Саахымат оонньуу эрэ буолбакка, логика, стратегия уонна ыра санаа тулалаабыт улахан эйгэтэ, оҕо сайдыытыгар улахан туһаны аҕалыан сөп. Ол эрээри, бу өй оонньуутугар оҕону хайдах киллэрэн биэрэн, дьулуһуутун уһугуннарабыт? Эбии үөрэхтээһин педагога буоларым быһыытынан, мин боруобалаабыт ньымаларбын үллэстиэхпин баҕарабын.
Хаһан саҕалыыбыт?
Саахымат дьарыктарын 4-5 саастан саҕалыахха сөп. Бу саастарыгар оҕолор судургу сорудахтарга болҕомтолорун ууран, быраабылалары өйдөөн, фигуралары билсэн оонньууларыгар интэриэс үөскүүр.
Ситиһии кистэлэҥэ – босхотугар!
Унньуктаах быһаарыылары уонна кытаанах быраабылалары умнуҥ.
Фигуралары персонаж оҥоруҥ. Хас биирдии фигура бэйэтэ остуоруйалаах дьоруой. Пешка – хорсун саллаат, Ладья – күүстээх кириэппэс, Слон – муударай ойуун эбэтэр ырааҕы көрөөччү лучник, Конь – ыстаҥалыыр ат, Ферзь – барытын сатыыр кыахтаах королева, оттон Хоруол – сүрүн киһи, кинини көмүскүөххэ наада. Оҕоҕун кытта хас биирдии фигураҕа ааттары уонна майгыны толкуйдааҥ.
Остуоруйалары туттуҥ: саахымат туһунан остуоруйаны кэпсээҥ, онно фигуралар сэриилэһэллэр, айанныыллар уонна бэйэ-бэйэлэригэр көмөлөһөллөр. Оҕо бэйэтэ бу остуоруйаҕа кыттааччы буоллун.
Өҥнөөх саахыматтар: олох кыра оҕолорго фигуралары араас өҥнөөхтөрү (хара-маҥан эрэ буолбакка) эбэтэр кыыллар ойууларын туһаныахха сөп, ол араарарга уонна туттарга чэпчиэҕэ.
Судургуттан – уустукка
Быраабылалары барытын биирдэ кэпсээн кэбиһимэҥ. Кыра хардыыларынан барыҥ: бастаан дуосканы үөрэтиҥ. Бу «хонуу» эбэтэр «замок». Хара уонна маҥан хонуулар тустарынан кэпсээҥ. Өҥнөрүнэн фигуралары сыҕарытан оонньуохха да сөп.
Пешкаттан саҕалааҥ: хайдах хаамарын кэпсээҥ (топ-топ иннинэн, бастакы хаамыы – икки хонуунан, атыттара – биирдии). Пешкаларынан эрэ оонньооҥ: ким пешката дуоска бүтүүтүгэр бастаан тиийэр? Онтон Ладья: «Кини поезд рельсэлэрин курдук көнөтүнэн хаамар!» Оҕо ладьянан пешкалары ылыыны боруобалаатын диэн оонньооҥ.
Ол кэннэ Слон: «Кини диагоналынан хаамар, бэйэтин өҥүнэн эрэ!». Салгыы Конь: «Ыстаҥалыыр Конь, «Г» буукубанан хаамар!» Бу – уустук, онон бу түгэҥҥэ ордук кэми биэриҥ. Ферзь уонна Хоруол: кинилэр хаамыыларын кэнники кэпсээҥ, оҕо атыттары баһылаабытын кэннэ.
Ылыыны үөрэтэбит: фигуралар бэйэ-бэйэлэрин хайдах «сииллэрин». Бу киһи буруйа буолбакка, оонньуу чааһа буоларын быһаарыҥ. Онно биир дьоруой атыны «кыайар» диэн өйдөтүҥ.
Бастакы мини-оонньуулар: толору партия оннугар, чэпчэтиллибит көрүҥнэри оонньооҥ: «Пешкалары сиэ» (биир бэйэҥ бүгүүрэҕинэн хас да пешканы утары «киирсэҕин»). «Хоруолу эккирэтии» (биир ферзь уонна хоруол биир хоруолга утары мат туруоруу).
Сөптөөх эйгэни тэрийэбит
Тулуур – эһиги сүрүн доҕоргут: Оҕо бэйэтин тэтиминэн үөрэнэр. Алҕастар иһин мөхпөт, тиэтэппэт буолуҥ. Эһиги соруккут – интэриэһи өйөөһүн.
Кыайыыга буолбакка, оонньуу ис хоһоонугар болҕомтону ууруу: бастаан ким кыайара суолтаҕа суох. Сүрүнэ – оҕо оонньууттан дуоһуйууну ылыыта, толкуйдуурга, былаанныырга үөрэниитэ. Хас биирдии толкуйдаабыт хаамыытын, болҕомтотун, холонуутун иһин хайҕааҥ.
Кыра дьарыктар: оҕо болҕомтото өссө туруга суох. Биир чаас ыган үөрэтии оннугар, 15-20 мүнүүтэ кэрэхсэбиллээх оонньуу ордук.
Төрөппүт – бастыҥ партнёр уонна холобур
Үөрэтэргэ бастыҥ ньыма – оҕоҕун кытта оонньооһун. Бэйэҥ интэриэскин көрдөр, хаамыыларгын быһаар («Мин ладьябын ханна хаамарбар куттала суох хайдах буолуой диэн толкуйдуубун»).
Кыайарын көҥүллээҥ (сороҕор): Бу күүс биэрэр. Ол эрээри, сороҕор оҕоҕо хоттороругар көҥүллээҥ, ол кини кыра сатаммат түгэннэри тулуйарга уонна дьайыыларын анаалыстыырга үөрэнэригэр көмөлөһөр.
Интерактивнай ресурстары туттуҥ: оҕолорго анаммыт элбэх саахымат кинигэлэрэ, ойуулуктар бааллар, кинилэр оонньуу быһыытынан быраабылалары быһаараллар.
Ванесса Дашевская, эбии үөрэхтээһин педагога