2025 сыл кулун тутар 20 күнүгэр дойду Президенэ В.В. Путин «Былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох бэйэни салайыныыны тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан» 33-ФЗ №-дээх Федеральнай сокуоҥҥа илии баттаабыта. Бу сокуон 2025 сыл бэс ыйын 19 күнүгэр сүрүн балаһыанньалара олоххо киирбитэ. Билигин үгүс киһини бу сокуон олоххо киириитэ долгутар дуо? Биһигини, чуолаан тыа сирин олохтоохторун туох күүтэрий?
Олохтоох бэйэни салайыныы туһунан урукку 131-ФЗ №-дээх Федеральнай сокуоммут 2003 сылтан үлэлээн кэлбитэ. Бу сыллар усталарыгар сокуоммутугар 200-тэн тахса уларытыы киирэн, кырдьык даҕаны уларыйар кэмэ кэлбит курдук санаа үөскүүр. Маны таһынан, дойдубут Төрүт сокуонугар 2019 сыллаахха киирбит уларыйыылар олохтоох бэйэни салайыныыны былаас биир кэлим тиһигэр киллэрбиттэрэ. Онон, сокуон уларыйар бириэмэтэ кэлбитигэр төрүөттэр баар курдуктар.
Саҥа сокуон сүрүн уратыта – бу олохтоох бэйэни салайыныы биир таһымнаах тиһигин киллэрии буолар. Ол эбэтэр саҥа сокуон бастакы бырайыагар олохтоох бэйэни салайыныы куораттааҕы уонна муниципальнай уокуруктарга эрэ олохтонуохтаах диэн суруллубута, урукку бастакы таһым, о.э. куорат уонна тыа сирин олохтоох бэйэни салайыныытын таһыма суох буолуохтаах диэн. Ол эрээри, саҥа сокуону дьүүллэһии кэмигэр дойду сорох субъектара туруорсууларынан, олохтоох бэйэни салайыныы хас таһымнаах буолууларын субъектар государственнай былаастарын уорганнара быһаарыыларыгар боломуочуйа бэриллибитэ. Ол түмүгэр, биһиги өрөспүүбүлүкэбит Ил Дархана А.С. Николаев бигэтик быһаарыныытынан Саха сиригэр икки таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныы оннунан хаалар буолла. Маны өрөспүүбүлүкэбит Ил Түмэнэ, бэйэбит олохтоох бэйэни салайыныы туһунан саҥа Сокуоммутун ылыныытыгар, бигэргэтиэхтээх.
Саҥа сокуон аата саҥа буоллаҕа дии, онон олохтоох бэйэни салайыныы ис хоһоонугар да, ис тутулугар да үгүс уларыйыылар, үгүс саҥаны киллэрии баар. Онтон сүрүннэригэр тохтоон, ырытан ааһыахпыт.
Туох-ханнык иннинэ боломуочуйалар тустарынан. Урукку сокуоммутугар олохтоох бэйэни салайыныы боломуочуйалара «олохтоох суолталаах боппуруостары быһаарыы боппуруостара» диэн ааттаналлара. Саҥа сокуоҥҥа боломуочуйалар «нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын быһаччы хааччыйыыны быһаарыы боппуруостара» диэн ааттаннылар. Туох уратылаахтарый диэн боппуруос үөскүүр: бастакытынан, боломуочуйа ахсаан өттүнэн урукку уонна билиҥҥи сокуоннарга тэҥ сыһалар, иккиһинэн саҥа сокуоҥҥа боломуочуйалары тыырыы икки таһымҥа эрэ тыырыллар – олохтоох бэйэни салайыныы уонна государственнай уорганнар икки ардыларыгар (урукку сокуоҥҥа түөрт таһымҥа тыырыллар этэ), үсүһүнэн, «нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын быһаччы хааччыйыыны быһаарыы боппуруостара» диэн терминология былаас олохтоох уонна государственнай уорганнара дьон-сэргэ олоҕун быһаарыыга ордук быһаччы эппиэтинэһи сүгэллэрин мэктиэлиир.
Саҥа сокуоммутугар боломуочуйалар үс бөлөххө араарыллыбыттар:
- бастакы бөлөх. Манна олохтоох бэйэни салайыныы уорганнара эрэ толорор уопсай боломуочуйалара, ол эбэтэр устаабы ылыныы, бюджеты бигэргэтии, туолуутун хонтуруоллааһын, олохтоох баайы-дуолу дьаһайыы бэрээдэгин ылыныы, олохтоох нолуоктары уонна хомуурдары олохтооһун о.д.а. боломуочуйалар киирэллэр. Бу бөлөххө киирэр боломуочуйалар ахсааннара 18 буолар;
- иккис бөлөх. Бу бөлөххө субъект государственнай уорганнарын толорууларыгар бэриллиэн сөптөөх олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарын боломуочуйалара киирэллэр, бу боломуочуйалар ахсааннара 29 буолар.
Үһүс бөлөх. Манна олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарыгар бэриллиэн сөптөөх субъект государственнай уорганнарын боломуочуйалара киирэллэр, кинилэр ахсааннара 18 боломуочуйанан быһыллыбыт. - Салгыы саҥа Федеральнай сокуоҥҥа олохтоох бэйэни салайыныы уорганнарын дуоһунастаах дьонун быыбардааһын туһунан.
Маныаха олохтоох бэйэни салайыныы тэриллиитин бэрэстэбиитэллээх уорганнарын депутаттара бүттүүн быһаччы быыбардааһынынан талыллаллара олохтоммут. Ол эрээри, икки таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныы тиһигэ хаалларыллар түгэнигэр, олохтоох бэйэни салайыныы оройуонун бэрэстэбиитэллээх уорганын састааба нэһилиэк баһылыктарыттан уонна нэһилиэктэртэн биирдии депутаттартан талыллыан сөп көрүҥэ эмиэ баар буолара олохтоммут.
Оттон олохтоох бэйэни салайыныы тэриллиитин баһылыгын быыбардааһын, талыы хас да көрүҥэ быһаарыллыбыт. Ол курдук, олохтоох бэйэни салайыныы тэриллиитин баһылыга быыбарданыан сөп:
- Бүттүүн быһаччы быыбардааһынынан.
- Бэрэстэбиитэллээх уорган депутаттарын бэйэлэрин састааптарыттан.
- Бэрэстэбиитэллээх уорганынан субъект үрдүкү дуоһунастаах киһитэ киллэрбит кандидаттарын иһиттэн.
- Бэрэстэбиитэллээх уорганынан конкурснай комиссия киллэрбит кандидаттарын иһиттэн.
Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр икки таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныы тиһигэ хаалларыллара сабаҕаланарынан сибээстээн, Ил Дархаммыт А.С. Николаев соторутааҕыта «Саха» НКИХ ыыппыт Аһаҕас кэпсэтиитигэр улуус баһылыктарын бэрэстэбиитэллээх уорганынан субъект үрдүкү дуоһунастаах киһитэ киллэрбит кандидаттарын иһиттэн талыыны киллэрэри сөптөөх көрүҥүнэн ааттаата. Оттон нэһилиэктэр баһылыктарын бэрэстэбиитэллээх уорганынан конкурснай комиссия киллэрбит кандидаттарын иһиттэн талыы олохтонорун наадалааҕынан аахта. Онон бу этиилэри Ил Түмэн олохтоох бэйэни салайыныы туһунан саҥа Сокуону ылыныыга учуоттуоҕа дии саныыбын.
Олохтоох бэйэни салайыныы саҥа Федеральнай сокуона олоххо киирбитинэн биһигини чугастааҕы кэмҥэ туох күүтэрий, туох-ханнык дьаһаллар ылыллыахтарай?
Этиллибитин курдук өрөспүүбүлүкэ Ил Түмэнэ бу сыл бүтүөр диэри кэмҥэ олохтоох бэйэни салайыныы туһунан өрөспүүбүлүкэ саҥа Сокуонун ылыныахтаах. Ол иннинэ өрөспүүбүлүкэбит Төрүт Сокуонугар уларыйыылар киириэхтээхтэр. Алтынньы 10 күнүгэр Ил Түмэҥҥэ аһаҕас (публичнай) истиилэри ыытыы буолуохтаах. Маныаха Төрүт Сокуоммут олохтоох бэйэни салайыныыга сыһыаннаах 97-с, 100-с уонна 101-с ыстатыйаларыгар уларыйыылар киириэхтэрэ. Бу уларыйыылар «Былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох бэйэни салайыныыны тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан» 33-ФЗ №-дээх Федеральнай сокуон ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн киллэриллэллэр.
Ил Түмэнинэн олохтоох бэйэни салайыныы туһунан Саха Өрөспүүбүлүкэтин саҥа Сокуона ылыллыбытын кэннэ, улуустарга уонна нэһилиэктэргэ бэйэлэрин Устааптарын саҥа редакциятын ылыныы эппиэттээх үлэтэ ыытыллыаҕа.
Саҥа Федеральнай сокуон олоххо киириитигэр маннык болдьохтор олохтоннулар:
- Сокуон үгүс сүрүн ыстатыйалара, этиллибитин курдук, бу сыл бэс ыйын 19 күнүттэн күүһүгэр киирдилэр;
- Сокуон 32, 37, 39 ыстатыйалара уонна 89 ыстатыйа 23 чааһа олоххо киириилэрин болдьоҕо 2027 сыл тохсунньу 1 күнүттэн олохтоннулар. Бу сүнньүнэн боломуочуйаларга уонна муниципальнай хонтуруолга сыһыаннаах ыстатыйалар.
Онон, Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр олохтоох бэйэни салайыныы туһунан саҥа Сокуона ылыллыбытын кэннэ, 2026 сыл устата сүнньүнэн боломуочуйалары тыырсыы боппуруостарыгар, улуустар уонна нэһилиэктэр Устааптарын саҥа редакциятын ылыныыга үлэлэр ыытыллыахтара.
Биһиги улууспутугар бу саҥа сокуон балаһыанньалара хайдах үлэлээн иһиэхтэрэй?
Бу сыл балаҕан ыйын 14 күнүгэр улууспут баһылыгын болдьоҕун иннинэ быыбара ыытыллан, саҥа талыллыбыт баһылык В.П. Алексеев быыбардаммыт болдьоҕор, ол эбэтэр 2030 сыл балаҕан ыйыгар диэри кэмҥэ үлэлиэҕэ. Манна даҕатан эттэххэ, Дүпсүн уонна 2-с Байаҕантай нэһилиэктэрин баһылыктарыгар ити 2030 сылга диэри болдьох эмиэ тарҕанар.
Онтон 2027 сылга ыытыллар улууспут атын нэһилиэктэрин баһылыктарын быыбардара, саҥа сокуон ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн, саҥа көрүҥүнэн ыытыллыахтара. Маны таһынан «Былаас биир кэлим тиһигэр олохтоох бэйэни салайыныыны тэрийии уопсай бириинсиптэрин туһунан» 33-ФЗ №-дээх Федеральнай сокуон олоххо киирэринэн бу сыл бэс ыйын 19 күнүттэн уопсайа 125 араас федеральнай сокуон уонна сокуон сиилэлээх акталар күүстэрин сүтэрбитинэн ааҕылыннылар, онтон 2027 сыл тохсунньу 1 күнүттэн өссө 104 араас федеральнай сокуон уонна сокуон сиилэлээх акталар күүстэрин сүтэрбитинэн ааҕыллыахтара. Аҥаардас мантан даҕаны көстөр, бу олохтоох бэйэни салайыныы саҥа сокуона ураты суолталааҕа уонна уратылааҕа.
Түмүкпэр бэйэм маннык санаалары этиэхпин баҕарабын:
- Биһиги өрөспүүбүлүкэбитигэр икки таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныы оннунан хаалыытыгар Саха сирэ олус киэҥ сиринэн тайаан сытарын, ойуччу уустук айылҕа усулуобуйатыгар олорорбут, нэһилиэнньэбит ахсаана улуустарынан олус араастаһара, о.д.а. төрүөттэр оруолу ылбыттара саарбахтаммат.
- Ол эрээри биир таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныы киириитэ – бу бириэмэ ирдэбилэ. Хаһан эрэ дойду үрдүнэн биир таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныыга бүттүүн киирии олохтонуоҕа.
- Итинэн сибээстээн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр «булкаастаах» (смешаннай) таһымнаах олохтоох бэйэни салайыныы тиһигин практикалаан көрүөххэ сөп этэ. Холобур, улахан промышленнай оройуоннарга куораттааҕы уокуруктары, маны таһынан хоту аҕыйах ахсааннаах улуустарга муниципальнай уокуруктары тэрийиини киллэриэххэ сөп дии саныыбын.
Онон олохтоох бэйэни салайыныы саҥа сокуона олоххо киириитэ үгүс тэрийэр үлэни ирдиир, өрөспүүбүлүкэбит общественнай-политическай олоҕор сүҥкэн уларыйыылары киллэриэҕэ.
Иван КОЛОДЕЗНИКОВ, муниципальнай сулууспа бэтэрээнэ, 2013-2023 сылларга улуус депутаттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ