Кинилиин кэпсэтэр, санаа атастаһар, сүбэлэтэр астык буолааччы. Мэлдьи олохтоох өйдөбүллээх, лоп-бааччы саҥалаах, инникигэ сырдык ыралаах буолан, дьону бэйэтигэр тардар, эрэли иҥэрэр. Дойдуга буолар турар быһыы-майгы кини дьиэ кэргэнигэр хаалларбыт бааһын-үүтүн оһороро уустуга буолуо эрээри, Күннэй уруккулуу бөҕөхтүк туттара, санаата сырдыга уоскутар. Уус Алдан кийиитэ, олус кэрэ киһи Күннэй Спиридоновна Белолюбскаяны кытта кэпсэтиибитин сэргээҥ, кэрэхсээҥ.
Кииммин түһэрбит төрөөбүт түөлбэм
– Төрөөбүт дойдуҥ, оҕо сааһыҥ ааспыт сирин, төрөппүттэриҥ, идэҕин талыыҥ туһунан сырдат эрэ.
– Исиидэр Бараахап, Ньукулай Дьокуускай төрөөбүт-үөскээбит өҥ буордаах Үөһээ Бүлүү Харбалааҕар күн сирин көрбүтүм. Онно оҕо сааһым ааспыта. Спиридон Петрович Максимов диэн айылҕаттан талааннаах мындыр уус, муусукаан, киинэ мэхээньигэ айбыт аҕалаахпын, Матрена Севастьяновна Уларова диэн интэринээт асчыта күн-күбэй ийэлээхпин. Бииргэ төрөөбүт эдьиий, убай, быраат диэн күндү дьонноохпун.
Харбалаах аҕыс кылаастаах оскуолатын, онтон Ороһу орто оскуолатын үчүгэйдик үөрэнэн бүтэрбитим. Онтон СГУ математикаҕа факультетыгар киирбитим да, ситэри үөрэммэтэҕим. 1990 с. Намнааҕы педагогическай коллеһы, кэлин 1997c. СГУ саха тылын, литературатын, култууратын факультетын бүтэрбитим. Тус-туһунан хайысхалаах идэлэргэ интэриэспин ууран, бэйэбин балайда көрдөөбүт эбиппин. Дэгиттэр учууталларга түбэһэн үөрэммит дьоллоохпун. Кинилэри барыларын олус күндүтүк саныыбын. Билигин даҕаны кылааспыт салайааччыларын, бастакы учууталбытын кытта ыкса сибээһи тутабыт. Кинилэр бииргэ үөрэммит оҕолорго доҕордуу истиҥ сыһыаны иҥэрбиттэр, улахан иитиини биэрбиттэр.
Ытык сир дьонун-сэргэтин ылынан
– Иккис дойдуҥ буолбут Уус Алданыҥ, Найахыҥ уратыта туохха сытар дии саныыгыный? Иҥэрбитэ, ииппитэ тугуй?
– Киһи буолан килбэйэн, саха буолан сандааран, бу Орто дойдуга кэлбит аналбын толорууну кытта ситимнээх. Найахыга кэргэн тахсан, кийиит буолан тиийбитим. Олоҕум 15 сылын онно үлэлээн-хамсаан аһарыам диэн былаан, толкуй суоҕа. Ол кэрчик кэм, ааспыты ахтан-санаан ыллахха, улахан суолталаах эбит. Эрдэ төрөппүттэрбин сүтэрбит буолан, ийэлээх-аҕалаах ыалга киирбиппэр, халыҥ аймахха түбэспиппэр дьылҕабар махтанабын. Үс оҕону күн сирин көрдөрбүт дьоллоохпун. Хотунум олус элбэххэ үөрэппитэ, такайбыта. Оскуола иллэҥэ суох үлэтигэр түүннэри-күнүстэри түбүгүрэрбэр, дьиэҕэ-уокка бэлэмҥэ сылдьарбар кэргэним уонна хотунум өйөбүллэрэ тугунан да кэмнэммэт үгүс.
Киһиэхэ иитиини, муудараһы дойду уратыта биэрэр. Ону таһынан олохтоох кырдьаҕастар оруоллаахтар. “Кырдьаҕастан алгыһын, эдэртэн эйэтин ыл” диэн сахабыт өһүн хоһоонун умнубаппын. Ытык сиргэ ытыктабыллаахтык сыһыаннас, бар дьоҥҥо махталлаах буол диэни иҥэринэн сылдьабын.
– Онно эбии үлэлиир-хамсыыр өрөгөй кэмин аастаҕа.
– Найахы нарын ырыатынан-тойугунан аар-саарга аатырбыт сир буоллаҕа. Ырыаны-үҥкүүнү өрө туппут, кэрэни кэрэхсиир үтүөкэн үлэһит дьонноох. Оҕону оскуолаҕа киириэн иннинээҕи саастан уһуйан-такайан, үүнэр-сайдар суолга туһаайар үлэлээх. Оскуола бэйэтэ туспа үгэстэрдээх, суоллаах-иистээх, хайысхалаах. Найахыга учуутал, кылаас салайааччыта, саабыс, дириэктэр быһыытынан буспутум-хаппытым. Айымньылаахтык, үлэлэригэр олус бэриниилээхтик сыһыаннаһар биир санаалаахтарбын кытта алтыспыт, айбыт-туппут, сүүрбүт-көппүт күннэрбин итиннэ атаарбытым. Бииргэ үлэлээбит кэллиэгэлэрбин, салайааччыларбын, нэһилиэгим баһылыктарын, тэрилтэлэри, үөрэнээччилэри, төрөппүттэри, Найахы бары олохтоохторун олус күндүтүк саныыбын.
Элбэх үлэттэн ситиһии кэлэр, түмүк тахсар. Мин үлэлиир кэммэр элбэх талааннаах, чаҕылхай оҕо үөрэнэн ааспыта. Үөрэх сыла бииртэн биир хатыламмат түгэннэртэн турар. Хас биирдии оҕо, учуутал ситиһиитэ, кыайыыта барыта түмүллэн, оскуола устуоруйата суруллар. Россияҕа бастыҥ оскуола аатын ылбыппыт, өрөспүүлүкэ агро-оскуолаларын бастыҥ рейтиннээхтэр ахсааннарыгар баарбыт, саҥаны киллэриигэ (инновационнай) бырайыактыыр былаһаакка буоларбыт. Мөлүйүөннээх граны биир бастакынан оскуолабытыгар аҕалбыппыт олус үөрүүлээх этэ.
Ити барыта билигин наһаа сылаас өйдөбүлү биэрэр. Найахым дьоно, үөрэнээччилэр ытыктабыллара, үчүгэйдик саныыллара, тэйэ сылдьан тиийдэххэ, истиҥник маанылаан көрсөллөрө олус күндү. Бэйэм төрөөбүт Үөһээ Бүлүүм дьонунааҕар Уус Алдан дьонун-сэргэтин ордук билэр, чугас курдукпун. Билигин даҕаны ситиммитин быспаппыт, сайылыы тахсабыт. Онно биһигини күүтэр, ахтар-саныыр аймах-билэ дьонноохпутуттан, доҕоттордоохпутуттан үөрэбит.
Саҥа аартык ыҥырыыта
– Көһөр санаа ханнык сахха киирбитэй? Туох төрүөт буолбутай?
– Үлэҕэ үтүрүйтэрэн, бэйэм төрөппүт оҕолорум улаата охсубуттарын билбэккэ да хаалбыт курдугум. Биир сыл улахаммыт 11-с кылаас, кыыспыт 9-с кылаас, кырабыт 1-гы кылаас буолар эппиэтинэстээх кэмэ үүммүтэ. Эбэбит суох буолуоҕуттан Найахыга биһигини күүскэ тутар туох да суох курдук буолбута. Киин сиргэ көһөн киирэн, оҕолорбутун үөрэттэрэргэ, улаханы батыһарга, кыраларга ордук болҕомтону уурарга наада диэн санаа үүйэ-хаайа туппута. «Дугдуруй да, оҕус” дииллэринии, быһаарыныы ылына охсон, көспүппүт. Оскуолабыт, дойдубут сайыһа хаалбыта.
– Куорат туох саҥаны, туох атын кыаҕы арыйда?
– Куоракка кэлэн, идэбинэн саха тылын, литэрэтиирэтин учууталынан 7-с нүөмэрдээх оскуолаҕа киирбитим. Кыраларым бу оскуола үөрэнээччилэрэ, улахан уол авиационнай колледж устудьуона буолбуттара. Аҕабыт харабыллыыр үлэни булбута. Куорат ыала буола түспүппүт. Тигинэччи үлэлиир улахан оскуола эргийэр киинигэр биирдэ баар буолбутум. Оҕо элбэҕэ, икки симиэнэнэн сарсыардаттан киэһээҥҥэ дылы үлэ ытарчалыы ылбыта. 33 оҕоҕо кылаас салайааччыта буолуу, нуучча кылаастарыгар эмиэ саха тылын үөрэтии сонун, ураты уустуктардааҕа.
Ыарахантан чаҕыйбат, сатаабаты сатыыр, кыайбаты кыайар дьулууру, тулууру киллэрэн, оҕолорбун кытта тэҥҥэ саҥаны арыйар үлэ-үөрэх үөһүгэр ылсыбытым. Оскуолам кэлэктиибигэр, дириэктэрбэр Светлана Нестеровна Федороваҕа, биир идэлээхтэрбэр олус табыллыбытым. Оҕолорум эмиэ оскуоланы, учууталларын, бииргэ үөрэнэр доҕотторун сөбүлээбиттэрэ.
Аҕыс сыл биллибэккэ ааспыта. Биир кылааһы 5-тэн 9-с кылааска диэри салайбытым. Онтон 10-11 кылаастарга хайысхаларынан арахсыбыттара. Наһаа иллээх-эйэлээх кылаас этибит. Оҕолорбун, төрөппүттэрбин кытта сибээһи билигин да тутабыт. Онтон иккис кылааспын 5-тэн 7-кэ диэри салайбытым. Барыларын күндүтүк саныыбын. Нуучча оскуолатын таһыма диэтэххэ, куорат иһинээҕи саха тылын, литэрэтиирэтин олимпиадаларыгар бастыҥнар кэккэлэригэр киирбиппит. НПК, араас өй күрэхтэрэ, бэстибээллэр, оскуолабыт иһинээҕи сахалыы эйгэни үөскэтэр тэрээһиннэрбит умнуллубат түгэннэрэ үгүс. 2023 c. Педагог сылыгар өрөспүүбүлүкэ 100 бастыҥ учууталын иһигэр киирбиппинэн, 6-с кылаас учуобунньугар хос ааптар быһыытынан үлэлэспиппинэн киэн туттабын.
Биир аан сабылыннаҕына, атын аан арыллар
– Тэрилтэттэн барыыны киһи эрэ барыта кыайбат. Эйиэхэ оннук санааны ылынаргар туох көмөлөспүтэй? Киһи көҥүл санааны ылынарыгар туохха тирэниэн нааданый?
– 33 сыл үтүө суобастаахтык учууталлаатым. Идэбин, оҕолору сөбүлүүбүн, ол эрээри оскуолаттан тохтуурга сананным. Киһи биир сиргэ үйэтин тухары хам хараҕаланан үлэлиирэ-хамсыыра эмиэ соччото суох. Уларыйыы, сонун сүүрээн баар буолуохтаах дии саныыбын. Аныгы оскуола, аныгы үөрэнээччи атын. Үйэни кытта тэҥҥэ хардыылыахха, сэргэх, аһаҕас, айымньылаах буолуохха, улугурумуохха наада.
Били Софрон Данилов «Сүрэх тэбэрин тухары” романыгар кырдьаҕас учуутал Всеволод Левин эдэр учуутал Саргылана Кустуроваҕа сүбэлээбитин курдук, киһи сүрэҕинэн билэн, сэрэйэн, оскуолаттан, атын да тэрилтэттэн кэмигэр тохтуура оруннаах диэн санаам көмөлөспүтэ буолуо. Уонна мин наар оҕолорбун кытта сүбэлэһэр идэлээхпин, кинилэр санааларын, этиилэрин истэбин, ылынабын.
Элбэх киһи соһуйар. “Бэлиэргиттэн олорунан кэбиһээри дуо? Үлэлээ, эдэргин” диэччилэр бааллар. Уларыйыыттан куттанымыахха наада. “Биир аан сабылыннаҕына, атын аан арыллар” диэн баар. Киһи көҥүл санааны ылынара кэрэхсэбиллээх эбит ээ. Хааччахтан көҥү көтөн тахсары сатыахха. Үгүстэр хамнастан, харчыттан тутулуктаналлар. Ханнык баҕарар түгэҥҥэ киһи олоҕор дьону мээнэҕэ көрсүбэт. Көрсөн, алтыһан ааһар дьонуҥ бары эйиэхэ тугу эрэ биэрэллэр, туох эрэ оруоллаахтар. Ону өйдүүрбүт уонна сыаналыырбыт эрэ наада. “Ыйаахпыт, аналбыт, чааспыт” диэччилэр дии кырдьаҕастар. Олох суруллубатах сокуонун сахалыы-махалыы ыйдаҥарда, ырыта, ылына сатыахтаахпыт дии саныыбын.
Мин билигин көҥүлбүн. Күммүн бэйэм ыксаабакка былааннаахтык аттарабын. Доруобуйаны эрдэттэн көрүнэн, эдэр, эрчимнээх буолар бэйэттэн тулуктааҕын сыаналыыбын. Бэйэни кытта үлэлиир, бэйэни ииттинэр, уларытар саамай уустук курдук эрээри, саамай суолталаах. Тулалыыр эйгэҕиттэн, дьоҥҥуттан эмиэ тутулуктааах. Саҥаны саҕалыыртан, түргэн быһаарыныыны ылынартан толлубаппын. Аныгы тэтиминэн онлайн биисинэһинэн, ситим маркетинынан дьарыктанабын. Бэйэҕэ, дьоҥҥо туһалаах буолаарай диэни бигэтик тутуһабын.
Өрүһүлтэм – өбүгэм үгэһэ, норуотум муудараһа
– Билигин аан дойдуну атыйахтыы аймыы турар Анал байыаннай дьайыы эһиги дьиэ кэргэни эмиэ хаарыйда. Буолбуту кытта эйэлэһэр, ылынар күүһү киһи хантан хайдах ыларый? Туох өрүһүлтэ, абырал буоларый?
– Хаһан бу алдьархай тохтоон, эйэлээх, нус-хас, өлүүтэ-сүтүүтэ суох олох салҕанарын күүтэбит. 26 сыллаах олоҕор оҕобут тиэтэйэ-саарайа элбэҕи ситистэ эрэ, ситиспэтэ эрэ. Эр киһилии бөҕөх санаатынан охсуһууга хорсуннук баран, олоҕун толук уурда. Буолбуту кытта эйэлэһэр, ылынар күүс, кыах өрүү тиийбэт. Тоҥ өй өйдүүрүн сүрэх ылыммат. Ис-искиттэн кэрбээһин олус кэбирэтэр.
Миэхэ тус бэйэбэр быыһал-абырал буоларым – чугас дьонум, кинилэр өйөбүллэрэ. Ону тэҥэ оҕобут сырдык аатын үйэтитиигэ үлэлэһии. Ис туругу чөл тутарга уоскуйуу, холкутуйуу, аралдьыйыы, айылҕалыын алтыһыы, хаамыы, хамсаныы наада. Өрүһүлтэм – сахалыы анаарыым, иһийэн иһиллэниим, өбүгэм итэҕэлэ, норуотум муудараһа. Кут-сүр өйдөбүлүн тутуһабын. Кут – энергия, кутуу, кутуллуу. Тыыннаах олох баарын тухары хамсыы турар. Баар, сүппэт-оспот. Оҕом кута бэйэбэр баар, тулабар баар. Кэпсэтэбин, күннээҕи олоххо арыллан кэлэр көстүүлэри, бэлиэлэри өйдүү сатыыбын. Оҕом ситиспэтэҕин ситиһэргэ, оҥорботоҕун оҥорсорго кыалларынан кыһаллыам.
– Эн бу сиргэ бэйэҥ оруолгун, суолтаҕын туохха көрөҕүн? Тугу тутуһаҕын? Биир дойдулаахтаргар тугу баҕараҕын?
– Киһи барыта Дьылҕа Хаан ыйааҕынан олоххо оруоллаах, суолталаах суолу-ииһи хааллара Орто дойдуга оройунан түһэр. Мин тус бэйэбинэн чугас дьоммор, доҕотторбор, миигин билэр дьоҥҥо холобур буоларга дьулуһабын. Дьоммор-сэргэбэр туһалаах буоларга кыһаллабын. Соҕотохсуйан, тууйуллан хаалбакка, дьон ортотугар күлэ-үөрэ, сырдыгы, сайдыыны тарҕатыһыахха наада дии саныыбын.
Чөл олоҕу, хамсаныыны, алтыһыыны, саҥаны билэри тутуһабын. Биир дойдулаахтарбар, ааҕааччыларга баҕа санаам: олоххо эрэлгитин сүтэримэҥ, кыраттан дуоһуйуҥ, бэйэҕитин харыстаныҥ. Эһиги доруобай буоллаххытына, чугас дьоҥҥутун дьоллуугут. Ханнык да түгэҥҥэ олох салҕанар…
Уйаара КУСТУК кэпсэттэ.