Төрөппүт оҕотун кытта кэпсэтэрэ, алтыһара оҕотун саҥата сайдарыгар улахан оруоллаах. Онно көмө буоллун диэн аара дьиэлээн иһэн тыл оонньууларын оонньотор табыгастаах.
5-6 саастаах оҕо дорҕоону арааран истэр дьоҕурун сайыннарыы
Дорҕооҥҥо болҕомтону уурар сатабыл – киһи улахан суолталаах уратыта буолар. Онто суох тылы истэргэ, өйдүүргэ үөрэнэр сатаммат. Кыра оҕо истэрин сатаан салайбат, дорҕооннору тэҥнээн көрөр кыаҕа суох. Ол гынан баран, кинини үөрэтиэххэ сөп. Оҕо дорҕоону арааран истэр дьоҕурун кэһиллиитин сүрүн бэлиэлэрэ:
- Дорҕоону таба саҥарбат (атын дорҕоонунан солбуйан саҥарар уонна буккуйар). 2. Тылга сүһүөх тутулун кэһиллиитэ (дорҕоону, сүһүөхтэри көтүтүү, уларытыы, эбии дорҕоону киллэрии). 3. Маарыннаһар дорҕоону араарбат. Бу итэҕэстэри маннык сорудахтарынан билиэххэ сөп: 1. Оҕоҕо сүһүөхтэри хатылат: ча-дьа, ҕа-га, са-ца. Оҕо сорох дорҕоону сыыһа саҥарар буоллаҕына, арааран истэрин бэрэбиэркэлээһин: ханнык эмит сүһүөҕү истэн баран, тугу эмэ оҥороругар сорудахтааһын: -са, -ча, -ша, -за сүһүөхтэр ортолоругар -ша диэн сүһүөҕү истэн, ытыһын таһынар.
- Майгыннаһар, ол гынан баран атын суолталаах тыллары араарарын бэрэбиэркэлээһин: ойууттан сөптөөҕүн тал – «Бөтүүк ханна баарый? Оттон өтүүк? балык – былыт». 3. Бу ньыма оҕо болҕомтото, дорҕоону арааран истэр уонна саҥарар өй дьоҕура төһө сайдыбытын быһаарар: оҕоҕо сүһүөхтэри хатылат: -та-да-та, ка-га-га. Тыллары хатылат: мал-сал-дал; сыап-сыал-тыал.
Оҕо бэриллибит сорудахтары сатаан толорбот эбэтэр ыарырҕатар буоллаҕына, дорҕоону арааран истэр дьоҕура кэһиллиилээҕэ биллэр. Манна көмөҕө дьиэҕэ анал оонньуулар ыытыллаллар. Холобур, «Тыл бастакы дорҕоонун таай»: улахан киһи тыл бастакы дорҕоонун куолаһынан ойуччу бэлиэтээн этэн баран, оҕоҕо мээчиги быраҕар. Оҕо тыл бастакы дорҕоонун ааттыыр уонна мээчиги улахан киһиэхэ быраҕар (ат, ыт). «Дорҕооннору холбоо»: улахан киһи тылы дорҕооннорунан этэр, оҕо онтон үөскээбит тылы бүтүннүү этэр. Холобур: а, т – «ат»; с, а, п – «сап». «Төттөрү хатылаа»: улахан киһи икки-үс дорҕоону этэр, оҕо бастаан көнөтүнэн, онтон төттөрүтүн этиэхтээх (ы,и – и, ы; а, у, и – и, у, а). «Ситэрэн биэр»: улахан киһи саҕалыыр, оттон оҕо бүтэһик сүһүөҕүн этэр. Ка-ко-ка – куос (ка). На-ну-на – массыы (на). «Тылла толкуйдаа»: оҕо бэриллибит дорҕоонунан тыллары толкуйдуур. Оҕоҕо хартыынаны көрдөр уонна тыл бастакы дорҕоонун эппэккэ (…аппыкы) ааттаа, оттон оҕо этиллибэтэх дорҕоону куолаһынан ойуччу бэлиэтээн этэр (саппыкы). «Тыл бүтэһик дорҕоонун эт»: тыл бүтэһик дорҕоонун эт: кулунчу.., хара.., батта.., ку.., остуо.., помидо.. «Ханнык дорҕоон тылларга барыларыгар баарый?»: улахан киһи үс-түөрт тылы этэр, хас биирдии тылга биир хатыланар дорҕоон баар: Сон, куоСка, Саа. Салгыы оҕоттон ыйытар «Бу тылларга ханнык дорҕоон барыларыгар баарый?». «Көрдөөх тыллар»: оҕо хартыынаҕа туох ойууламмытын иһиттэҕинэ ытыһын таһынар: баман – БАНАН – паман; кээчик – МЭЭЧИК – тээчик.
Олеся Ушницкая, учуутал-логопед
Дьиэҕэ баран иһэн тыл оонньуулара
Тыл оонньуулара оҕо толкуйдуур дьоҕурун, ситимнээх саҥатын сайыннарар, тылын саппааһын байытар, тыл грамматическай тутулун сөпкө туттарга, болҕомтолоох буоларга үөрэтэр.
- «Тылы таай». Оҕоҕо предмет хайдаҕын быһаарар тыллары туттан, предмет аатын таайтарабыт. Холобур: мастан тутуллубут үрдүк, этээстээх (дьиэ). Айанныыр, түөрт көлүөһэлээх дьону тиэйэр танспорт (автобус).
- «Биир – элбэх». Оҕо тылы элбэх ахсааҥҥа уларытар. Холобур: тураах – тураахтар, оҕо – оҕолор.
- «Предмети бөлөхтөө». Төрөппүт биир ситимнээх тыллары этэр. Оҕо ону биир тылынан бөлөхтүүр. Холобур: оҕурсу, моркуоп (оҕуруот аһа). Остуол, орон (миэбэл).
- «Утарыта суолталаах тыллар». Этиллибит тыл утары суолтатын эт. Холобур: тымныы – итии, эргэ – саҥа.
- «Ордук тылы таай». Төрөппүт түөрт тылы этэр, оҕо этиллибит тылтан ордук тылы таайан, быһааран этэр. Холобур: бэргэһэ, ыстаан, банан (банан таҥас буолбатах).
Туһаныҥ, оҕолоргут сөпкө сайдалларыгар көмө, тирэх буолуҥ.
Ульяна Омукчанова, учуутал-логопед
Оҕо сайдыытыгар кэһиллиилээҕин эрдэ хайдах бэлиэтии көрөбүтүй?
Билиҥҥи кэмҥэ саҥатынан мөлтөх, араас биричиинэнэн сайдыытыгар хааччахтаах, өй өттүнэн хаалыылаах, аутистическай синдромнаах оҕолор ахсааннара сыллата элбээн иһэрэ киһини дьиксиннэрэр. Оҕо сааһынан көрөн тугу сатыахтааҕый, туох сатабылга үөрэниэхтээҕий?
Биир саастаах оҕо хамсыыр эттиги батыһан көрөр, бэйэтин чугас дьонун көрөн билэр, ааһан иһэр дьону, кыыллары интэриэһиргээн көрөр, атын киһи көмөтө суох олорор, турар, сыыллар, хаамар, муусуканан хамсанар, ытыһын таһынар, үөрэр, сөмүйэтинэн предмети ыйар, эргим-ургум тутан «үөрэтэр», биир илиититтэн атын илиитигэр көһөрөр, эмоциятын дорҕоон таһааран биллэрэр, дорҕоону, сүһүөхтэри үтүктэр, боростуой 10 (мама, папа, мяу, ам-ам…) тыллары саҥарар, сөбүлэһэрин, аккаастанарын биллэрэр буолуохтаах.
Икки саастаах оҕо чугас киһитин билэр, тэҥ предмети булар, сөбүлээбэтэҕин саҥаран биллэрэр, «ийэҥ ханна баарый?» диэн ыйытыкка ыйан көрдөрөр, бэйэтин илиитин-атаҕын ыйыттаххына көрдөрөр, атаҕынан мээчиги тэбэр, кирилиэһи тутуһан тахсар, түһэр, ыстанар, бэйэтэ таҥнар, пирамиданы сөпкө таҥар, кубиктарынан башня тутар, бэйэтэ аһыыр, түүнү, баатаны үрэр, 2-3 тылы холбоон саҥарар (фраза), тылын саппааһа 300 буолуохтаах.
Оттон үс саастаах оҕо «биир», «элбэх» диэн өйдөбүллэри араарар, хартыынаны көрөн туох ойууламмытын кэпсиир, бэйэтин таҥаһын миэнэ диэн билэр, сүрүн өҥнөрү араарар, араас мэһэйи үрдүнэн ыстанар, кирилиэһи икки атаҕынан үргүччү тахсар-түһэр, мээчиги быраҕар, хабар, бөдөҥ оҕуруону тиһэр, кыптыыйынан туттар, бэйэтин, чугас дьонун ааттарын ааттыыр, этиинэн саҥарар, «Бу тугуй?» – диэн ыйытыыга эппиэттиир, бэйэтэ бэйэтин кытта кэпсэтэ-кэпсэтэ оонньуур, оҕолору, улахан дьону кытта алтыһар буолуохтаах.
Саҥарар саҥабыт төрүөхпүтүттэн сатыыр дьоҕурбут буолбатах. Саҥа (речь) эт-хаан, өй-мэйии үлэтин кытта ыкса ситимнээх буолар. Оҕо төрүөҕүттэн 3 сааһыгар диэри саҥата сайдарыгар олук ууруллар кэмэ. Бу кэмҥэ төһөнөн элбэхтик кэпсэтэбит, тэҥҥэ оонньуубут, дьарыктанабыт да, соччонон оҕо сайдыытыгар олус туһалаах буолабыт.
Ханнык түгэҥҥэ оҕо саҥата бытаарыытын, кэһиллиитин бэлиэтии көрүөххэ сөбүй?
- Оҕо 2-3 ыйыгар кэпсэтиигэ эппиэттээн саҥа таһаарбат, үөрбэт.
- 4-5 ыйыгар ийэтин көрдөҕүнэ үөрбэт-көппөт, сэргэхсийбэт.
- 8-9 ыйыгар баллыгыраабат, аатынан ыҥырдахха хайыспат.
- 1,5-2 сааһыгар «мама», «папа» диэбэт, хаһыытыыр эрэ, «кэл», «аҕал» диэн боростуой сорудахтары толорбот, оонньуурунан оонньообот, атын оҕолорго интэриэһэ суох, илиилэринэн сапсынар, биир сиргэ таба олорбот.
- 2-3 сааһыгар чугас дьоно оҕо тугу этэрин өйдөөбөттөр, этиинэн саҥарбат, дьоно биэрэр борустуой да сорудахтарын толорбот.
Маннык түгэҥҥэ, бастатан туран, педиатр уонна оҕо невролог быраастарыгар көрдөрөбүт, тустаах исписэлиистэргэ диагностикалатабыт.
Убаастабыллаах төрөппүттэр, төһөнөн эрдэ оҕо сайдыытыгар кэһиллиитин бэлиэтии көрөн анал исписэлиистэргэ көрдөрөбүт да, соччонон түргэнник сөптөөх көмө оҥоһуллан, сайдыытын ситэн, кэһиллиитэ туоратыллыан сөп.
Лилия Сивцева, учуутал-дефектолог
Оҕо хаппырыыс буолла, тоҕо?
Оҕо 3-5 сааһыгар өйүгэр-санаатыгар уларыйыы барар. Бу сааһыгар төрөппүттэр ураты болҕомтолоохтук, тулуурдаахтык сыһыаннаһалларыгар сүбэлиибит. Оҕоҕо бу сааһыгар «мин» диэн өй-санаа олоҕурар. Бэйэтин туспа ураты өйдөөх-санаалаах, майгылаах киһи быһыытынан ылынар.
Онон холку оҕо соһуччу ураты майгыланар төрүөтүнэн буолаллар:
- кырачаан этигэр-хааныгар уларыйыы барарынан, туох мэһэйдиирин өйдөөбөккө хаппырыыстыан сөп;
- бэйэтигэр болҕомтону тардыан баҕарарыттан;
- олус бүөбэйдээһини утаран хаппырыыстанар, итинэн кини бэйэтэ «мин» буоларын көрдөрө сатыыр.
Бу түгэҥҥэ төрөппүт оҕотугар туох көҥүллэнэрин, көҥүллэммэтин холкутук быһаарара наада. Оҕо бу сааһыгар хадаара киириэн сөп. Төһөнөн хадаар, оччонон бэйэтин сананыыта күүстээх буолар. Манна болҕомтону ууруохха наада.
Оттон 4-6 саастаах оҕо ис туруга бөҕөргүүр. Бэйэтин иннигэр сыал туруоруна үөрэнэр уонна ол сыалын хайаан да ситиһэ сатыыр, ол сылдьан туга эмэ сатамматаҕына улаханнык хараастар. Оҕо улаатан атын дьону кытта алтыһан барар, сыалын ситиһэргэ дьулуһара күүһүрэр, дьонтон ордо сатыыр. Ол иһин туга эмэ сатамматаҕына кыбыстар буолар. Оттон дьонун кытта элбэхтик кэпсэтэр оҕо тылын саппааһа баай, атын оҕолордуун биир тылы булар, бэйэтигэр эрэллээх буола улаатар.
Оҕолоргут сайдыылара бэйэҕит кыһамньыгытыттан, сатабылгытыттан тутулуктааҕын, кырачаан киһи инникитэ эһиги илиигит иһигэр баарын умнумаҥ.
Екатерина Васильева, педагог-психолог