Алтынньы 9 күнүгэр Уус Алдан улууһун Бэрт Ууһун нэһилиэгин олохтоохторо уонна үөрэҕирии эйгэтин үлэһиттэрэ ураты суолталаах кэскиллээх тэрээһин туоһуларынан буоллулар. Иосиф Семенович Портнягин сырдык аатын сүгэр Сыырдаах орто оскуолатыгар республикаттан кыттыылаах «Кут-сүр ситимэ» сүбэлэһии түһүлгэтэ үрдүк таһымҥа тэриллэн ааста.
Бу дьоһун тэрээһиҥҥэ Дьокуускай куораттан саха норуотун үгэһинэн иитиини, этнопедагогиканы туруулаһар уһуйааччылар, норуот үөрэҕин тарҕатааччылар, ытык маастардар, улуустан үөрэх управлениетын салалтата, профессор, этнопедагог В.Ф. Афанасьев-Алданскай аатынан Чэриктэй оскуолатын дириэктэрэ, учууталлара уонна төрөппүттэр биир сомоҕо буолан тоҕуоруһа муһуннулар. Киириигэ ыалдьыттары сахалыы мааны аһынан — сылаас алаадьынан, үрүҥ аһынан айах тутан, И.С. Портнягин аатынан оскуола түмэлигэр сиһилии экскурсия уонна кылгас устуоруйа билиитин кытта билиһиннэрии тэрилиннэ.
Норуот үгэһэ — иитии тирэҕэ
Пленарнай чаас иннинэ сааһылаах үлэ күүстээхтик барда. Бастакы чааһа «Төрүт уһуйуу — дьиэ кэргэн биһигэ» диэн ааттанан, төрөппүттэри уонна түмсүүлэр күүстэрин түмэр былаһаакка буолла. Манна Ийэ кут уонна Аҕа кут иитиитин дьиэ кэргэҥҥэ хайдах сөпкө олохсутар туһунан дириҥ ис хоһоонноох кэпсэтиилэр таҕыстылар. Иккис чааска — «»Кут-сүр» этно-экологическай култууранан үөрэнээччилэр биотехнологическай сатабыллаах буолууларын сайыннарыы» диэн тиэмэҕэ үөрэх саҥа хайысхатын ырыттылар.
Үөрүүлээх чааһы доҕуһуоллаан 2-с кылаас үөрэнээччитэ Долун Иванов «Саха тыына» ырыаны ураты иэйэн туран толордо. Оскуола дириэктэрэ Марианна Петрова, Бэрт Ууһун нэһилиэгин баһылыга Илья Ильин, уонна улуустааҕы үөрэх управлениятын начальнигын солбуйааччы Михаил Пухов бэйэлэрин тылларыгар бу күн олус улахан, уоруктаах уураах ылыныллыбытын бэлиэтээтилэр.
Эр дьон уонна олохтоохтор санаалара: Оҕо иитиитэ — уопсай сорукпут
Тэрээһин биир саамай сытыы уонна дириҥ ис хоһоонноох чааһынан эр дьон, аҕалар, эбэлэр түмсүүлэрэ уонна олохтоохтор оҕону төрүт үгэһинэн иитиигэ, оскуоланы кытта ситимнээх үлэни туруорбут боппуруостара буоллулар. Киирбит этиилэр мустубут дьону барыларын астыннардылар.
Василий Явловскай (эр дьон түмсүүтүттэн, нэһилиэк баһылыгын солбуйааччы):
– Оҕону иитиигэ, ордук уол оҕо кутун-сүрүн тутууга, аҕа бэйэтин холобура уонна тыла хаһан да солбуллубат суолталаах. Төрүт уһуйуу — дьиэ кэргэн биһигэ буоларын быһыытынан, эр дьон түмсүүлэрэ олохтоох таһымҥа иитии үлэтигэр быһаччы кыттыһыахтаахпыт.
Олег Черкашин (эр дьон түмсүүтүн кыттыылааҕа, «Мэкэри» б/х салайааччыта):
– Уол оҕону кыра сааһыттан эр киһилии тулуурдаах, чиэһинэй гына иитэр ураты суолталаах. «Кут-сүр» үөрэҕэ биһиги күннээҕи олохпутугар хаалбакка, хас биирдии дьиэ кэргэҥҥэ үгэс буолан киириэхтээх. Оҕону айылҕаны кытта алтыһыннаран, үлэҕэ үөрэтии, төрөппүтү убаастыырга үөрэтии — иитии сүрүн күүһэ.
Василий Копырин (эһэлэр түмсүүлэрин салайааччыта):
– Өбүгэлэрбит үгэстэрин уонна үйэлээх билиини эдэр көлүөнэҕэ тиэрдэр ураты сорук эһээлэр үрдүбүтүгэр турар. Оҕоҕо төрүччүнү үөрэтэн, олохтоох дьон буоларбыт быһыытынан, төрүттэрбит олорбут алаастарынан илдьэ сылдьан, көрдөрөн кэпсиир олус туһалаах буолуо этэ. »Эбэ оскуолата», «Эһэ оскуолата» диэн ситимнэри олохтоон, сиэннэрбитигэр олох үөрэҕин, өбүгэ быстыбат ситимин тиэрдиэхпит.
Альбина Неустроева («Эйэҕэс эбэ»эбэлэр түмсүүлэрин салайааччыта):
– Эбэлэр түмсүүбүт оҕо иитиитигэр оскуоланы кытта куруук ситимнээхтик уонна күүскэ үлэлиир. Биһиги кэрэ аҥардарбыт, ийэлэрбит уонна эбэлэрбит кэлэр көлүөнэҕэ сахалыы сиэри-туому, үтүө майгыны уонна дьиэ кэргэн сылаас сыһыанын тиэрдэр ураты эбээһинэстээхпитин өйдүүбүт.
Пелагея Парникова (олохтоох нэһилиэк библиотекара):
– Оскуоланы кытта ситимнээх үлэ хаһан да быстыбат. Кинигэ уонна ааҕыы ситимэ оҕо кутун-сүрүн байытарыгар, төрөөбүт тылын уонна норуотун устуоруйатын сыаналыырыгар улахан күүс буолан көмөлөһөр.
Константин Слепцов (нэһилиэк oлохтооҕо):
– Тэрээһиҥҥэ көтөҕүллүбүт боппуруостар хас биирдии төрөппүт сүрэҕэр тиийдилэр. Уолу уол, кыыһы кыыс курдук иитэн, ис күүстэрин, ис кыахтарын арыйар кэм кэллэ, Сахабыт оҕото сырдык куттаах, күүстээх сүрдээх буола улаатарыгар уопсай күүһүнэн, нэһилиэгинэн биир сомоҕо буолан турунуохтаахпыт.
Сыырдаах оскуолата — Тирэх (Опорная) оскуола буолла
Түһүлгэ сүрүн ситиһиитинэн уонна түмүгүнэн Сыырдаах орто оскуолата Уус Алдан улууһугар этнопедагогика хайысхатынан Тирэх (Опорная) оскуола буолара улуус таһымыгар бигэргэтилиннэ. Бу — улуус үөрэҕириитин таһымыгар, Иосиф Семенович Портнягин улуу үөрэҕин салгыы сайыннарарга саҥа үктэл буолар. Чэриктэй оскуолатын кытта уопут атастаһан, саҥа үлэ ситимэ инникитин өссө күүскэ тэнийиэ диэн тэрийээччилэр эрэнэллэр.
Тэрээһин үөрүүлээх кэмигэр кыттааччыларга махтал суруктар туттарылыннылар. Түһүлгэ маанылаах ыалдьыттара — РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, Саха АССР үтүөлээх учуутала А.К. Чиряев, СӨ култууратын туйгуна, олоҥхоҕо оҕону уһуйааччы маастар педагог Н.И. Мордовская, культуролог, норуот үөрэҕин тарҕатааччы Т.И. Жиркова, биир дойдулаахпыт, СӨ Агрооскуолалар Союзтарын толорооччу дириэктэрэ П.Г. Дягилев, Чирээйэптэр ааттарынан национальнай гимназия «Ситим» эбээ түмсүүтүттэн Ж.Ф. Барашкова, ону тэҥэ, улууспут үөрэх управлениятын начальнигын солбуйааччы М.П. Пухов, иитии үлэтин отделын салайааччыта И.Е. Сивцева уонна өр кэмҥэ таһаарыылаахтык улуус үөрэҕин управлениетыгар мэтэдиичэскэй отдел салайааччытынан үлэлээбит К.Н. Троева үлэ үрдүк таһымын иһин оскуола кэлэктиибигэр барҕа махталларын тиэртилэр.
Түһүлгэ пленарнай чааһыгар анал Түмүк уураах (Резолюция) ылыннылар, холбоһуктаах үлэ сүрүн соруктара туруорулуннулар.
Тэрээһин саха норуотун быстыбат ситимин уонна күүһүн көрдөрөр, ис дууһаттан тахсар үөрүүлээх Алгыс Оһуохайынан доҕулланан ситиһиилээхтик түмүктэннэ. Сахабыт оҕотун кута сырдык, сүрэ күүстээх буоллун!
Ньургуяна Хорунова, иииэр үлэҕэ дириэктэри солбуйааччы