Бу күн Саха Өрөспүүбүлүкэтигэр от ыйын 1 күнүгэр бэлиэтэнэрэ 2020 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ баһылыгын Айсен Николаев 1007 №-дээх олунньу 13 күнүнээҕи ыйааҕынан олохтоммута.
Үйэттэн ордук кэм анараа өттүгэр 1907 сыллаахха от ыйын 1 күнүгэр аан бастаан сахалыы шрифт оҥоһуллан саха тылынан бастакы политическай, общественнай уонна литературнай «Саха дойдута» («Якутский край») хаһыат бэчээттэммитэ. Хаһыат оччотооҕу политическай сыылынайдар уонна интеллигенция көҕүлээһиннэринэн тахсыбыта биллэр. Онно сүҥкэн оруолу ылбыт киһинэн биир дойдулаахпыт Василий Васильевич Никифоров-Күлүмнүүр буолар, кинини сэргэ Р.И.Оросин, Е.М.Егасов, П.А.Афанасьев, Н.А.Попов, А.А.Семенов, А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй, А.И. Софронов-Алампа, С.А. Новгородов, К.О. Гаврилов, Сунтаартан М.Н. Тимофеев-Терёшкин, П.А. Афанасьева, П.Н. Сокольников, о.д.а. хаһыакка суруйан үлэлэспиттэр. Хаһыаты таһаарыыга мөлүйүөннээх эргитиилээх атыыһыт П.А. Кушнарев (Хапсыын уола) уонна бирисээгэлээх дэбиэриннэй В.В. Никифоров (Күлүмнүүр) харчы сиэртибэлээбиттэр.
Оччотооҕуга Күлүмнүүр дьон өйүн-санаатын уһугуннарарга, норуот бэлитиичэскэй быраабын туруулаһарга, үөрэҕи, култуураны сайыннарарга, бастатан туран, периодическай бэчээт улахан суолталааҕын өрө туттаҕа.
Күн бүгүн – аан дойду үрдүнэн олохпутугар информация куйаар ситиминэн түргэнник тарҕанар кэмигэр – бэчээт дьоҥҥо-сэргэҕэ өйү-санааны олохтуур оруола сымсаабытын курдук саныыбыт да буоллар, национальнай бэчээт оруола, бастатан туран, төрөөбүт тылбытын харыстыырга туһуланарын умнумуохха.
Быйыл дойду президенэ Владимир Путин балаҕан ыйын 8 күнүгэр Россия норуоттарын тылларын күнүн бэлиэтиири олохтоото, ону сэргэ норуоттар тылларын туһунан саҥа сокуон оҥоһулла сылдьар, онон бэчээт эйгэтин үлэтэ эмиэ саҥа сокуонунан салаллыаҕа, саҥа саҕахтар арыллыахтара.
Бу хайысханы бэйэбит хаһыаппытыгар сыһыаран эттэххэ, «Мүрү саһарҕатын» кытта биһиги кэнчээри ыччаппыт төрөөбүт тылынан саҥарарын, суруйарын, ааҕарын туһугар үөрэх улуустааҕы управлениетын кытта оҕолорго анаан «Үрүйэчээн» хаһыаты таһаарабыт. Бу үлэбит үтүө түмүгэ хас эмит сылынан биллиэ турдаҕа. Билигин «Үрүйэчээни» кытта алтыһар оҕолортон улааттахтарына төрөөбүт тылларынан суруйар суруналыыстары, суруйааччылары, блогердары күүтэбит.
Хаһыат историяны тиһэр оруоллааҕын эмиэ бу күҥҥэ өссө төгүл санатар тоҕоостоох. Төһө даҕаны бииртэн-биир солбуһан иһэр сонуннары сетевой таһаарыынан уонна социальнай ситимнэринэн тута тарҕаттарбыт, аҕыйах сылтан бэттэх историяҕа хаалар суолталаах тэрээһиннэри уонна үлэни-хамнаһы сырдатар суруйуулары, үлэни өрө туппут дьон туһунан хаһыаппытыгар бэчээттии сатыыбыт. Онуоха хаһыат кээмэйэ кыратынан «эттээх» уһун матырыйааллары сайтка толору таһаарар буоллубут.
Хаһыат ааҕааччылаах, сурутааччылаах буоллаҕына баар. Онон өссө төгүл бэлиэтээн эттэххэ, билиҥҥи орто уонна эдэр көлүөнэ дьонтон инникитин кумааҕы хаһыат баар буолара тутулуктаах. Холобур быһыытынан аҕаллахха, билигин хаһыакка суруйууларын таһаартарыахтарын баҕарааччылар – үгүстэрэ аҕам саастаах дьон. Кинилэр хаһыат историяны тиһэр суолтатын толору өйдүүр буолан оннук баҕараллар. Оттон орто, эдэр көлүөнэ хаһыакка «наадыйбат» курдук туттар, ол да буоллар сырдатыыга, тарҕатыыга сетевой таһаарыылары уонна социальнай ситимнэри туһанар. Ити эрээри, оҥорон көрөн да буоллар, толкуйдаатахха, биир күн интернет сибээс букатын сүтэн хааллаҕына, куйаар ситимигэр тарҕаппыт иһитиннэриилэрбит, суруйууларбыт биирдэ симэлийэн хаалыахтара. Бэл аҕыйах чаас уот арахсан сибээс сүтэн ыллаҕына «тыыммыт-быарбыт» хаайтарар дии. Дьэ, уонна санаан көрүҥ: хаһыат тахсыбат буолбут кэмигэр итинник буоллаҕына, барытын хат сөргүтэн эрэр буолуохпут суоҕа дуо?
Быйыл – улууспутугар хаһыат бастакы нүөмэрэ тахсыбыта 90 үбүлүөйдээх сыла. Аны 10 сылынан хаһыаппыт 100 сылын үбүлүөйдүүрбүт күммүтүгэр кумааҕы хаһыаппытын тутан олорор буолуохпут диэн этэр уустук, ол да буоллар цифровизация өттүнэн атын хайысхаларынан үлэлии олоруохпут, баар буолуохпут диэн эрэнэр кэммит кэллэ.
Биһигини, улуустар хаһыаттарын, «Сахабэчээт» САТ бэйэтин кынатын анныгар ылбыта быйыл эмиэ биэс сыл буолла. Бу кэм устата үлэбитигэр элбэх уларыйыы киирдэ, биир ситимнээх хайысханы тутуһан салалларга үөрэннибит. Биэс сыл иһигэр редакция үлэтин хайысхата кэҥээтэ: хаһыаты таһаарарбыт таһынан интернет былаһааккаларга таҕыстыбыт, полиграфическай өҥөлөрү оҥорорбутун кытта хас эмэ сүүһүнэн ахсааннаах кинигэни таһаардыбыт.
Бу кэм устата Наталья Попова салалтатынан түмсүүлээх, иллээх коллектив олохтонон, барытыгар бастыҥ буолан үлэлээтибит, айдыбыт-туттубут. Хомолтолооҕо баар: биир саамай дэгиттэр суруналыыспыт, коллективпыт биир тутаах киһитэ – дьүөгэбит Ольга Шепелева олус соһумардык суох буолбут түгэнэ барыбытын аймаата. Ольга Егоровна суруйууларын, видеоҕа устууларын, хаартыскаҕа түһэриилэрин эһиги, ааҕааччыларбыт, эмиэ суохтаабыккыт буолуо диэн сэрэйэбит. Онон бу күҥҥэ кини идэтигэр бэриниилээх үлэтин ахтан-санаан ааһарбыт хайаан да наада.
Олох салҕанар. Төһө да быыһык кэм да буоллар, кумааҕы хаһыаппытын туох-хайдах кыалларынан өйөөн, бэйэбит бэчээттиирбит тухары тутан олорор, баар оҥорор сыал-сорук туруорунан салгыы үлэлиибит.
Оттон быйылгы үбүлүөйдээх сылбытын редакцияҕа 40-тан тахса сыл эппиэттиир сэкирэтээринэн үлэлээбит суруналыыс, суруйааччы, В.В. Никифоров-Күлүмнүүр аатынан СӨ Судаарыстыбаннай бириэмийэтин бастакы лауреата Иннокентий Сыроватскай-Дүөндүн урукку үбүлүөйдэргэ тахсыбыт биэс кинигэни холбоон уонна эбии саҥа чахчылары архыыптартан хасыһан булан улахан үлэни бэлэмнии сылдьарын кинигэ оҥорон таһааран сыл бүтүүтэ илиибитигэр тутан түмүктүөхпүт.
Күндү биир идэлээхтэрбит, көмөлөһөөччүлэрбит – суруналыыстарбыт, уопсастыбаннай кэрэспэдьиэннэрбит, эдэр кэрэспэдьиэннэрбит!
Эһигини бука барыгытын Национальнай бэчээт күнүнэн уонна бу күн биэс сылынан истиҥник эҕэрдэлиибит. Төрөөбүт тылбытын харыстаан, чөл тутан көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ тиэрдэр улахан сорукпутун күөн туттан өссө даҕаны уһун кэмҥэ айыаҕыҥ-тутуоҕуҥ. Сытыы бөрүөҕүт хаһан да сыппаабатын, куруук махталлаах ааҕааччылаах буолуоҕуҥ.
Ытыктабыллаах настаабынньыктарбыт – редакция, типография бэтэрээн үлэһиттэрэ!
Эһиги бу кэмҥэ диэри биһиэхэ күүс-көмө, тирэх буола сылдьаргыт иһин махтал тылларын аныыбыт, ону кытта нус-хас уһун олоҕу, кытаанах доруобуйаны, дьолу-соргуну баҕарабыт.
Диана Седалищева, кылаабынай эрэдээктэр