Педагогическай үлэ уонна сэрии бэтэрээнэ, Уус Алдан улууһун бочуоттаах олохтооҕо, үйэ аҥара ССКП чилиэнэ, Мүрү орто оскуолатыгар 1946-1954 сс. саха тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбит Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх уордьанынан, бойобуой уонна үлэ үгүс мэтээлинэн наҕараадаламмыт Хоро нэһилиэгиттэн төрүттээх Бурцев Николай Данилович (1917-2009) сэрии кыттыылаахтарын ортотугар ойуччу миэстэни ылар ытык киһи буолар.
Үөрэнээччилэри саха тылыгар уһуйууга, оройуон үөрэҕин сайдыытыгар киллэрбит дьоһун үлэтин иһин учуутал Н.Д. Бурцев РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна буолбута, кини аата Педагогическай энциклопедия III туомугар (2005 c.) киирбитэ. Николай Данилович 1936 сыллаахха Мүрү сэттэ кылаастаах оскуолатын үөрэнэн бүтэрбитэ. Педагогическай училище III кууруһугар үөрэнэ сылдьан Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллыбыта.
Дьокуускайдааҕы национальнай байыаннай оскуолаҕа. Бастакы эрээккэ хаҥастан бастакы. 1940 с.
Николай Данилович тыыннааҕар өрөспүүбүлүкэ суруналыыһа Саргылана Данилова ытык учууталтан ылбыт интервьютугар Николай Данилович 1939-1940 сылларга Дьокуускайдааҕы национальнай байыаннай оскуолаҕа үөрэҕин, сэриигэ кыттыытын туһунан кэпсээнэ кини туһунан 2010 сыллаахха бэчээттэнэн тахсыбыт “Ытык киһи суолунан” кинигэҕэ киирбитэ:
– Дьокуускайга үөрэнэ сылдьаммын армияҕа ыҥырыллыбытым. Онно Кыһыл Армия младшай командирдары бэлэмниир национальнай байыаннай оскуолаҕа ылбыттара. Бу оскуоланы үөрэнэн бүтэрбиппит кэннэ биһигини дойдубутугар ыытыахтаах этилэр. Ону тарҕаппаккалар, 1940 сыллаахха оскуола састаабын бүтүннүү салгыы сулууспалыырга Забайкальеҕа атаарбыттара. Забайкальскай байыаннай уокурукка 16-с батальоҥҥа младшай командирынан сырыттахпына, 1941 сыллаахха сэрии буолан хаалар. Сэрии буолаатын кытта биһигини хас да киһини орто командирдары бэлэмниир үөрэххэ ыытан кэбиһэллэр. Ону бүтэрэн армияҕа орто командирынан сүнньүнэн Забайкальскай байыаннай уокурук араас чаастарыгар, Рязанскай уобаласка тиийэ сылдьыбытым. Үс сыл Манчжурияны кытта кыраныыссаҕа 36-с армия чааһыгар сулууспалаабытым. Онтон Японияны кытта сэриигэ кыттыбытым. Хайлар, Харбин куораттары ааһыталаан Чаньчуҥҥа тиийбиппитин кэннэ дьоппуон армията бэриммитэ. Ол онно хаалан, кыстаан баран, 1946 сыл сааһыары төннөн кэлбитим. Ол кэлэн старшай лейтенант званиелаах саппааска тахсыбытым. Уопсайа 7 сыл буолан баран дойдубар эргиллибитим.
Кэргэнинээн Елена Афанасьевналыын. 1956 с.
Николай Данилович саха тылын, олоҥхотун төлөннөөх пропагандиһа этэ. Николай Данилович: “Саха тыла – олоҥхо тыла үйэлэргэ иһиллэрин, саха тыла буоларын туһугар үөрэниэҕиҥ, үлэлиэҕиҥ, олоруоҕуҥ.” – диэн ыччакка туһаайан этиитэ бүгүҥҥү күҥҥэ, кэлэр кэмҥэ саха тыла сүппэтин, сайдарын туһугар кэскиллээх үлэҕэ ыҥырар. Николай Данилович, сэрии сылларыгар төрүт түөлбэтиттэн төһө да ыраах сырыттар, сөбүлүүр сахалыы кинигэлэрин хараҕын харатын курдук харыстаан илдьэ сылдьыбыта биллэр. Ол туһунан интервьюга маннык ахтыбыт:
Бу сэттэ сыл тухары олоҥхо кинигэтин бэйэбиттэн араарбакка илдьэ сылдьыбытым. Ол курдук, 1939 сыллаахха ыҥырылларбар биир дойдулааҕым Дмитрий Говоров “Мүлдьү Бөҕө” олоҥхотун илдьэ барбытым, итини тэҥэ Гаврил Васильевич Ксенофонтов “Урааҥхай сахалар” кинигэтин (1938 сыллааҕы бастакы таһаарыытын), Эллэй ”Дьоллоох олох” хомуурунньугун – саамай сөбүлүүр кинигэлэрбин талан суумкабар уктубутум. Ити сыллар тухары элбэх сиргэ сырыттаҕым, ол тухары сүтэрбэтэҕим, аттыбыттан араарбакка сыттанан утуйар этим. Дьоммун ахтарым күүһүрдэҕинэ ылан арыйталаан көрөрүм, ааҕарым. Дойдубун саныырым, тылбын эрчийэрим. Бэйэм курдук кинигэ укта сылдьар киһини көрсүбэтэҕим. Биирдэ эмит сахалары түбэһэ көрүстэхпинэ, уларсан ааҕаллара. Харах харатын курдук харыстааммын, биир да лииһин сүтэрбэккэ, баччааҥҥа диэри ыскааппар уура сылдьабын. Ксенофонтов кинигэтин таһа “Исира” диэн суруктааҕын быһаардахха, нууччалыы кинигэ таһын ылан хахтаабытым. Тоҕо диэтэр, Ксенофонтов норуот өстөөҕө дэнэрэ. Ол саҕана кини кинигэтин илдьэ сылдьар бобуулааҕа.
Николай Данилович сэрииттэн кэлээт, икки эрэ нэдиэлэ сынньанаат, учууталлаан барбыта. Кини Мүрү орто оскуолатыгар саха тылын учууталынан үлэлиир сылларыгар үөрэнээччилэри, чуолаан тылга дьоҕурдаах уолаттары, умсугутан, “Мүрү кыымнара” литературнай куруһуокка дьарыктаабыта. Киниэхэ үөрэммиттэртэн үгүс суруйааччылар, суруналыыстар үүнэн тахсыбыттара. Бэйэтэ 1979 сыллаахха сынньалаҥҥа тахсан баран, айар үлэнэн утумнаахтык дьарыктаммыта, алгыстаах айымньылара — хоһоонноро, кэпсээннэрэ хас да кинигэнэн бэчээттэнэн ааҕааччыга тиийбиттэрэ, сэҥээриини ылбыттара. Бу Николай Данилович уһун олоҕун суруйар эйгэҕэ дьоһун кэрчигэ буолар.
Мүрү орто оскуолатын кэлэктиибэ. Иккис эрээккэ уҥаттан бастакы
Дьокуускайдааҕы национальнай байыаннай оскуолаҕа үөрэммиттэртэн биирдэстэрэ, үтүөкэн киһи, талааннаах уһуйааччы, мэтэдьиис учуутал, уран тыл маастара, дойдутун патриота Николай Данилович Бурцев 92 сааһыгар сылдьан олохтон барбыта. Кини аата улууһун историятыгар, үөрэхтээһин систиэмэтигэр ураты миэстэни ылар.
Елена Сыроватская, уопсас. кэрэсп.