Аныгы олох сиэринэн-тэтиминэн, билигин дьон бары араас интернет саайтарынан сөбүлүү көрбүт малы-салы, мобильнай приложениеларынан бэйэбит тутта сылдьар суотабай төлөпүөннэрбитинэн киирэбит, ону-маны интернет маҕаһыынтан сакаастыыбыт. Интернет-маҕаһыыҥҥа киһини ымсыырдар-угутар таҥас-сап, техника-видео аппаратурата, араас сыаналаах суотабай төлөпүөннэр, чэпчэки сыанаҕа баалларын көрөбүт. Ол түмүгэр биһиги бэйэбит «дааннайдарбытын» сакаас ирдэбилинэн толоробут, ону тэҥэ суотабай нүөмэрбитин, «мобильнай баан» холбоно сылдьар нүөмэрин, баан каартабыт нүөмэрин суруйан биэрэбит. Аны туран төлөпүөннээн үчүгэй баҕайытык быһааран биэрэн, «эн сакааһыҥ кэлиэн баҕарар буоллаххына, «предоплата» төлүөхтээххин» диэннэр төлөөн кэбиһэҕин, ол кэнниттэн сакаас да кэлбэт эбэтэр олох даҕаны атын малы уган ыыталлар, эрийэ сылдьыбыт нүөмэр сүтэр. Ити түөкүннээһин биир хайысхата буолар.
Үксүн түөкүттэр биллибэт нүөмэртэн эрийэн «ваша банковская карта заблокирована, и Вам надо сообщить нам Ваши прежние данные о банковской карте» диэн ис хоһоонноох эрийиэхтэрин сөп. Онон ханнык да түгэҥҥэ биллибэт нүөмэр эрийдэҕинэ хоруйдаамаҥ, алҕас ыллаххытына даҕаны бэйэҕит «дааннайдаргытын» этэн биэримэҥ!
Өссө түөкүннээһин маннык көрүҥэ эмиэ баар: «Ваш номер заблокирован. Подробности в службе технической помощи сотового оператора» диэн смс-иһитиннэрии кэлиэн сөп. Ол кэнниттэн тута түөрт сыыппаралаах күөмэр кэлэр. Онно эрийдэххинэ, эмиэ «дааннайдаргын» этиттэрэ сатыыллар. Оннукка киирэн биэримиэххэ наада! Смс-иһитиннэриилэр сороҕор «Бу нүөмэргэ эрийиҥ! Эһиги оонньууга харчы сүүйдүгүт!», «Аймаххыт куһаҕан балаһыанньаҕа түбэстэ, харчы ыытыаххытын наада!», «Харчы уган үрдүк бырыһыаҥҥа инвестицияҕа киириҥ» диэн эмиэ буолуохтарын сөп.
Маны таһынан өссө да атын араас ньымалары туттан «СМС» кэлиэн сөп – дааннайгытын» көрдүөхтэрин сөп: билбэт нүөмэргиттэн эрийэн сымыйанан баан куттала суох буолуутун сулууспатыттан эбэтэр ол кэпсэтэ олорон «полиция, прокуратура ФСБ, үлэһитигэр» холбоон дьону итэҕэтэн, баан операцията буолан эрэр диэн этиилэрэ; социальнай ситимҥэ аккауну алдьатан, ол киһи аатыттан сымыйа биллэрии ыыталлар, үгүстүк чугастык билэр дьоҥҥут ааттарыттан иэс харчы көрдүүллэр; түөкүттэр сымыйа смс-иһитиннэрии ыытан, харчыны сыыһа ыыппыппын диэн албыннаан, төттөрү ыыттара сатыыллар; сотовай араас оператордарыттан эрийэн «нүөмэргин уһаттарар буоллаххына, код кэлбитин эт» диэн, искуственнай интеллект (ИИ) нөҥүө дьон куолаһын уларытан аудио иһитиннэрии ыыталлар, ону таһынан видеозвонок эмиэ оҥоруохтарын сөп; араас тэрилтэттэн эрийэн (холобур, пенсионнай, социальнай, уот счетчигын уларытабыт, Госуслуги, медицинэ тэрилтэтиттэн) код көрдүүллэр; абитуриеннарга докумуону тутар хамыыһыйаттан эрийэбит диэн сымыйа араас ссылкалары ыытан, «онон киирэн үөрэххэ түргэнник уонна үрдүк баалынан киириэҥ» диэн албыннаан, туох баар тус информацияҕын хомуйаллар; социальнай ситимҥэ буола турар араас куонкурустарга билэр киһиҥ аатыттан «мин оҕобор/аймахпар/доҕорбор куоластаа» диэн биллэрии ыыталлар.
Уопсайынан, түөкүттэр аҕа саастаах, биэнсийэҕэ олорор, үлэһит дьону үксүн албыннаан, ылыннарыылаах тылларыгар киллэрэн туһаналлар. Маннык түбэлтэлэр күн ахсын элбээн иһэллэр. Холобур быһыытынан аҕаллахха, улууспутугар Оҕуруоттаах сэлиэнньэтин олохтооҕо гр. «П» баанын каартатыттан биллибэт дьон элбэх суумалаах харчыны устубуттар, Хоноҕор сэлиэнньэтин олохтооҕун «Л» дааннайын туһанан биллибэт дьон кини аатыттан кредит ылбыттар, Мындааба сэлиэнньэтин «Г» диэн олохтооҕуттан биллибэт дьон «Телеграм» мессенджер нөҥүө кини сокуоннай сааһын туола илик оҕотун төлөпүөнүн блоктаан баран харчы көрдөөбүттэрин туһунан иһитиннэрии киирбитэ.
Маныаха 2026 сыл бастакы аҥаарыгар биллибэт дьон интернет нөҥүө микрокредитнай хампаанньалартан биһиги улууспут олохтоохторун дааннайдарын туһанан кинилэр ааттарыгар кредит (сойуом) ылбыттарыгар алта холуобунай дьыала тэрилиннэ.
Оттон маннык дьайыылартан харыстаныыга сөптөөх холобур быһыытынан аҕаллахха: Бороҕон сэлиэнньэтин «Г» диэн олохтооҕор эмиэ «Телеграм» нөҥүө биллибэт дьон энергетическай хампаанньаттан «перерасчет оҥоробут, смс-код ыытыахпыт» диэн суруйбуттар уонна «Госуслуги» порталга тус кэбиниэтин алдьата сатаабыттарын туһунан иһитиннэрии кэлбит. Онно кини тута паролун уларыппыт уонна ИДьО-гар иһитиннэрии киллэрбит. Маныаха бэлиэтиир буоллахха, кини өссө 2025 сыл сайыныгар «Госуслуги» порталга тус кэбиниэтигэр кредити, сойуому ылыыга бэйэни хааччахтааһыны («самозапрет») туруорбут буолан, тус кэбиниэтин алдьатыы дьайыыта сатаан оҥоһуллубатах.
Убаастабыллаах биир дойдулаахтарбыт! Үөһээ ыйыллыбытын курдук түөкүннээһиннэргэ түбэспэт туһугар маннык сүбэлэри туһаныҥ:
- Билбэт дьоҥҥут эрийдэхтэринэ, бэйэҕит туһунан информацияны этэн биэримэҥ!
- Бааҥҥыт эбэтэр кредитнай каартаҕыт нүөмэрин, ПИН-кодун, кэннигэр баар үс сыыппаралаах коду кимиэхэ да этимэҥ!
- Пин-кодкутун каартаҕытын кытта илдьэ сылдьымаҥ!
- Бааҥҥыт каартатынан бэйэҕит эрэ туттуҥ!
- Суотабай төлөпүөҥҥэ холбоно сылдьар «мобильнай бааҥҥытын» атын дьоҥҥо тыыттарымаҥ!
- Төлөпүөҥҥүтүгэр саҥа абонентскай нүөмэр ыларгытыгар эрдэ холбоно сылдьыбыт абонентскай нүөмэргитин «мобильнай бааҥҥытыттан» араартарыҥ!
- Билбэт нүөмэргититтэн кэлэр смс-иһитиннэриилэргэ хоруйдаамаҥ!
- Туохтан эмит сэсхэдьийдэххитинэ, тута бааҥҥа эрийэн каартаҕытын «блокируйдатыҥ»!
Ити курдук судургу быраабылалары тутуһан түөкүттэргэ албыннатымаҥ, чугас дьоҥҥутугар, аймахтаргытыгар, чуолаан аҕа саастаах дьоммутугар сүбэлээн сэрэтиҥ!
РФ ИДьМ Уус Алданнааҕы отделын полиция участковай боломуочуйалаахтарын салаата