Дойдубут бэрэсидьиэнэ Владимир Путин ырааҕыттан-чугаһыттан тутулуга суох Арассыыйа бары олохтоохторугар миэстэтигэр доруобуйаларын көрдөрүнэр табыгастаах усулуобуйаны хааччыйар сорудаҕынан Ил Дархан Айсен Николаев көҕүлээбит «Мобильнай биригээдэлэр өрөспүүбүлүкэтээҕи кииннэрэ» бырайыага олоххо киирэн, сылын аайы ыраах сытар, сырыы суола дьыл кэмиттэн тохтуур-быстар нэһилиэнньэлээх пууннарга быраастар биригээдэлэрэ тиийэн миэстэтигэр олохтоохтору көрөр буолбуттара. Ол сиэринэн бу күннэргэ Уус Алдан улууһугар 12 анал идэ быраастардаах биригээдэ кэлэн үлэлии сылдьар.
Бу туһунан улуус кылаабынай бырааһа Сергей ЧЕРКАШИН:
– Ыраах сытар уонна суола-ииһэ мөлтөһүөр биэс сэлиэнньэ баар: Дыгдаалга, Чэриктэйгэ, Кылаайыга, Бээрийэҕэ, Тиит Арыыга, онно эбии Тандаҕа, Эһэлээххэ сылдьыахтаахтар. Өссө бүтэһигэр улууспут киинигэр сырытыннарабын диэн Бороҕоҥҥо үс күн көрөллөрүн кэпсэттим. Быйыл массыынанан айаннаатылар, былырыын ити биригээдэ Түүлээххэ уонна Өспөххө мотуорканан тиийэн көрбүттэрэ. Быйыл кураан диэммит массыынанан ыыппыппыт. Айан суола Бээрийэттэн Кылаайыга диэри ыарахан этэ, алта чаас айаннаан тиийбиттэрэ. Салгыы графигы тутуһан нэһилиэктэри кэрийиэхтэрэ.
Аҕыйах ахсааннаах нэһилиэнньэҕэ биирдии күнүнэн сарсыарда эрдэттэн киэһэ хойукка диэри төһө кыалларынан дьону хаба сатыахтара. Быйыл 11 быраас уонна 2 медицинскэй сиэстэрэ кэллэ, хаһан да итиччэ элбэх быраас кэлбэтэҕэ. Улахан болҕомтобутун анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар, сулууспалаан бүппүттэргэ уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр уурабыт, ол иһин биригээдэҕэ клиническэй психолог баар буоларын туруорсубуппут. УЗИ аппарааттаахтар – сүрэҕи, тымырдары, ис хоойу, уҥуохтары барытын көрөллөр. Онно эбии акушер-гинеколог кэлбитэ үчүгэй, невролог, травматолог-хирург кытары бааллар. Невролог номнуо остеохондрозтаах дьону көрдө-иһиттэ, ис тэһэҕэстээх (грыжа) дьоҥҥо блокатордары туруорда. Саҥа үлэлээн эрэр буоланнар, төһө киһини хабан үлэлии сылдьалларын кэлин чопчулуохпут.
Мобильнай биригээдэ үлэлиир графига:
- Кылаайы – от ыйын 31, атырдьах ыйын 1 күннэрэ;
- Бээрийэ – атырдьах ыйын 2 күнэ;
- Тиит Арыы – атырдьах ыйын 3 күнэ;
- Танда – атырдьах ыйын 4-5 күннэрэ;
- Дыгдал – атырдьах ыйын 6 күнэ;
- Чэриктэй – атырдьах ыйын 7 күнэ;
- Эһэлээх – атырдьах ыйын 8 күнэ;
- Бороҕон – атырдьах ыйын 10-11-12 күннэрэ.
Биригээдэҕэ терапевт, педиатр, кардиолог, лор, акушер-гинеколог, окулист, УЗИ диагностикатын бырааһа, травматолог, невролог, клиническай психолог, онкологт уонна икки суһал көмө медицинскэй сиэстэрэлэрэ бааллар.
Мобильнай биригээдэлэри бэйэбит күүспүтүнэн-уохпутунан көрсөбүт, нэһилиэк эмиэ көмөлөһөр, астарын-үөллэрин, олорор сирдэрин барытын бэйэбит хааччыйабыт. Былырыын аҕыс биригээдэ кэлэн үлэлээбит буоллаҕына, быйыл бу кэмҥэ номнуо биэс биригээдэ кэлэ сырытта.
Сыл саҕаланыыта Өрөспүүбүлүкэтээҕи онкодиспансер биригээдэтэ, доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин штаты таһынан кылаабынай онколога Феодосия Иванова кэлэ сылдьыбыттара. Феодосия Гаврильевна онкология туһунан нэһилиэнньэҕэ, улууспут нэһилиэктэрин баһылыктарыгар Уус Алдаҥҥа төһө киһи ыалдьарын, онкологияны кытта хайдах киирсиэхтээхпитин сырдаппыта. Семинар тэриллибитэ уонна үс күнү тухары онколог быраастар нэһилиэнньэни көрбүттэрэ-истибиттэрэ, миэстэтигэр УЗИ оҥорбуттара. Өрөспүүбүлүкэтээҕи онкология диспансерыгар куратордаахпыт, ону кытта ыкса ситимнэһэн үлэлэһэбит. Кураторбыт былырыын кэлэн дьону көрбүтэ, быйыл эмиэ кэлэн көрөрүн курдук кэпсэтэ сылдьабыт.
Саха сирин өрөспүүбүлүкэтээҕи клиническэй балыыһатын, регионнааҕы эндокринологическай киинин эндокринолог быраастарын биригээдэлэрэ кэлэ сылдьыбыттара, сахарнай диабет туһунан лиэксийэ аахпыттара. Өрөспүүбүлүкэҕэ соҕотох “уллуҥах диабетын исписэлииһэ” диэн чопчу идэлээх эндокринолог быраас кэлсибитэ, дьэ онно улууспутугар уллуҥахтара диабеттаах ыарыһахтары барыларын хомуйан көрдөрөллөрүн ситиспиппит. Барыта холбоон 130-ча киһи көрдөрбүтэ. Бэйэбитигэр эндокринолог быраастаах буоламмыт, ыарыһахтар ситэри эмтэнэллэр, сахарнай диабеттаах дьоммутун учуокка ылан хонтуруоллуу олорор. Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин штаты таһынан кылаабынай эндокринолога Софья Семенова манна кэлэн дьаһалтаҕа эндокринологияҕа сыһыаннаах информацияны тиэрдибитэ, улууспут балаһыанньатын кэпсээбитэ, сахарнай диабеты кытта хайдах охсуһарбытын, хайдах эмтиирбитин сиһилии быһаарбыта.
2 №-дээх Өрөспүүбүлүкэтээҕи балыыһа Саха сиригэр экстреннэй суһал көмөҕө киинин мобильнай хирурдара: хирург быраас, оториноларинголог-хирург быраас, сосудистай хирург быраас, ортопед-травматолог быраас, колопроктолог быраас, акушер-гинеколог быраас, эндоскопист (ФГДС) быраас, УЗИ бырааһа былырыыҥҥыттан биһиэхэ кэлэр буолбуттара. Улууспутугар бастакытын “эндопротез тазобедренного сустава” диэн уустук эпэрээссийэни оҥорбуттара – сөҕүмэр ситиһии.
Былырыын иккитэ кэлэн барбыттара, 200-чэкэ киһини эпэрээссийэлээбиттэрэ. Быйыл өссө элбэх исписэлиистээх хирург биригээдэтэ кэлэн барда, аҕыс ыарыһахха тобук сүһүөҕэ эндопротез туруордулар. Бу эпэрээссийэҕэ Уус Алдантан 30-ча киһи учуокка турара, сылы-сыллаан квота көрүллэрин, уочараттарын кэтэһэллэрэ, онон биригээдэ сырыытын түмүгүнэн уочараты аҕыйаттыбыт. Тазобедреннай сүһүөххэ эндопротез туруоруутугар уочараппыт суоҕун кэриэтэ. Быйыл аҥаардас 80-тан тахса эпэрээссийэни оҥордулар.
Аны эпэрээссийэнэн эрэ муҥурдаммаппыт, дьоммутун бүттэ диэн ыытан кэбиспэппит – медицинскэй реабилитациятын эмиэ тиһэҕэр тиэрдэбит, медицинскэй реабилитация уонна спортивнай медицина Өрөспүүбүлүкэтээҕи киинигэр, 3 №-дээх Өрөспүүбүлүкэтээҕи клиническэй балыыһа Эмтиир-реабилитациялыыр киинигэр салгыы тиийэн эмтэнэллэр. Сатаан хаампат буолуор диэри ыалдьыбыт дьону атахтарыгар туруоран үөрүүбүт үгүс.
Быйыл бастакытын мобильнай хирургтары кытары акушер-гинеколог кэлэн дьахталлары көрбүтэ уонна эпэрээссийэлэри оҥорбута. Хас да эпэрээссийэни оҥордо, нэһилиэктэртэн быраастар, акушеркалар эмтэниэхтээх дьону эпэрээссийэҕэ бэлэмнээн эмтэнэллэрин ситистилэр.
Быйыл от ыйыгар мобильнай быраастар стоматологическай биригээдэлэрэ кэлэн үлэлээбитэ, оҕо стоматолога, стоматолог хирург, уопсай практика стоматолог бырааһа кэлэн Өспөххө, Тиит Арыыга уонна Бээрийэҕэ сылдьыбыттара. Барыта 200 киһи көрдөрдө. Үчүгэйэ диэн оҕо стоматолога баар этэ, рентгеннэрин, кириэһилэлэрин, лаампаларын, туох баар анал тэриллэрин илдьэ сылдьар этилэр. Саас эмиэ Дьокуускайдааҕы специализированнай стоматологическай киин, улуустарга сырыытын аан бастакытын биһиэхэ кэлэн барбыта, түөрт сэлиэнньэҕэ сылдьыбыттара. Билигин бырайыак курдук оҥостон атын улуустарга сылдьар буолан эрэллэр.
Күһүн мобильнай хирурдарбытын ыҥырар санаалаахпыт. Тобук сүһүөҕэр эндопротез олордор эпэрээссийэтин оҥоруохтара уонна да атын патологиялары эмтиэхтэрэ.
Бу биригээдэ үлэтин ыытарыгар улуус киинигэр нэһилиэктэртэн национальнай бырайыак чэрчитинэн ылыллыбыт массыыналарынан, УАЗ-санитарканан пациеннары тастыбыт.
Биһиги бэйэбит үлэбитин эмиэ инники күөҥҥэ туруорабыт, сүрүн болҕомтону профилактикаҕа уурдубут. Былырыын профилактическай отделение арыйбыппыт – көрдөрө кэлбиттэр улахан дьон поликлиникатыгар бастакы этээскэ хаҥас өттүгэр ыалдьыбыт дьону кытта алтыспакка көрдөрүнэллэр, диспансеризацияны ааһаллар. Ити отделение үлэһиттэрин күүһүрдэн биэрдим – икки биэлсэр, икки сиэстэрэ уонна медицинскэй профилактика бырааһа. Отделение сарсыардаттан киэһээҥҥэ диэри үлэлиир.
Биллэн турар, ыарыыны эмтиэхтээҕэр сэрэтэр үлэни ыытар быдан ордук. “Продолжительная и активная жизнь” национальнай бырайыак чэрчитинэн үгүс олохсуйбут ыарыылары эрдэтинэ булар, ыарыы үөскүөн иннинэ эрдэттэн сэрэтэр соруктаах диспансеризация ыытыллар.
Быйыл олунньуга саҥа диагностическай отделение үлэтин саҕалаата. Урут улуус поликлиникатын иһинэн тус-туспа сылдьыбыт буоллахтарына, быйыл биһиги барыларын – рентген, флг кабинеттарын, маммографияны, компьютернай томография кабинетын, УЗИ-1, УЗИ-2 кабинеттарын, ФГДС кабинетын уонна функциональнай диагностик (ЭКГ, холтер, СМАД (артериальнай баттааһыны хонук устата кэтиир аппараат), ЭЭГ (электроэнцефалография) кабинеттарын холбоотубут. Былырыыҥҥыттан функционалист быраастанныбыт. ЭКГ, «Холтер», СМАД, ЭЭГ аппарааттарынан барытынан диагностика оҥорор. Отделение туспа сэбиэдиссэйдээх – суруттарыыны, хайдах үлэлиэхтээхтэрин быраастары кытта ыкса ситимнэһэн үлэлии олорор.
Төһө да отделение кабинеттара хас да эбийиэгинэн тарҕанан олордоллор, ситимнээх үлэ бара турар. Былырыын эбии 2 УЗИ (экспертнай кылаас) аппараттары ылбыппыт, олортон биирэ сыҕарыйар кыахтаах – ноутбук курдук, илдьэ сылдьан оҕо отделениетыгар нэдиэлэҕэ биирдэ, нэһилиэктэри да кэрийэн оҕолорго УЗИ диагностикатын оҥоробут. УЗИ кабинетын бастакы этээскэ биир кабинеты өрөмүөннээн олохтообуппут. Компьютернай томографпыт эмиэ үчүгэйдик үлэлиир. Былырыын өрөмүөннэнэн ФГДС кабинетын арыйбыппыт, анестезиолог бырааспыт үөрэнэн нэдиэлэҕэ үс күн график быһыытынан үлэлиир. Функциональнай диагностикабытыгар үс “Холтер” уонна биир СМАД аппараат ылбыппыт. Былырыыҥҥыттан кардиолог быраас тахсан үлэлии сылдьар. “Холтерга” суруттарыы уһун буолар, ол эрээри түөрт “Холтер” баар буолан элбэх ыарыһаҕы биир кэмҥэ көрөр кыахтанныбыт. ЭЭГ аппараата мэйиини чинчийэр, былырыыҥҥыттан ыла тутта сылдьабыт. Санаттахха, билигин массыына ыытар дастабырыанньаны саҥа ылар киһи ЭЭГ-чинчийиини булгуччу ааһыахтаах, ол иһин ити эмиэ үлэбитигэр улахан суолталаах.
Инфаркт, инсульт курдук ыарыылары кытта охсуһар соруктаах былырыыҥҥыттан тромболизиска (тымырга торуомба турбутун симэлитэр процедура) күүскэ үлэлэһэбит, ол курдук биһиги хамаандабыт үлэтин доруобуйа харыстабылын министиэристибэтэ үрдүктүк сыаналаан, штаты таһынан кылаабынай кардиолога диплом туттарбыта.
Былырыын улууспут киин балыыһатыгар алта быраас үлэлии кэлбитэ, ол иһигэр биэс “Земскэй доктор” анал бырагаараманан этэ. Онно эбии В.А. Вонгродскай аатынан Дьокуускайдааҕы медицина колледжын Бороҕоннооҕу филиалын сиэстэрэлэрэ үөрэхтэрин бүтэрэн, 15 медицинскэй сиэстэрэни бэйэбитигэр үлэҕэ ылбыппыт. Быйыл иккис выпуск бүтэрдэ, 16 биэлсэр үөрэхтэрин түмүктээтилэр. Кинилэр нэһилиэктэргэ уонна улуус киинигэр үлэлии барыахтара, ону таһынан Ил Дархан Айсен Сергеевич дьаһалынан, үөрэх улуустааҕы управлениетын кытта үлэлэһэн, Мүрү нэһилиэгин 1-кы уонна 2-с №-дээх орто оскуолаларыгар медкабинеттары арыйбыппыт, онно биэлсэрдэринэн үлэлии киириэхтэрэ. Быйыл филиалбытыгар медсиэстэрэ уонна биэлсэр идэлэригэр үөрэхтээhини салгыыбыт.
Суһал көмөбүт отделениетыгар биэс биэлсэрдэннибит уонна эбии медсиэстэрэлэр биригээдэҕэ киирдилэр, биэлсэрдэрбитин арыгы испити туоһулуур үлэни оҥорорго барыларын үөрэттэрдибит.
Өрөспүүбүлүкэ балыыһаларын суһал көмөҕө отделениеларын икки ардыларыгар уталытыллыбат көмөнү оҥорууга (неотложная помощь) күрэс сылын аайы тэриллэр. Онно кыттан быйыл 3-с миэстэ буоллубут. Биһиэхэ бу – улахан ситиһии.
Быйыл Уус Алдаҥҥа икки саҥа быраас үлэлии кэлэр: педиатр номнуо кэлэн үлэтин саҕалаары сылдьар, ону кытары аныгыс нэдиэлэҕэ стоматолог кэлиэхтээх. Оччоҕо стоматологияҕа түөрт быраастанабыт. Ону таһынан “Земскэй биэлсэр” бырагыраамаҕа түөрт сайаапканы биэрдибит.
Улуус балыыһатыгар быраас өттүнэн туолуубут – 80%, орто уонна алын медицинскай персонал 100% толору. Быраастарынан хааччыллыыга кэккэ олордор дьиэбит суох буолан кэккэ ыарахаттары көрсөбүт, билигин 10-тан тахса быраас куортамнаһан олорор. Нэһилиэктэргэ баһылыктар эмиэ дьиэ буларга көмөлөһөллөр, холобур, былырыын Дүпсүҥҥэ сиэстэрэҕэ дьиэ булан биэрбиттэрэ, Тулунаҕа саҥа тутулла турар дьиэҕэ биэриэхтэрэ, Кылаайыга бырааспытыгар уонна сиэстэрэҕэ киин ититиилээх дьиэ көрбүттэр этэ. Ити – улахан көмө, атын нэһилиэктэр эмиэ туох кыалларынан көмөлөһөллөр. Бороҕоҥҥо арыый ыарахан, ол эрээри кэккэ былааннар бааллар, онно улуус, нэһилиэк дьаһалталарын кытта кэпсэтэн үлэ ыыта сылдьабыт.
Дойду бэрэсидьиэнэ Владимир Путин саҕалаабыт национальнай бырайыактарынан уонна Өрөспүүбүлүкэбит регионнааҕы бырайыактарынан даҕаны, 2019 сылтан ыла аахтахха, биэс эбийиэк тутуллан турар. Национальнай бырайыак чэрчитинэн улууспутугар өссө 14 медицинскэй тырааныспар кэлбитэ – УАЗ-санитарка массыыналар, бу тиэхиньикэлэр туох баар улуус иһинэн ыытар үлэбитигэр күүс-көмө, абырал буолаллара саарбаҕа суох.
Быйыл Бэйдиҥэҕэ национальнай бырайыагынан харчы көрүллэн, 140 кв.м. иэннээх врачебнай амбулатория дьиэтин тутан саҕалаабыппыт, билигин 60 % тутуллан турар, аныгы кэм ирдэбилигэр хоруйдаһар балыыһа буолуоҕа. Балаҕан ыйыгар үлэтигэр киириэҕэ диэн сыал-сорук туруорабыт.
Майаҕаска биэлсэр пууна тутуллуохтаах, бирикээһэ кэлэн сытар, билигин аукцион биллэриэхпит, дьэ онтон алтынньыга диэри 80 миэтэрэ иэннээх модульнай эбийиэк дьэндэйиэ.
Сыл-хонук аастаҕын аайытын эбийиэктэр эргэрэн иһэллэр, ол иһин сыллата бэйэбит күүспүтүнэн өрөмүөн үлэтин ыытабыт. Былырыын 16 эбийиэги өрөмүөннээбиппит, улахан балыыһаҕа, инфекционнай балыыһаҕа, противотуберкулезнай диспансерга, хас да нэһилиэккэ өрөмүөннэр барбыттара: түннүктэри уларытыы, таһын ылтаһыннааһын, анал күүгэнинэн ыстарыы, муостатыгар сылааһы тутар матырыйааллары саайыы, муосталарын-ааннарын уларытыы уо.д.а. Быйыл эмиэ өрөмүөн үлэтэ ыытыллар, кыстыкка бэлэм буолуохпут. Былырыыҥҥы өрөмүөн кэнниттэн эбийиэктэрбит ичигэс этилэр, урут үлэһиттэрбит унтуунан сылдьыбыт эбит буоллахтарына, быйыл таапканан кыстаатылар диэххэ сөп.
Былырыыҥҥыттан социальнай сулууспалары кытта ыкса үлэлэһэбит. Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтэ үлэҕэ уонна социальнай сайдыыга министиэристибэни кытта сөбүлэҥ түһэрсибитэ, ону салҕаан улуустааҕы комплекснай киин салайааччытын Иннокентий Сергеевы кытары биһиги үс сөбүлэҥи түһэрсэн олоробут, онон улууспут иһигэр нэһилиэнньэ социальнай туруга, доруобуйата тупсарыгар өссө да элбэҕи үлэлиэхпит турдаҕа.
Билигин саамай улахан сыалбыт-сорукпут – иккис уочараттаах лечебнай куорпуһу тутуу. Илин балыыһа салҕааһына диэххэ сөп. 2027-2029 сылларга тутуу былааныгар турабыт. Ити барыта эмиэ “Продолжительная и активная жизнь” национальнай бырайыак уонна “Модернизация первичного звена здравоохранения” регионнааҕы бырагыраама чэрчитинэн барар. Билиҥҥи туругунан бырайыакка үлэлэһэ сылдьабыт, былааҥҥа хапсан, тутуу барыа диэн эрэнэ күүтэбит.
Анатолий Кириллин