Түүлээх нэһилиэгин олохтооҕо Галина Моедо нэһилиэгин далбар хотуттарын тэлгэһэтигэр ыалдьыттатан отонноох мастары хайдах олордон бүөбэйдииргэ сүбэ-ама биэрдэ. Галина Моедо уонна Николай Турантаев Түүлээх нэһилиэгэр ыал буолан олорбуттара 40-ча сыл буолла. Бу сыллар тухары оҕуруот аһын арааһын, отонноох мастары үүннэрэн, сайын ахсын солко күөххэ сууланаллар. Тэлгэһэлэрин иһигэр үүннэрбит малина, моонньоҕон, кыһыл хаптаҕас, уохта угуттан өлгөм үүнүүнү ылаллар.
Алаһа дьиэ хаһаайката отонноох мастары хайдах көрөрүн-истэрин туһунан элбэх сыллаах уопутун ааҕааччыларбытын кытта бу курдук үллэһиннэ:
– Кэлиҥҥи сылларга куйаас сайыннар буоланнар, нэһилиэкпит тулатын баһаар уота сиэн, кыайан сир астыы тахсыбаппыт, чугаһынан уот былдьаан лааҥкы дойду буолан турар. Аны бу куйаастарга араас үөн элбээһинэ, аҥаардас паутиннай клещ сыалай маһы хатаран өлөрөр, оҕуруот, саад үүнүүтүн харгыстыыр. Ол да буоллар, хайа сатанарынан эмтээн-томтоон чэлгитэ үүннэрэбит. Помпанан, «Ручеек» насоһунан уу куттарабыт, үөннэрин ыарыыларын эмтиибит. Сибэккитин куоппаһырдарга 1 лиитэрэ ууга 1 ост. ньуоска мүөтү суурайабыт, киэһэ буолуута ыстарабыт. Онон сарсыарда турдахха, ыҥырыа ырыата, тигээйилэр дыыгынааһыннара туспа кэрэ муусука буолар.
Үөннэртэн харыстыырга «Фитоверм» диэн биологическэй эмп баар, ону туттабыт. Бу эмп үүнээйи сибэккилэрин куоппаһырдар тигээйилэргэ куттала суох. Маспыт тыллан эрэр буоллаҕына эмтиэххэ сөп. Кэлин аһа тахсан баран ыарыйдахтарына хаттаан эмтииргэ куттала суох, грибковай ыарыылар утары «Фитоспорины» туттабыт, эмп хаҕыгар төһөнү төһөҕө суурайаргыт барыта сурулла сылдьар. Онно хайаан да 72 %-наах хаһаайыстыбаннай мыыланы бытарытан кутабыт, ол аата сэбирдэхтэригэр, умнастарыгар эмпит сыһыннын диэн буолар.
Активированнай чоҕу эбэтэр көннөрү хара чоҕу суурайан кутабыт. Уоҕурдууга күлү (калийы), ынах сибиэһэй сааҕын суурадаһынын (азот) көөнньөрөн кутабыт уонна үрдүнэн эпиилкэ кутабыт, эпиилкэ сиигин тутар. Итини сэргэ уҥуох күлүн (фосфор), о.э. уҥуоҕу уматан баран үлтүрүтэн ол күлүн кутабыт.
1989 сылтан дьиэлэнэн-уоттанан, кыһыл хаптаҕаһы сиртэн түөрэн аҕалан олордубуппут. Барыта онтон саҕаламмыта. Бастаан биэдэрэнэн хаптаҕаһы хомуйбуппут. Тыаттан моонньоҕон отонун хомуйан, рассаадалаан бэйэбит тиэргэммитигэр додо курдук 15 уктаммыппыт. Эһиилигэр уохта отонун рассаадалаан, билигин 11 уктаахпыт. «Хара кыталык» мооньоҕон үс угун Намтан кэргэним аҕалбытын рассаадалаан, 120 уктанныбыт. Сылын ахсын рассаада үүннэрэн күһүнүн аймахтарынан, табаарыстарбытынан түҥэтэн дэлэтэбит.
Тиэргэммитигэр хортуоппуй сиригэр сылын аайы хаар уута олорор, саас ону хорон уутун ыытан биэрэбит. Уу олордоҕуна, тураҥнанар, ол эбэтэр сир буора туустанар.
Тиэргэммит устатын тухары «Хара кыталык» моонньоҕон угун үүннэрбиппит, иккис кирээдэ отонноох мастары олордубуппут: бузина, боярышник, акация, черёмуха, калина красная, облепиха, рябина.
Черёмуха үөнү мунньар мас дииллэр да, эмтии, мыылалаах уунан ыстара сырыттахха, үчүгэй. Сылын ахсын сибэккилиир, астанар. Өлүөхүмэҕэ дэлэйдик үүнэр буолан, таптаан «землячкам» диэн ааттыыбын.
Рябина (сарбынньах) – кыраһыабай мас, «дьахтар маһа» диэн ааттыыллар эбит. Тиэргэҥҥэ хайаан да үс устууканы үүннэриэхтээх эбиккин. Тымныыны тулуйумтуо, А, С битэмииннээх, эмкэ туттуллар настой, барыанньа оҥороллор. Бастакы тоҥоруу буолуута отоно минньийэр, ол иһин ол кэнниттэн хомуйаллар. Рябинаҕа чыычаахтар мусталлар, үөнү-көйүүрү сииллэр, оҕуруокка бу мас туһата элбэх, итиэннэ дьиэ харысхалынан аатырар, дьиэни уоттан көмүскүүр суолталаах эбит.
Малина олус минньигэс. Тымныйыыны суох оҥорор, температура үрдээбитин түһэрэр. Хаптаҕас курдук сэбирдэҕин хатаран чэй оҥостобут. Отоно былырыын наһаа үчүгэйдик, дэлэйдик үүммүтэ. 10 миэтирэ уһуннаах икки кирээдэ баара, былырыын күһүн үһүс кирээдэбин олордубутум.
Уоллаах кыыс оҕону төрөтөн улаатыннаран, үрдүк үөрэҕи бүтэттэрэн үлэһит үтүөтэ буола сылдьалларыттан, уолбут ыал буолан кийииппит икки сиэн уолаттары бэлэхтээн биһиги, ийэлээх аҕа, үөрэбит, дьоллонобут. Сиэннэрбит улаатан оскуола үөрэнээччилэрэ буолан сайын аайы эбэлээх эһэлэригэр көмө дьон буола кэлэллэр. Ити курдук дьиэ туттан, мас олордон, оҕуруот үүннэрэн, сарсыарда эрдэлээн туран барыны-бары дьарык оҥостон олоробут, саҥа күнү үөрэ көрсөбүт.
Салгыы сиэн уолаттар эбэлээх, эһэлэрин туһунан санааларын эттилэр.
Рустам Турантаев:
– Сайын аайы кыра бырааппын кытта эбэлээх эһэбэр сынньана, көмөлөһө, атаахтыы тахсабыт. Уһун кыһыны быһа сайын Түүлээххэ барарбытын долгуйа күүтэбит. Эһэбитин кытта оттуурбутун, балыктыырбытын туохтааҕар да ордоробут. Эбэбит сөбүлүүр дьарыга – оҕуруот олордуута. Биһиги бырааппынаан уу кутан, буор көбүтэн, сыыс от ыраастаан көмөлөһөбүт. Сайыны быһа сибиэһэй оҕурсу, помидор, хаппыыста, моркуоп сиибит, эбэбит битэмииннээх салаат арааһын оҥорор. Кини оҕуруотун аһа биһиэхэ куоракка атыыланар астардааҕар сыттыын, амтанныын да атын, «дьиҥнээх» диэххэ сөп. «Эбэлээх эһэбит барахсаттар үлэ бөҕөнү көрсөн үүннэрэр үүнээйилэрин сайыннары-кыһыннары амсайар дьоллоох да дьоммут», – диэччилэр ийэлээх аҕабыт.
Дамир Турантаев:
– Биһиги эбэбит наһаа улахан оҕуруоттаах. Кини араас оҕуруот аһын, отону, оннооҕор арбуһу үүннэрэр. Мин саамай сөбүлээн дьэдьэни сиибин. Эһэбит эбэбитигэр анаан теплица бөҕө оҥорбута, уу кутар шлангалары холбообута, онон эбэм оҕуруотун бүөбэйдииригэр чэпчэки, ыарахан биэдэрэнэн уу таспат. Убайбын кытта эбэбитигэр көмөлөһөбүт – сиппит оҕурсуну, помидору, биэрэһи хомуйабыт, уу кутабыт, сыыс оту ыраастаһабыт. Күһүөрү биир эмэ күн эбэбит олордубут уохтатын, хара хаптаҕаһын, дьэдьэнин бары тахсан хомуйабыт уонна кыһыҥҥыга хаһаанан барыанньалыыбыт. Мин уһуйааҥҥа, оскуолаҕа элбэхтик эбэлээх эһэбит дьиэлэригэр сайылаабыппын кэпсиибин, хаартыскаларбытын көрдөрөбүн, киһи барыта көрөн сөҕөр-махтайар, онтон мин олус киэн туттабын. Мин эбэлээх эһэм – үлэһит үтүө дьон.
Мария Аргунова