Аҕа дойду Улуу сэриитэ Саха сирин бары ыалын, дьиэ кэргэнин, урууларын-аймахтарын тумнубатаҕа. Бу кырыктаах сэриигэ биһиги дьоллоох олохпут туһугар элбэх киһи сырдык тыынын толук уурбута, тыылга хорсуннук үлэлээн кыайыыны уһансыбыта. Сэриини – боростуой саллаат кыайбыта дииллэр, онтон үлэ фронугар – үлэһит чэрдээх илиилэрэ Кыайыыны уһансыбыттара. Оччотооҕу кэм оҕолоро кыһалҕалаах, ыарахан кэми тулуйан кэлбиттэрэ, бэйэ-бэйэлэригэр истиҥ-иһирэх сыһыаннара, өйдөрө-санаалара ырааһа, чиэһинэйдэрэ, Ийэ дойдуга бэриниилэрэ, патриотизм тыынын иҥэринэ сылдьаллара ырылыччы көстөр.
Улуу Кыайыы күнүнэн үтүө-мааны дьоммутун сурукка түһэрэн, дьон-сэргэ аахтын диэммит, ахтан-санаан ылыахпытын баҕарабыт. Биһиги күн-күбэй ийэбит Марфа Ивановна Мухина (Бурцева) былырыын төрөөбүтэ 100 сылын томточчу туолбута. Ийэбитин кытта бииргэ алтыспыт дьон кини кэрэ сэбэрэтин, киһи быһыытынан олус элэккэйин, майгыта-сигилитэ ырааһын, дьону бэйэтигэр тардарын, үлэҕэ-хамнаска бэриниилээҕин куруук бэлиэтээн этэллэрэ.
Ийэбит Марфа Ивановна Мухина
Ийэбит Марфа Ивановна 1943 сыллаахха, оччолорго 18 саастаах эдэркээн кыыс промкомбинакка маҥнай атах таҥаһын тигэр сыаҕар үөрэнээччи саппыкыһытынан үлэҕэ киирбитэ. Оччолорго сыахха бары кыра үөрэхтээх биригэдьиирдэр үлэлиир буоланнар, докумуоннарын алта кылаас үөрэхтээх киһиэхэ – киниэхэ оҥоттороллоро. Үлэлээн бүтэн баран, киэһэтин 7 чааска всеобучка үөрэнэллэрэ. Иркутскай уобалаһын байыаннай уокуругуттан Ткачев диэн офицер кэлэн 1000 устуука сэриигэ барар аттар көнтөстөөх сулардарын сэрэмээтинэн оҥотторон ылан барбыта. Ити фронт сакааһын биир ыйдаах болдьоҕун биэс хонук иннинэ толороннор, махталы уонна «стахановец» аатын ылбыттара.
Оччолорго «Барыта – фронт туһугар» диэн девиһинэн үлэлииллэрэ. Ити сыл күһүн оройуон киинин үлэһит кыргыттарын үһүс уочараттаах байыаннай үөрэхтэригэр хабыллан үөрэммитэ, отучча буолан призывной хамыыһыйаҕа доруобуйаларын көрдөрөн, «доруобайгыт» дэтэн, 1943 сыл алтынньы 1 күнүттэн байыаннай дьыалаҕа үөрэнэн саҕалаабыттара. Сарсыарда 7 чаастан киэһэ 6 чааска диэри үлэлииллэрэ, киэһэ 7 чаастан түүн 1-2 чааска диэри үөрэнэллэрэ. Бу үөрэҕи бүтэрэн дастабырыанньатын ылан баран, Кыайыы буолан Аҕа дойду Улуу сэриитигэр барбатаҕа.
Промкомбинакка үлэлии сырыттаҕына, аны машинист Данил Ушницкай кочегар үөрэҕэр үөрэппитэ. Мантан ыла, 1945 сыл кулун тутарыттан лесозавод «Локомобилыгар» кочегарынан үлэлии барбыта. Сарсыарда 8 чаастан пилораманы холбоон, Бороҕон иһинээҕи араас тутууларга тиит бэрэбинэни хайыттаран, тутуу араас матырыйаалын оҥороллоро. Онтон 20 кВт кыамталаах, 25 ат күүһэ күүстээх кыра локомобилынан пилорама шкибинэн эриттэрэн, уот биэрэр генераторы куораттан аҕаланнар, «Локомобильга» холбооннор электроуоту биэрэргэ боруобалаабыттара. Онтукалара табыллан, аны 1945 сыллаахха Кыайыы ыһыаҕар кулуупка «Ньургун Боотур» операны куораттан кэлэннэр толорууларыгар электроуотунан хааччыйбыттара. Итинтэн ыла күнүһүн-түүнүн уоту биэрэн, Бороҕон бөһүөлэгин сырдатара. Пилорама икки сменанан үлэлиир буолан, уоту биэриигэ үксүгэр локомобилын дьиэтигэр өйүөлээх хоно сылдьан үлэлиирэ.
Ол сыл олохтоох промышленность үлэһиттэрин бастыҥнарын мунньаҕар Дьокуускайга киирэ сылдьыбыта. Онно «ударник» аатын иҥэрбиттэрэ. Кэргэнинээн Семен Мухинныын биир тэрилтэҕэ үлэлииллэрэ, аҕабыт пилорамщик уонна машинист этэ, кини эмиэ «стахановец» аатын ылбыта. Оччолорго промкомбинат директорынан партия уонна үлэ ветерана Н.Я. Стручков үлэлиирэ. Ити түүннэри-күнүстэри күүстээх үлэлэрэ сыаналанан, 1950 сыл маҥнайгы кварталын түмүгүнэн улахан харчынан бириэмийэҕэ тиксибиттэрэ.
Аҕабыт Семен Дмитриевич Мухин
Ити сыл дьоммут холбоһон ыал буолбуттара. Ийэбит Марфа Ивановна аҕабытынаан Семен Дмитриевичтыын төрөөбүт Бороҕонугар аан бастаан электричество сайдыытыгар кылааттарын киллэрбиттэрэ диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Уус Алдан улууһугар оройуоҥҥа электрическэй ситим киириитин 90 сылыгар аналлаах историческай чахчылардаах уонна араас сылларга үлэлээбиттэр ахтыыларынан тахсыбыт «Сырдыгы, сылааһы саҕааччылар» диэн кинигэҕэ биһиги ийэбит бэйэтэ суруйан хаалларбыт ахтыыта киирбититтэн, оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, аймахтара үөрэбит-астынабыт.
Ийэлээх аҕабыт 12 сыл бииргэ олорбуттара, биэс оҕоломмуттара. Онтон аҕабыт 1962 сыллаахха инбэлиит буолан, ыалдьан өлбүтэ. Ийэбит аҕабыт кэриэһин толорон, Найахыга таһааран көмүс уҥуоҕун көтөхпүтэ уонна уҥуоҕар пааматынньык туруораары Найахы учаастактааҕы балыыһатыгар санитарканан үлэҕэ киирбитэ, манна икки сыл үлэлээн баран, 1965 сыллаахха Бороҕоҥҥо көһөн, Мүрү орто оскуолатыгар уборщицанан үлэлээбитэ. Ийэбитин 1965 сыллаахха государственнай интэринээккэ хачыгаарынан ыыппыттара, онно алта сыл субуруччу үлэлээбитэ, ити кэнниттэн интернакка кыладыапсыгынан, онтон сэбиэдиссэйинэн ананан биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбитэ. Ол быыһыгар народнай суукка сэтээтэлинэн талыллан үлэлиирэ.
Куруутун дьон-сэргэ ортотугар, үлэ-хамнас үөһүгэр сылдьар дьиҥнээх дьолун билбитэ. Өр сылларга үтүө суобастаахтык дойдутун, оройуонун, Бороҕонун туһугар үлэлээбитэ сыаналанан өрөспүүбүлүкэ, оройуон салалтата биэрбит элбэх бочуотунай грамотатын, 1973 сыллааҕы «Социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕа» бэлиэтин орто дойду олоҕуттан барыар диэри киэн тутта кэпсээн, туохтааҕар да күндүтүк саныыра. Ийэбит куруутун сэрии ыар сылларыгар хайдахтаах курдук ыарахан олоххо олорбуттарын, сэрии иэдээнин туһунан кэпсиирэ.
Оҕолор улаатан, үөрэнэн үлэһит, ыал буолан, оҕо-уруу тэринэн, саха ыалын сиэринэн олоробут. Ахтан-санаан ааһабыт – Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылаахтарын аҕабыт Семен Дмитриевич бырааттарын:
— 1926 сыллаахха Найахы сэлиэнньэтигэр төрөөбүт Афанасий Дмитриевич Мухины, 1944 сыллаахха бэс ыйыгар сэриигэ Нам военкоматынан ыҥырыллан, 61-с мотострелковай полкаҕа 61-с танковай дивизияҕа сулууспалаабыт Япония сэриитин кыттыылааҕын. Кини сэрии бүппүтүн кэннэ дойдутугар эргиллэн кэлэн, өр сылларга Бороҕоҥҥо тутууга үлэлээбитэ.
— Алексей Алексеевич Мухины. Кини 1923 сыллаахха Найахы сэлиэнньэтигэр төрөөбүтэ. 1942 сыллаахха сэриигэ ыҥырыллан, Татарстан уобаластааҕы военкоматынан 31-с запасной стрелковай дивизияҕа барбыта. Тиихэй акыйааннааҕы морской флокка сулууспалаабыта. Сэрии бүппүтүн кэннэ 1952 сыллаахха кыраныыссаҕа харабылынан сулууспалаабыта, онтон дойдутугар кэлэн 2-с Байаҕантай нэһилиэгэр Варвара Николаевна Охлопковалыын ыал буолан, биэс оҕоломмуттара. Тиит Арыыга киномеханигынан үлэлээбитэ.
«Сэрии алдьархайа бүттэ, аны хаһан да буолбат!» диэн санаанан маннык эйэлээх олоххо олордохпутуна, аны 2022 сыллаахха Анал байыаннай дьайыы саҕаланан, алдьархай ааҥнаабыта. Мобилизация биллэриллибитэ.
2023 сыллаахха от ыйын 7 күнүгэр мин улахан уолум Семен Семенович Мухин, биһиги аймахха улахан сиэммит, контракка илии баттаан, Ростов куораттан сэриигэ барар буолбутун истэммит соһуйбуппут, сүрэхпит хайдыбыта. АБДь 127-с мотострелковай полк гранатометчик отделениетын взводугар штурмовой рота 21634 войсковой чааһыгар сулууспалаабыта.
Өр буола-буола эрийэрэ, тыыннааҕын биллэрэрэ, хайдах эрэ этэҥҥэ сылдьар диэммит, бүк эрэллээх этибит. Онтон Анал байыаннай дьайыыга икки сыл курдук сылдьыбытын кэннэ военкоматтан «сураҕа суох сүттэ» диэн иһитиннэрии сурук кэлбитэ, биэс ый курдугунан Запорожскай уобалас Пологовскай оройуонун Левадное сэлиэнньэтигэр байыаннай сорудаҕы толоро сылдьан, оҕом сырдык тыына быстыбытын туһунан сурук туппуппут. Оҕом көмүс уҥуоҕун төрөөбүт-үөскээбит Бороҕонугар, эйэлээх олох иһин элбэх сыратын биэрбит эбэтэ Марфа Ивановна аттыгар көмпүппүт…
Бу бүгүҥҥү биһиги эйэлээх олохпут иһин Аҕа дойду Улуу сэриитигэр, Анал байыаннай дьайыыга кылааттарын киллэрсибит үтүө-мааны дьоммутугар махталбыт муҥура суох уонна кинилэр сырдык ааттара көлүөнэттэн-көлүөнэҕэ ахтыллан хаһан да умнуллуо суоҕа диэн бүк эрэллээхпит.
Уоттаах Аҕа дойду Улуу сэриитэ, Анал байыаннай дьайыы хас биирдии саха ыалын таарыйда. Сэрии толоонугар охтубут сэрии кыттыылаахтарын, хорсун буойуттары, тыылга эйэлээх олох иһин турууласпыт ытык дьоммутун кэриэстиир Ытык күммүт –Кыайыы күнэ.
Надежда МУХИНА, үлэ бэтэрээнэ, РФ, СӨ доруобуйаҕа харыстабылын туйгуна, Мүрү нэһилиэгин олохтооҕо