кумах Атах эбэлэр хоннохторун быыһыгар бигэнэн, саһан сытар өтөхтөргө дьон бөҕө олорон, оҕо-уруу төрөтөн, сылгы-сүөһү иитэн олордохторо. Улуу кырдьаҕастар төлкө бөҕө төлкөлөөбүт, көрүү бөҕө көрүүлэммит, ыһыах бөҕө ыһыллыбыт улуу мааны, киһи мээнэ ааттарын ааттаабат Эбэлэрэ. Билигин да суол быһыллыбат, булчут бөҕө сылдьар, сааһын, күһүнүн сааһыт бөҕө быһа охсон ааһар, булт диэтэххэ булт, кус диэтэххэ кус, балык диэтэххэ балык, байанай барытыттан ирээт өлүү бэрсэр сирэ. Кырдьаҕастар онтон төрүттээх дьон уратыта харахха быраҕылларын дьиктиргиир буолаллара. «Бөдөҥнөрө, эттэрэ сииннэрэ кэтитэ, будьурхай баттахтарын быыһынан эриличчи көрбүт харахтаах эр бэртэрэ этилэрэ», – дэһэллэрэ. «Муста түстүлэр да биһиги, Хаттыгылар диэбитинэн барар идэлээх уола хаан дьон этилэр», – дэһэллэрэ. Билигин да олор сыдьааннара биһиги төрүттэрбит Хаттыгылар диэн хайдах эрэ уратытык киэн тутта этэллэрин, киһи сэргии, хайгыы истэр. Урут Хаттыгы уонна Кылаайы хайалара киин сир буоларын куоластааһына буолбут. Кылаайы биир куолаһынан кыайан Түүлээх нэһилиэгин киинэ буолбут диэн кэпсииллэрэ.
Мария Аргунова