Киһи олорон истэҕин ахсын олоҕу дириҥник ылынар, көрүүтэ уларыйар. Хааччахтаах сэбиэскэй кэмҥэ төрөөбүт, дьалхааннаах уларыта тутуу кэмигэр ыччат сааһым түбэспит, саха төрүт итэҕэлэ, култуурата өрөгөйдөөбүт сүһүөҕэр дьоһун сааспар үктэммит киһи оҕолорбор, сиэннэрбэр олох тутаах өйдөбүллэрин иҥэрэр туһугар өйбүн-санаабын сытыылыыбын. Онуоха олох тургутууларын ааспыт, саха төрүт итэҕэлин билэр, номоҕун суолталыыр бас-көс, айылҕалаах дьону кытта алтыһыыттан, бэлиэ курдук харахха хатанар матырыйааллартан тиспит суруйуум научнай үлэҕэ тирэҕирбэт, уһулуччу айымньыга киирсибэт. Көннөрү киэһэ чэйгэ кэпсэтии быһыытынан ылыныллыан сөп. Хаһыат эрдэтээҥҥи нүөмэригэр эр киһи тутулун, аналын туһунан суруйбут буоллахпына, бу сырыыга дьахтар аналыгар тохтуохпун баҕардым. Эрдэ түһэн эттэххэ, дьиэ кэргэҥҥэ ийэ оруоллааҕын курдук, уопсастыба олоҕор дьахтар аймах суолтатын инники күөҥҥэ тутуом.
Саҥа олох уйата – ийэ
Сир Ийэ, айылҕа саҥа олох тула эргийэр айылгылаах. Хаппыт мас оннугар саҥа мас үүнэрин кэриэтэ, олоҕун моҥообут кырдьаҕас киһи оннугар саҥа киһи — кыһыл оҕо — төрүүр. Кинини өйдөрүн-санааларын, күүстэрин холбоон, эр киһи уонна дьахтар айар аналлаахтар. Эр киһи уу дьулайынан оҕо ийэ кутун иҥэриммитин кэннэ салгыы буор кутун иитии ийэ буолуохтаах кэрэ аҥаарыгар тиксэр. Дьахтар оҕо кутун сүрэҕин анныгар тоҕус ый иитиэхтээн, тартарар талыы ыарыытын арыалынан күн сиригэр саҥа киһини төрөтөр. Бу буолар дьахтар сирдээҕи үрдүк анала – Орто дойдуга саҥа олоҕу төрөтүү. Таҥара дьахтары төрөөтүн-ууһаатын диэн оҕо үөскүүр уйалаабыт (матка), оҕотун киэҥник-куоҥнук сайыннардын, таһаарарыгар табыгастаах буоллун диэн кэтит самыылаабыт, салгыы аһаттын, төрөлүттүн диэн эмиийин үүттээбит. Ити – кини эр киһиттэн уратыта. Онон дьахтар сүрүн анала – оҕо төрөтүү, киниэхэ тирэҕин иҥэрии.
Эр киһи уонна дьахтар эттиин-сиинниин, тыынныын уратылаһалларын курдук, аналлара да араас, сылдьар эйгэлэрэ да туспа. Эр киһи дьиэттэн тэлэһийэн, ырааҕынан ыырданан, бэйэтин суолун солуур, булар-талар соруктаах буоллаҕына, дьахтар дьиэ кэргэн уйатын, онно төрөппүт чыычаахтарын көрөр-истэр, араҥаччылыыр аналлаах. Дьиҥнээх дьахтар нарын-намчы, тапталынан сыдьаайа сылдьар ийэ уобарастаах. Кини тугунан да солбуллубат улахан күүһэ – сырдыгы саҕар, сүрэҕи ириэрэр, кэрэни айар таптала. Ийэ тапталыгар ханыылыы күндү, истиҥ, сылаас, күүстээх күн сиригэр туох баар үһүө?! Суох! Ийэ буолбут дьахтар оҕотун кытта быһаччы ситимнээх. Ийэтин тапталын билбит оҕо эрэллээх, тирэхтээх, үүннээх, үрүттээх буола улаатар. Таптал толору сиригэр намыһах вибрациялаах өрүт — куттал — киирбэт. Кутталы билбэккэ, тапталга улааппыт оҕо бэйэтэ төрөппүт буолар сааһыгар тиийиитэ иитиллибит тапталын үллэстэр, тарҕатар бэйэтэ туспа күүс, генератор буолар.
Күүстээх эйгэ күүтүллүбэтэх ыалдьыта
Аҕа дойду Улуу сэриитин, репрессия түмүгэр уопсастыба олоҕор улахан уларыйыылар буолбуттара. Эр дьон ахсаана аҕыйаан, үлэҕэ оҕо, дьахтар аймах туруммута. Дьахтар сүгэ, күрдьэх туппута, уруулга олорбута, салайааччы буолбута. Үлэ соруктара күүһүрэн, дьиэ кэргэн кыһалҕата, оҕо иитиитэ кэтэххэ хаалбыта. Сир аайы оҕо уһуйааннара тэриллэннэр, оҕо ийэтиттэн тэйитиллэн, систиэмэ иитиитигэр бэриллибитэ. Дьахтар былаан туолуутугар, харчы сырсыытыгар турунан, эрэсиимҥэ бэриммитэ, ыйдааҕы хамнас хааччаҕар киирбитэ. Дьэ, ити кэмтэн дьахтар эр киһи эйгэтигэр киирэн, айылҕатын утары хамсанан барбыта.
Аныгы уопсастыба олоҥхоҕо суруллар Кыыс Ньургуннарынан туолла. Биллэрин курдук, Кыыс Ньургун — эр киһи эйгэтигэр үктэнэн, майгылыын-сигилилиин, быһыылыын-таһаалыын уларыйан, эр киһини кытта күүс былдьаһар уобарас. Бэл, Ньургун Боотур курдук суон тиити туруору тарпыт дуулаҕа бухатыырга бэриммэт. “Оттон эр киһи тоҕо ону тулуйарый, тоҕо туорайдаспатый?” диэххит. Эр киһи айылҕатынан дьахтар баҕарбатын оҥорбот оҥоһуулаах, эйгэтин дьахтар аймах баһылаабытыгар, кини кутунан-сүрүнэн туораан биэрэр. Ол түмүгэр эр киһи эйгэтэ дьахтарынан туолар, оттон кэрэ аҥаардар олохсуйуохтаах эйгэлэрэ кураанахсыйа быһыытыйар. Олох ыйааһына аҥаар өттүгэр иэҕэҥнээн, иҥнэрийэр, кэһиллии тахсар. Аар Айылҕабыт ону тэҥнээһин (баланс) сокуонунан дьахтар аймах кураанахсыйбыт эйгэтин эр киһи эйгэтиттэн үтүрүллүбүт куттарынан толорор. Итинтэн сылтаан кыыстыҥы уолаттар элбээһиннэрэ тахсар.
Бүгүн ийэ, эбэ буолан олорор кэрэ аҥаардар үгүстэрэ – систиэмэ иитиититтэн ийэ тапталын ситэ билбэтэх көлүөнэ бэрэстэбиитэллэрэ, Кыыс Ньургун оруолугар сылдьааччылар. Эр киһи эйгэтэ көҥүлү биэрэринэн уратылаах. Көҥүл — эмиэ улахан күүс. Кини икки өрүттээх: биэрэрин тэҥэ ылара элбэх. Ону сөпкө өйдөөн алтыһары ирдиир. Көҥүлү билбит киһи хааччахха хаайтарыан баҕарбата биллэр. Ол курдук, көҥүлү билбит кэрэ аҥаар ылбычча бэриммэт, олоҕун уларытыан баҕарбат. Баҕарбытын да иһин тахсар кыаҕа суох эмиэ буолуон сөп. Эр киһи эйгэтигэр сылдьар дьахтар сиэбигэр харчылаах, баҕарбытынан хамсанар, санаабыт сиригэр тиийэр. Күннээх кэмигэр ол олус үчүгэй курдук буоллаҕына, кырдьар сааска соҕотохсуйан, билиҥҥи кэмҥэ ыт, куоска оонньуурдаммыттар бааллар. Эр киһи эйгэтигэр сылдьан, оҕолорун сатаан ииппэккэ, тапталы ситэ биэрбэккэ, биир тылы булбакка эрэйдэнээччилэр элбэхтэр.
Эр киһи ыллыгынан
Билигин дьиэҕэ иҥнэн олорор дьахтар ахсааннаах. Кэлиҥҥи кэмҥэ тыанан, хайанан сылдьар, уунан устар кэрэ аҥаар элбээтэ. Ытык сир-дойду сааһылаабытын, арыйбытын билинээччилэр бааллар. Арай ону эр дьон төһө биһирииллэрэ буолла… Былыр-былыргыттан хас биирдии аартык, ыллык тэпсибит дьонноох, харыстыыр иччилээх. Олор ханна да сүтэн-оһон хаалбакка, чараас эйгэҕэ тулаттан иһиллии, кэтии сылдалларын айылҕалаахтар этэллэр. Былыр сир-дойду докумуонунан буолбакка, кыа хаанынан аттарыллар кэмигэр бэйэ-бэйэҕэ тылынан айаны иитиһии, суолу-ииһи бүөлээһин балайда киэҥник туттуллар эбит. Баҕар, олору тоҕо тэбэн ааһыыттан сааһыланыахтааҕар эбии ыһыллыбыт кэрэ аҥаардар элбииллэрэ буолуо дуу? “Бары-барыта бобулуннаҕай? Оччоҕуна тыаҕа адьас тахсыа суохпут дии!” дэһиэххит. Онуоха биир эр киһи сүгэ-балта курдук этэн кэбиспитин тиэрдиим: дьахтар эр киһитэ бэлиэтээбит, эт атаҕынан хаампыт ыырыгар сылдьыахтаах, кини эрэ ыллыгын батыһыахтаах.
Дьахтар эр киһиттэн өссө биир уратыта – уһун суһуоҕа. Баттах – чараас эйгэни кытта ситим утаҕа. Нууччалыы эттэххэ, информацияны бэйэтигэр тардар антыанна. Ыраах сиринэн ыырдаммыт дьахталлар сир-дойду нэгирин баттахтарыгар иҥэрбиттэрин дьиэлэригэр аҕалан, көстүбэт эйгэҕэ ыһыллыыны-тоҕуллууну таһаарыахтарын сөп эбит. Мусульман итэҕэллээх омуктар кэрэ аҥаардара баттахтарын мэлдьи хомуна, таҥас иһигэр кистии сылдьалларын сүөргүлүү көрөбүт. Дьиҥэр, ити – кинилэр харысхаллара. Оттон биһиги кыргыттарбыт баттахтарын ыһан сылдьаллар. Араас муода олохсуйан, уһун баттахтаах дьахтар да ахсааннанна. Онон кыыс оҕо суһуоҕун өрө тутуу салҕаныах тустаах.
Тугу олордобуппутун хомуйабыт
Аныгы кэмҥэ ыал буолуохтарын, оҕо төрөтүөхтэрин баҕарбат кыргыттар элбээтилэр. Ол – омук таҥнастыыта, төрүөх төннүүтэ. Хас биирдии норуот иннигэр ахсаан өттүнэн элбээһин кыһалҕата, соруга турар. Элбээһин, кэҥээһин – дьиэ кэргэн, аймах, бүтүн норуот сайдыыта, барҕарыыта. Элбэх киһи элбэҕи кыайар, улаханы оҥорор. Оттон онуоха кыыс оҕо, дьахтар иитиитэ, өйө-санаата, олоххо сыһыана олус улахан суолталаах.
Олоҕу олоруу диэн күннээҕи кыһалҕаны эрэ быһаарыы буолбатах. Киһи дьиэ, баай-дуол туһугар олорбот. Этэргэ диэри, дьиэ эргэрэр, массыына алдьанар, мал-сал муодаттан тахсар. Олох саамай улахан соруга — ийэ, аҕа ууһун салҕааһын. Кэлэр кэнчээри ыччакка олох туһунан үйэлээх, тулхадыйбат тутаах өйдөбүлү хаалларыы. Аҥаардас дьахтар ону иҥэрэр кыаҕа суох. Тоҕо диэтэххэ, төрүт, олохтоох өйдөбүлү сатарыйбатах, чөл туруктаах эр киһи эрэ биэрэр.
“Дьиҥнээх эр дьоннор ханна баалларый? Эр дьон ааттаах тоҕо мөлтөхтөрүй?” диэн охсурҕаланабыт. Дьиҥэр, үлэ дьахтартан бэйэтиттэн саҕаланыахтааҕын үөрэх барыта этэр. Ол иһин хас биирдии кэрэ аҥаар олоҕун аргыһын булунарга, дьиэ кэргэнигэр төрүт өйдөбүлү олохтуурга, оҕо төрөтөн, тирэхтээх гына иитэргэ, сирдээҕи дьахтар аналынан сиэрдээхтик олорорго суолланыахтаах. Кыыс Ньургун оруолуттан тахсан, дьахтар аймах айыллыбыт чараас, нарын салгынынан Сир Ийэни симээн, эрбитигэр итэҕэйэн, чугас дьоммутун тапталынан суулаан, дьиҥ олох суолтатын өйдүөҕүҥ, олох дьолун билиэҕиҥ!
Уйаара КУСТУК.