Алта уон түөрт сыл анараа өттүгэр 1961 сыл муус устар 12 күнүгэр аан дойду историятыгар наука улахан ситиһиитэ – киһи космоска көтүүтэ олохтоммута. Бастакынан космическай хараабылга олорон көтөр чиэскэ сөмөлүөтүнэн уопсайа 265 чаас көтүүнү оҥорбут космонавтары бэлэмниир этэрээт чилиэнэ Юрий Алексеевич Гагариҥҥа тиксибитэ. “Восток” космическай хараабылга олорон, Юрий Гагарин 108 мүнүүтэ устата космоска сылдьан, сири биирдэ эргийэ көппүтэ уонна этэҥҥэ эргиллэн кэлбитэ. Бу чахчы да сэбиэскэй дойду, кини норуотун сөҕүмэр ситиһиитинэн буолбута.
Юрий Гагариҥҥа Сэбиэскэй Сойуус Геройун аата иҥэриллибитэ. Кини күн курдук сылаас, истиҥ, ураты кэрэ мичээрин бүтүн планета дьоно билэр буолбуттара, киэн туттубуттара.
Космонавтика күнэ ССРС-ка, кэлин Арассыыйаҕа 1962 сылтан ыла бэлиэтэнэр, оттон бу бырааһынныьык 1968 сылтан аан дойдутааҕы суолталаммыта. Бу күннэргэ Космонавтика күнүн көрсө Мүрү 1№-дээх орто оскуолатыгар киэҥ ис хоһоонноох быыстапка турда. Быыстапка космонавтика, авиация тиэмэтигэр биллэр кэллиэксийэлээх Мүрү нэһилиэгин олохтооҕо Станислав Николаевич Луковцев тус кэллиэксийэтиттэн таҥыллан үөрэнээччилэр, учууталлар көрүүлэригэр турда.
Кэллиэксийэ хаһаайыныттан быыстапканы сырдатарыгар көрдөспүппэр маннык билиһиннэрдэ:
– Мин космонавтиканан үлүһүйүүм орто сүһүөх кылаастарга үөрэнэр кэммиттэн саҕаламмыта. 1977 сылтан саҕалаан муспут кэллиэксийэм космоһы баһылааһын сайдыытын билиһиннэрэр. Бастакы космонавт Юрий Гагарин (1934-1968 сс.) кылгас эрээри чаҕылхай олоҕун, үлэтин, ситиһиитин арыйан көрдөрөр матырыйааллар наарданан турдулар. Юрий Гагариҥҥа аналлаах үбүлүөйүнэй мэтээллэр, бэлиэлэр, сэбиэскэй кэмҥэ тахса сылдьыбыт “Кругозор” пластинкалардаах альбомҥа Юрий Гагарин саҥата, кини туһунан космонавтар ахтыыларын устан үйэтиппиттэрэ баар. Улахан фотоальбомҥа бастакы космонавтар туһунан аккырыыккалары, бастакы спутниктар хаартыскаларын укпутум. Биһиги көлүөнэ оҕолор үгүстэрэ сөбүлээн мунньубут космос тиэмэтигэр аналлаах испиискэ этикеткалара көрөргө интэриэһинэйдэр. Икки кыра ракета иһигэр Ю. Гагарин уонна В. Терешкова стерео хаартыскалара оҕолор болҕомтолорун тардыа дии саныыбын. 1961 сыл муус устарыгар “Огонёк”, “Советское фото” сурунаалларга бэчээттэммит хаартыскалар, аккырыыккалар, ол улууканнаах кэм туоһулара буолаллар. Эмиэ 1961 сыллардааҕы “Вечерняя Москва”, “Кыым” хаһыаттарга бастакы космическай этэрээт туһунан матырыйааллар бэрт үгүһү сэһэргииллэр. Бастакы космонавт Юрий Алексеевич Гагарин аата умнуллуо, кини сырдык мичээрэ өйтөн сүтүө суоҕа.
Маны таһынан, быыстапкаҕа оруобуна 60 сыл анараа өттүгэр 1965 сыл кулун тутар 18-19 күннэригэр “Восход-2” хараабылынан космоска көппүт уонна аһаҕас космоска тахсан 12 мүнүүтэ 09 сөкүүндэ устата сылдьыбыт космонавт Алексей Леонов (1934-2019) туһунан матырыйааллар, ахтыылар, кинигэлэр, уруһуйдар көрдөрүүгэ тураллар. Дьахталлартан бастакынан 1963 сыллаахха көппүт космонавт Валентина Терешкова туһунан билсиэхтэрэ. Кини билигин 88 саастаах, актыыбынай уопсастыбаннай олоҕунан олорор, РФ Госдууматын депутата.
Быыстапка бүтэһик салаата 1974 сыллаахха тэриллибит Дүпсүннээҕи космонавтика уонна авиация музейыгар ананна. Саха сирин араас көлүөнэ лүөччүктэрин билиһиннэрэр Мария Федорова ааптардаах “Халлаан хоһуун хотойдоро” кинигэ быыстапканы түмүктүүр. Бүгүн, сахалартан бастакынан космонавтар этэрээттэригэр талыллан киирэ сылдьыбыт Ньурбаттан төрүттээх байыаннай лүөччүк Валентин Капитонович Иванов төрөөбүтэ 80 сыла. Кини туһунан улахан ыстатыйа ити ааттаммыт кинигэҕэ киирбитэ.
Космос дириҥ уонна киэҥ байҕалыгар оҕо эрдэҕиттэн умсугуйар Станислав Луковцев баай кэллиэксийэтэ көрбүт эрэ дьону барыларын сөхтөрөр, үгүс саҥа билиини иҥэрэр.
Елена Сыроватская, уопсас. кэрэсп.