Олох бүүс-бүтүннүү дьиэ кэргэнтэн төрүүр. Дьиэ кэргэн төрөппүт, ииппит оҕото улаатан, үлэһит буолан олоҕу тутуоҕа уонна ыал буолан кэҥээн-тэнийэн барыаҕа. Бүгүн дьиэ кэргэн хайдах олохтоох, туруктаах, өйдөөх-санаалаах да, инники көлүөнэ уонна кэлэр олох оннук салаллыаҕа.
Ыам ыйын 15 күнүгэр аан дойду үрдүнэн дьиэ кэргэн күнэ бэлиэтэнэр. Бу күҥҥэ сөп түбэһиннэрэн, Мүрү нэһилиэгэр олорор тоҕус оҕолоох дьиэ кэргэн күн күбэй ийэтэ Любовь Колодезниковалыын кэпсэттим. Любовь Михайловна 2025 сыллаахха Саха Өрөспүүбүлүкэтин ««Ийэ Албан аата» I истиэпэннээх бэлиэтинэн наҕараадаламмыта.
Ыал ийэтэ «Эрэл» маҕаһыыҥҥа атыыһытынан үлэлиир, аҕалара Руслан Ильин вахтанан үлэлиир, билигин хоту атомнай станция тутуутугар суол оҥоруутугар үлэлии сылдьар. Любовь Михайловна дьиэ кэргэҥҥэ сыһыан, таптал, оҕону иитии тула бу курдук кэпсиир:
– Дьылҕа диэн дьэ дьикти эбээт – киһи олоҕун эмискэ 360 кыраадыс уларытыан сөп. Ол курдук олохпор иккистээн таптал баарын билэн, итэҕэйэн, кэргэмминээн олохпутун холбообуппут алта сыл буолла. Иллээх ыал тапталбыт биһигэр бигээн 9-с оҕону иитэн, төһө кыайарбытынан сырдыкка-кэрэҕэ дьулуһабыт. Элбэх оҕолоох ыал дьиэтэ тыыннаах, оргуйан олорор сэргэх олохтоох. Онон элбэх оҕолонуохпутун олус баҕарар этибит. Үрдүк айыыларбыт ону истибиттии, иккитэ игирэ оҕолору бэлэхтээбиттэрэ. Улахан уолбут Эрхан Жатай техникумугар «Судовождение» идэтигэр үөрэнэр. Оҕолорбут Мүрү 2-с №-дээх орто оскуолатыгар үөрэнэллэр. Иккис уол Эрсан – 8-кылаас үөрэнээччитэ. Өрөспүүбүлүкэ, улуус сүүрүүгэ хомуур хамаандатын чилиэнэ. Оттон игирэлэрбит Эркин уонна Ева быйыл алын кылааһы бүтэрээри сылдьаллар. Бэһис уол Эрчимэн-Бэргэн – 3-с кылаас үөрэнээччитэ. Эмиэ сүүрүүнэн дьарыктанар. Эмилия кыыс – Мындаабатааҕы «Кэнчээри» оҕо саадын иитиллээччитэ. Талаана элбэх – сүүрэр даҕаны, үҥкүүлүүр, ыллаан да ылар. Кыра игирэ уолаттарбыт Тиит уонна Эрэл үс саастаахтар, эмиэ оҕо саадын иитиллээччилэрэ. Саамай кырабыт Таман дьиэбитин сэргэхситэр идэлээх. Үлэм кэмигэр ньээҥкэтигэр барар.
Оҕону кытта оҕо курдук толкуйдуохха, санаалыын биир буолуохха наада. Ити, сүрүннээн, улаатан эрэр саастаах оҕолорго. Чугас доҕор буола сатыыбыт. Кыра эрдэхтэриттэн тэҥҥэ илдьэ сылдьан үлэҕэ сыһыарарга дьулуһабыт. Билигин биэс улахан оҕобут дьиэ ис-тас үлэтин барытын сатыыллар. Оннук оҕолор кэлин олох ыарахаттарыттан толлубат, сытыы өйдөөх буолаллар дии саныыбын.
Билигин 72 саастаах кырдьаҕас аҕабын көрөн, кини дьиэтигэр олоробут. Улахан оҕолорбутугар тирэх буолар санааттан куоракка дьиэ туттар былааннаахпыт.
Элбэх оҕолоох ыал үгэһэ эмиэ үгүс: оҕуруот, сир аһа, балыктааһын, бултааһын. Итини барытын үлэ курдук буолбакка, айылҕаҕа сынньалаҥ курдук ылынабыт. Оччоҕо оҕо сүрэҕэ чаалыйбат. Күһүнүн идэһэ, киэһэтин икки миэтэрэлээх уһун остуолбут тула кыһыҥҥы «заготовка» бэлэмэ буолар. Элбэх оҕо сонуна да элбэх, күлэн-үөрэн киэһэбит түргэнник ааһар. Уочаратынан үс бөлөххө арааран куоракка киллэрэн сынньатабыт: 2 улахан уол, 4 ортолор, 3 кыралар диэн араарабыт. Улахан уолаттар сыл аайы дьон тэлгэһэтин отун охсон, хомуйан харчыланаллар.
Ийэ – дьиэ иһигэр сүргэни олохтооччу, нууччалыы эттэххэ, «погоданы оҥорооччу», уоскулаҥы биэрээччи буолар. Онон хас биирдии киһиэхэ, оҕолорбор тус сыһыаннаах буолабын.
Аҕабыт – тирэхпит, хаххабыт, харысхалбыт. Уол оҕолорбут киниэхэ ордук аһаҕастар. Аҕабыт оҕолоругар куруук «ийэбит доруобай буолуохтаах» диэн этэр. Ол иһин кыыһырда, хомото сатаабаттар, харыстыыллар, ардыгар атаахтаталлар. Мин эмиэ аҕаларын убаастыырга үөрэтэбин, бэйэм сыһыаммынан көрдөрөбүн. Дьиэ кэргэҥҥэ бэйэ-бэйэҕэ убаастабыллаах буолуохха наада. Бэйэ-бэйэни санаатын истии, ылыныы, таптал баар буолуохтаах. Баҕа санаабыт, сыалбыт биир – кырдьар сааспытыгар тиийэн баран «чахчы, оҕолорбутун сөпкө ииппит эбиппит» диэн дуоһуйуохтаахпыт.
Мария Аргунова