Аны түөрт сылынан Уус Алдан оройуона тэриллибитэ 100 сылын туолуо. Онон билигин үйэлээх быыһы сэгэтэр кэмнэрбит. Оройуон оччотооҕу салалтата саҥа кэрдиис кэмҥэ, бастатан туран, тутуу хайысхатыгар болҕомтону уурбута саарбахтаммат. Ити 30-с сылларга оскуолалары тутуу күүскэ барбыт эбит. Дьэ: «Бастакы тутуу туох этэй, ханна баарый?» – диэн ыйытыы үөскээн тахсар. Онон саҥа тэриллибит оройуон олоҕун-дьаһаҕын тэрийии бастакы хардыыларын туһунан элбэх суруйуулары, нэһилиэктэр устуоруйаларын кэпсиир элбэх кинигэни аахтым, хаһыстым.
Биллэн турар, улахан болҕомто үөрэхтээһиҥҥэ ууруллубут. Ол иһин хас оскуола тутуллубутун билэ сатаатым. Оройуон тэриллибит бастакы сылыгар, 1930 сыллаахха биир оскуола тутуллан үлэҕэ киирбит. Ону Гражданскай сэрии Дьоруойа, культармеец Гаврил Васильевич Егоров көҕүлээн Курбуһахха туттарбыт. Сорохтор бу оскуоланы 1931 сыллаахха тутуллубута дииллэр. Ол эрээри, үгүс кинигэҕэ 1930 сыллаахха диэн суруллубут. Улуус үөрэҕириитин устуоруйатын анаан үөрэппит, ытык киһи Иван Николаевич Данилов «Развитие образования Усть-Алданского улуса» диэн кинигэтигэр 34 страницатыгар Курбуһах оскуолатын туһунан түһүмэххэ маннык суруйбут: «1930 г. – Введено типовое издание школы на 180 мест. Руководил работой по строительству Герой Гражданской войны Г.В.Егоров». Онтон 2004 сыллаахха оскуола 75 сылыгар анаан «Н.Н. Окоемов аатынан Курбуһах орто оскуолата» диэн кинигэҕэ оройуон бастакы тырахтарыыс кыргыттарын кэккэтин хаҥаппыт Анастасия Васильевна Бурнашева, Ксения Николаевна Аммосова бэйэлэрин ахтыыларыгар «1930 сыллаахха Бартыһаан Дьөгүөрэп туттарбыт саҥа оскуолатыгар үөрэнэ киирбиппит» диэн суруйбуттар. Курбуһах нэһилиэгин биир ытык киһитэ Федот Аммосов суруйан хаалларбыт матырыйаалларынан 2022 сыллаахха «Сээркээн сэһэнньит Сөдүөт Омуоһап» диэн кинигэ тахсыбыта. Онно бу оскуола тутуутун туһунан эмиэ ахтыллыбыт. «1930 сыл адьас саҥатыгар Уус Күөлүгэр Егоров Гаврил Васильевич кэлбитэ. Икки нэһилиэктэн дьону ыҥыран уопсай мунньах оҥорбута. Боппуруоһа Уус Күөлүгэр 4 кылаастаах оскуоланы тутуу этэ. Уопсай мунньах оскуола тутуутун ылыммыта уонна 5 киһилээх тутуу хамыыһыйата тэриллибитэ. Онно миигин салайааччынан анаабыттара…
Ити 1930 сыллаахха оскуоланы тутан бүтэрэн Өктөөбүр бырааһынньыгар үлэҕэ киллэрбиппит».
Онон оскуола 1930 сыллаахха үлэҕэ киирбитэ чахчы эбит. Хабырылла Дьөгүөрэп өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыгар элбэх оскуоланы туттарбыта. Ол курдук чугастааҕы Чурапчы, Таатта, Нам, ыраах Кэбээйи оройуоннарыгар оскуолалары туттарбыта. Уус Алдаҥҥа икки нэһилиэккэ оскуола туттарбыта – Байаҕантайга уонна Курбуһахха. Тандаҕа бастакы оскуоланы 1928 сыллаахха туттарбыта. Ол аата оройуон өссө да тэриллэ илигинэ, Байаҕантай улууһа эрдэҕинэ. Онтон Курбуһахха Уус Алдан оройуона төрүттэммит бастакы ыйыттан оскуоланы тутар туһунан боппуруос көтөҕүллүбүт. Оччотугар саҥа тэриллибит оройуон аан бастакы оскуолата буолара саарбахтаммат. Үгүс дьон: «Уус Алдан нэһилиэгэ элбэх, тоҕо чуо Курбуһахха оскуоланы туттарбытай?» – диэн ыйытааччылар. Ыаллыы нэһилиэк быһыытынан диэххэ сөп. Мин санаабар, аймах-уруу хаана тардан буолуо. Хабырылла Дьөгүөрэп төрөөбүт Уоттай Арыылааҕа алаас уруккута Курбуһах нэһилиэгин сирэ. Хаһан, хайа сыллаахха Байаҕантай нэһилиэгэр киирэ сылдьыбыта чуолкайдана илик. Ол улахан оруолу ылбыт буолуохтаах. Курбуһах кырдьаҕастара Хабырылла Дьөгүөрэп куруутун сылдьар этэ дииллэрин элбэхтэ истибитим.
Хабырылла Дьөгүөрэп өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыгар элбэх оскуоланы туттарбыта. Олортон билигин чөл туруктаах ордон турар оскуола Курбуһахха эрэ баар. Ол аата Уус Алдан оройуона тэриллибитэ 100 сылыгар Курбуһахха Дьөгүөрэп туттарбыт оскуолата эмиэ 100 сааһын туолар. Бу оскуола билигин даҕаны туруга олох үчүгэй, эбийиэк быһыытынан төһө баҕарар туһалыан сөп. Ол иһин хаарыан тутууну, аны архитектура өйдөбүнньүгүн быһыытынан сыаналаныахтаах оскуоланы сөргүтэр туһунан толкуйдуохха. Онно хайдах үлэлэһэбит? Хабырылла Дьөгүөрэп өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска үөрэҕирии сайдыытыгар сүдү кылаатын сыаналаан туран, бу оскуолаҕа улууспут үөрэҕириитин устуоруйатын түмэлин тэрийиэххэ уонна түмэлгэ кини аатын иҥэриэххэ. Оччотугар Гаврил Васильевич Егоров сахалартан бастакынан РСФСР үөрэҕириитин туйгуна ааты ылбыта эмиэ ахтылла сылдьыа этэ.
Өрөспүүбүлүкэҕэ үөрэҕириигэ аналлаах түмэл элбэх. Ол курдук Чапаево бөһүөлэккэ Хаҥалас улууһун үөрэҕириитин түмэлэ, Дьокуускайга куорат үөрэҕириитин устуоруйатын түмэлэ, ХИФУ пединститутугар педагогическэй үөрэхтээһин устуоруйатын түмэлэ, Ороһуга (Үөһээ Бүлүү) К.С. Чиряев аатынан норуот педагогикатын киинэ, Чурапчыга педагогическай Албан аат түмэлэ бааллар.
Аны түмэл хайдах буолуохтааҕый? Мин көрүүбүнэн, 9 түһүмэхтээх буолуон сөп. Бастакытынан, IX үйэҕэ уонна XX үйэ саҥатыгар Бороҕон, Дүпсүн, Байаҕантай улуустарыгар үөрэҕирии тарҕаныыта. Иккиһинэн, Сэбиэскэй кэмҥэ үөрэҕирии сайдыыта. Үсүһүнэн, норуот үөрэҕириитэ Аҕа дойду Улуу сэриитин кэмигэр. Төрдүһүнэн, 50-с – 70-с сыллардааҕы үөрэҕирии түһүмэҕэ. Бэсиһинэн, 90-с сыллардааҕы уонна билиҥҥи кэмҥэ үөрэҕирии туруга. Алтыһынан, оскуола иннинээҕи үөрэхтээһин. Сэттиһинэн, оскуолалар бастакы сэбиэдиссэйдэрэ уонна дириэктэрдэрэ. Ахсыһынан, культармеец Г.В. Егоров уонна кини үөрэҕирии сайдыытыгар кылаата. Тохсуһунан, учууталлар галереялара (норуодунай, уордьаннаах учууталлар). Түмэл сүрүн хайысхатынан учуутал үлэтин суолтатын үрдэтии, оҕолорго, кэлэр кэнчээри ыччакка холобур буолар идэни күүскэ көрдөрүү, тиэрдии буолуохтаах. Ханнык баҕарар түмэл курдук иитэр-үөрэтэр соругу туруорунуохтаахпыт. Маннык буоллаҕына, биһиги икки куобаҕы тэҥинэн тутуо этибит. Устуоруйа кэрэһитэ буолар оскуоланы харыстыыбыт уонна түмэллээх буолабыт.
Билигин оскуола туругун чинчийэн көрүөххэ наада. Төһө хамсаабытын быһаарыахха. Таһыттан көрүүгэ улаханнык хамсыы илик. Кырыыһатынан тэстэрэ да биллибэт. Онон өрөмүөнүгэр улахан үбү эрэйиэ суоҕа. Ол иһин оройуон 100 сылын көрсөргө билигин да хас да сыл баарынан сөргүтүү уонна төһө ыстааты көрүү боппуруостарын быһаарсыахха наада. Уус Алдан оройуона тэриллибитэ 100 сылын бэлиэтиир өрөгөйдөөх үбүлүөйгэ 100 сааһын туолбут оскуоланы саҥалыы тыыннаах устуоруйа кэрэһитэ оҥордорбут – улахан кыайыы, үйэлээх өйдөбүнньүк буолуо этэ.
Бу боппуруос үөрэхтээһин үлэһиттэрин эрэ долгутар буолбатах, кыраайы үөрэтээччилэри эмиэ сэргэҕэлэтэригэр саарбахтаабаппын. Онон хаһыакка даҕаны, социальнай ситимнэргэ даҕаны санааларгытын суруйуҥ. Бары ырытыһан биир санааҕа кэллэхпитинэ кыайыахпыт.
Ханнык баҕарар тутуу көрүүтэ-истиитэ суох турдаҕына түргэнник алдьанар-кээһэнэр. Ол иһин Хабырылла Дьөгүөрэп үөрэхтээһиҥҥэ киллэрбит үтүөтэ устуоруйаҕа чиҥник хааларын, аата-суола мэлдьи ахтылларын туһугар ураты суолталаах тутууну өрүһүйүөххэ. Чөл турар үйэлээх өйдөбүнньүгү салгыы кэнчээри ыччаппыт тутан хааларын туһугар турунуоҕуҥ, үлэлэһиэҕиҥ.
Афанасий СЕКТЯЕВ, суруналыыс