Кэпсээннэр ааптардара – Мүрү нэһилиэгин олохтооҕо Анатолий Кириллин-ДьолуКуус.
Мааска
Дьаҥ ыарыытын хааччахтааһынын кэмигэр үксүбүт дьиэбитигэр бүгэн олорбуппут эрээри, олоҕу-дьаһаҕы хааччыйар тэрилтэлэр үлэлэрин быспатахтара. Олортон биирдэстэрэ – ас-үөл маҕаһыыннара. Ирдэбил үрдүгэр ирдэбили толорон, эрэйи-муҥу көрсөн, дьон өйдөөбөтүн өйдөтө-өйдөтө атыыһыттар барахсаттар олохпут саҥа сүүрээнин киллэрсэргэ биир бастакы хараҥаччылар буолаахтаабыттара.
Дьэ, арай биир чааһынай маҕаһыыҥҥа хачыгаардарыгар табыллыбатахтар – киһилэрэ сүгүн оттубакка, атыыһыттарын тоҥортуу сыһара үһү, арыгылаан да кэбиһэрэ баар суол эбит. Маҕаһыын салайааччыта дьыаланы кэбэҕэстик быһааран, ыл да ол киһини ууратан кэбиспит. Солбук киһи тута көстөр. Атыыһыттар саҥа хачыгаары кытта чуолаан сүгүн да билсибэтэхтэр, маҕаһыын иһигэр көрсөллөр эбит даҕаны, бары мэлдьи мааскалаах сылдьар буоланнар, өйдөөн көрүү, дьүһүнүн-быһыытын быһаарыы диэн суох. Саҥа хачыгаарбыт бэйэтэ да саҥата суох киһи буолан биэрбит, маҕаһыыҥҥа киирдэҕинэ ититэр тэриллэрин кэрийэ сылдьан имэрийэн, салгынын таһааран баран сүтэн хаалар эбит.
Дьэ, ол хачыгаар баарын туһунан билбэт, өр сынньалаҥ кэнниттэн тахсыбыт Кэтириис үлэлии сылдьыбыт дьүөгэтинээн Маайыстыын сарсыарда бииргэ барарга соруналлар. Маайыс айанын тухары маҕаһыын сонунун тоҕо кутан испит, ол быыһыгар саҥа хачыгаары эмиэ үтүө тылынан ахтан, маладьыас киһи кэлэн үлэлии сылдьарын билиһиннэрбит. Маҕаһыын кэлин ааныгар чугаһаан иһэн көрбүттэрэ: хочуолунай ааныттан «бэрт дьиибэ дьүһүннээх, испит-аһаабыт баҕайы сирэйдээх» киһи бөлтөс гына түспүт.
Дьүөгэлиилэр, үөрүйэхтэринэн тутатына эмиэ арыгылыы сылдьаллар дии санаабыттар да, ол киһи иннигэр өрө хоруйан кэлбиттэр, уонна Маайыһа:
– Хайа бу кимҥиний? Тоҕо манна кэллиҥ? Арыгылаатыгыт да? Хачыгаар ханнаный? Утуйа сытар да? – дии-дии, тахсан биэрбит киһини сүгүн да ээҕин этиппэккэ туора сыҕайан хочуолунай аанын аһардыы ааспыт.
– Мин… Мин хачыгаарбын дии! – диэхтээбит киһилэрэ, хойутаан да буоллар саҥа аллайбыт.
– Хайаан эн буолуой! Хачыгаар ханнаный диибин дии?! – диэбитинэн Маайыс хочуолунай иһин өҥөйбүт. Ким да суох эбит, ол иһин бу турар киһини дибдийбит.
– Мин дии, саҥа хачыгаарбын! – диир киһилэрэ, иннин биэрбэт.
– Бу да, хачыгаар? – диэн Маайыс дьүөгэтин, ол саҥа хачыгаары харахтаан көрбөтөх Кэтирииһиттэн ыйытар.
Кэтирииһэ төттөрү ыйытар:
– Бу буолбатах да хачыгаар?!
– Эс! Саҥа хачыгаарбыт оттомноох киһи этэ дии! – диэн Маайыс санаатыгар буккуллан, өй-мэй буолан барда, ол да үрдүнэн эр киһини саҥардыбат икки ардынан элэ-была тылынан сыбыытыы турар.
Кэтириис ол саҥа хачыгаардара хайдах дьүһүннээҕин ыйыппытыгар, Маайыс бу диэн чахчы быһаарбат эбит эрээри, бу киһи хачыгаар буолуоҕун тоҕо эрэ саарбахтыыр. Киһи турбахтыы сатаан баран, айаката бэрт диэтэ быһыылаах, сиэбиттэн мааскатын хостоон кэттэ, бэргэһэтин көннөрүннэ уонна: «Биллиҥ да!?», – диэтэ.
Маайыс бөтө бэрдэрдэ. Кини эбит. Ити кэннэ, бачча ыксалга кэпсэтэ туруохтара дуо, быардара быстыар диэри күлэн тоҕо барбыттара. Барахсан, мэлдьи мааскалаах сылдьарын иһин билбэтэхтэр. Бэйэтэ даҕаны уоһун урут эчэппитин суотугар тардыстыбыт буолан, омос көрдөххө, ырдьыгыныы сылдьар курдук дьүһүннээх эбит, ол иһин да балыырга түбэстэҕэ.
Бэйэтин бэһис туочукатын кытары кэпсэппит
Дэриэбинэҕэ кыһыҥҥы кылгас, тоһуттар тымныы күннэр ааҥнаан турар кэмнэрэ. Төһө да тымныытын иһин, олох син биир тохтообот, ону кытта үлэ да уостубат. Арай биир оннук күҥҥэ киэһэрэн эрдэҕинэ водовоз дэриэбинэ устун сүүрдэ сылдьар. Кини да хараҥаран ыксаабыт, быһыыта. Эрээри, дьэ, массыыната хаппырыыстаан, сүгүн буолбат, сотору-сотору суоппар ойон тахсан капотун аһан иһигэр тугу эрэ хасыһан ылар. Шлангист уол эмиэ батыһан кэнниттэн тахсан көмөлөһөр.
Таһырдьа биллэ хараҥарда. Массыына син биир умуллар. Суоппар ойон таҕыста, уонна шлангиһын ыҥыран: «Сырдат эрэ», – диэтэ. Фонарик илдьэ кэлбэтэхтэр эбит, ол иһин уол курутуой төлөпүөнүн ороон, ол төлөпүөнүгэр баар фонаригынан сырдатта. «Дьэ эрэ, киирэн собуоттаан көр эрэ!» – диир суоппар. Уол суоппар өттүгэр киирэн собуоттуу сатыыр. Суох, дьэ туоҕа эрэ сатаммат. Онтон эмиэ хасыһа түстүлэр, илиилэр да бөҕүөрдүлэр, ыччаката бэрт буоллаҕа, онтон эмиэ хос боруобалаан көрдүлэр, дьэ массыына иннин биэрдэ.
«Һуу» диэбит дьон бэрт ыксалынан массыына салонун була оҕустулар. Дэриэбинэттэн тахсан уу баһа тиийдилэр. Ойбонноро мууһурбутун ыраастаары били шлангист уол эмиэ курутуой төлөпүөнүнэн сырдатаары гыммыта – мэлигир! Оо, иэдээн! Ойбон ыраастыа баара дуо, онно тутатына тымныыны тымныы диэбэккэ хаппыыста курдук таҥныбыт таҥаһын сыгынньахтана-сыгынньахтана сиэптэрин барытын хаста. Онтон массыынаҕа ойон киирэн олорбут сидиэнньэтин үрдүн-аннын барытын одууласта. Туһа суох. Суоппара бэйэтэ илиитин иминэн ыраастаабыт ойбонуттан оботторо турдаҕына уол тиийэн кэлэн: «Маарын массыына хасыһан баран, крылоҕа дуу, ханна эрэ дуу хаалларан кэбисппиппин быһыылаах…», – диир санаата түспүттүү.
Суоппара: «Дэриэбинэ иһигэр түспүт буоллаҕына ким эмит булар ини, билигин субуоннуу сылдьыахпыт», – диир, уол санаатын көтөҕөрдүү.
Водовоз уу оботторон бүппүтүн кэннэ массыынаҕа олорунан, дьэ субуоннаан көрөллөр: «Ок, ыҥырар! Ыҥырар!» – диир суоппара, шлангист мэктиэтигэр хараҕа сырдыы түстэ. «Тохтоо эрэ, сол да суолга сытар быһыылаах, ыҥырар эрээри ким да ылбат». Шлангист уол: «Чэ, батареята тоҥо илигинэ элээрдэн тиийэ охсуохха!» – диир. Били бүтэһигин тохтообут сирдэригэр гаастаатылар. Тиийээт уол ойон тахсан барыны-бары көрө сатаата, ол тухары суоппар массыынаҕа олорон субуоннуур. Тыас да иһиллибэт, экрана да сырдаабат. Өр көрдөөтө ээ, өссө да хос-хос эргийэн кэлэн хаама сылдьыах быһыылааҕа, суоппара аанын арыйан: «Төлөпүөнү булбуттаар! Киир-киир!» – диир.
Уол хараҕа өссө сырдаата, үөрүүтүн кытта массыынаҕа биирдэ баар буола түстэ. Иһигэр киирбитэ суоппара кэпсэтии ахай бөҕөтө буола олорор эбит: «Саҥар диибин дии, тугу тыына-тыына истэ олороҕун?! Төлөппүөнү булбут буоллаххына, хонтуораҕа дуу, ханнык эмит тэрилтэҕэ дуу киллэрэн хаалларан аас, водовоз киэнэ диэ! Уу, сыакаар! Тоҕо хоруйдаабаккын?! Кимҥин биллэхпинэ отой уу кутуом суоҕа ээ!»
Уол эмиэ хараҕа хараҥарда. «Ыҥырарын ыҥырар, ылаллар уонна эппиэттээбэттэр, саҥата суох истэн баран тураллар, тыынара эрэ иһиллэр быһыылаах…» – диэн суоппар кэпсиир.
Уол син биир бүтэһигин субуоннаан көрүөм диэн суоппар төлөпүөнүн уларсан бэйэтигэр эрийэр. Ыҥырар, эмиэ ыллылар. Чахчы, тугу да саҥарбаттар эбит, тыынар эрэ курдуктар. Уол бүтэһик хара көлөһүнүн нөҥүө туох баар хара муҥур тылынан бары саҥарда да, ким да саҥарбат. «Дьэ, эһиги да саҥарбат буоллаххытына, мин даҕаны саҥарбакка олоруом ээ», – диэн иһиллээн олордо.
Арай иһиттэҕинэ, массыына гаастаатаҕын тухары эрэ били төлөпүөн уҥуор киһитэ тыынар курдук иһиллэр эбит, уол дьиибэргээтэ. Эмискэччи олорон эрэ хаһыытаан тоҕо барда, ол хаһыыта эмиэ, кып-кыратыык да буоллар төлөпүөнүгэр иһилиннэ. Уол хараҕа мэктиэтигэр фара курдук сырдаата, төлөпүөнэ салон иһигэр баар эбит!
Иккиэн салон уотун холбоон бүтүннүү хастылар, ханна да сытара көстүбэт. Баар буолуохтаах дии-дии барытын сүргэйэн көрдүлэр, онтон дьэ, арай суоппар сидиэнньэттэн турбута – төлөпүөн онно сытар эбит! Оо, шлангист уол үөрбүтэ сүрүөн, суоппар да күлэн тоҕо барда.
Үлэлээн бүтэн гаражка баран иһэн күлсэллэр ээ, суоппара: «Оо, дьэ, буолар да эбит, бэйэлээх бэйэм бэһис туочукабын кытта этиспит эбиппин буолбаат…»