Билиҥҥи кэмҥэ түөкүттэр дьону албынныырга араас ньыманы тутталлар, ол курдук кинилэр баазаҕа көрөн, ким ханна олорорун, тугу үлэлиирин билиэхтэрин сөп.
Баан картатынан буруй сүрүн көрүҥнэринэн буолаллар:
- буруйдаах сымыйанан баантан куттала суох буолуутун сулууспатыттан эбэтэр ол кэпсэтэ олорон полиция, прокуратура, ФСБ үлэһитигэр холбоон, дьону итэҕэтэн, баан операцията буолан эрэр диэн этиилэрэ;
- интернеккэ ону-маны чэпчэки сыанаҕа атыылыыбыт диэн сымыйа биллэрии таһаараллара;
- хас биирдии киһи аккаунун алдьатан, ол киһи аатыттан сымыйа биллэрии ыыталлара, үгүстүк ватсап ситимигэр билэр дьоҥҥут ааттарыттан иэс харчы көрдүүллэр;
- түөкүттэр сымыйа смс иһитиннэрии ыытан, “харчыны сыыһа ыыппыппын” диэн албыннаан төттөрү харчыны ылыылара;
- сотовай араас оператордарыттан эрийэн, “нүөмэргитин уһаттарар буоллаххытына, код кэлбитин этиҥ” дэттэрэллэр;
- искусственнай интеллект нөҥүө дьон куолаһын уларытан, аудио сообщение ыыталлар, ону таһынан видео-звонок эмиэ оҥоруохтарын сөп;
- араас тэрилтэ аатыттан “Пенсионнай, Социальнай, Уот счетчигын уларытабыт, “Госуслугаттан”, Медучреждениеттан” диэн эрийэн, код көрдүүллэр;
- абитуриеннарга приемнай хамыыһыйаттан эрийэн, сымыйа араас ссылкалары ыытан онон киирэн, “үөрэххэ түргэнник уонна үрдүк баалынан киириэҥ” диэн албыннаан, эн туох баар тус информацияҕын хомуйаллар.
Бастакы түбэлтэҕэ эмсэҕэлээччилэр араас сыыһалары оҥороллор: ол курдук баан үлэһитэ килийиэннэргэ хаһан да эрийбэт, пин-коду карталарын таһыгар харайа сылдьаллар эбэтэр картаҕа бэйэтигэр суруйаллар, туора дьоҥҥо пин-коду бэйэлэрэ этэн биэрэллэр эбэтэр карталарын кинилэргэ туһаныыга биэрэллэр, ону тэҥэ чэпчэки сыанаҕа ону-маны атыылаһаары киирэн биэрэллэр, ардыгар нууччалыы тылы үчүгэйдик өйдөөбөккө эппиттэрин толорон иһэллэр.
Төлөпүөн түөкүннэриттэн хайдах харыстанабыт:
- картанан операциялар барыта бас билээччи баарыгар оҥоһуллуохтаахтар (көрөн турдахтарына). Карта сүттэҕинэ (уордахтарына) тутатына картаны биэрбит бааҥҥа блокировкалат. Бары боппуруостары, картаҕа ыйыллыбыт нүөмэргэ телефонунан эрийэн, бааны кытта сүбэлэс;
- эргэ абонентскай нүөмэри уларытан баран, онно “Мобильнай банк” холбоно сылдьыбыт буоллаҕына, бааҥҥа тиийэн бу өҥөнү араарар туһунан сайабылыанньата суруй;
- билбэт атын региоҥҥуттан эрийдэхтэринэ, телефону ылымаҥ. Интернеттэн ону маны сакаастыырга үчүгэйдик үөрэтэн, сыаналаа;
- туох баар ыйытыкка ханнык да коду хаһан даҕаны, хайдах да балаһыанньаҕа кимиэхэ да этимэҥ;
- алҕаска код этэн биэрэр түгэҥҥэр, тутатына МФЦ дьиэтигэр тиийэн “Госуслуги” баар логин, пароль тута уларыттар.
Үөһээ этиллибиттэргэ олоҕуран, барыллааһын силиэстийэ олохтоох нэһилиэнньэни төлөпүөн түөкүннэриттэн сэрэтэр, сэрэхтээх буолуҥ, араас албыҥҥа киирэн биэримэҥ, чугас дьоҥҥутун харыстыы, хаххалыы сылдьыҥ.
Холуобунай ирдэбил бөлөҕүн оперуполномоченнайдара