Бүгүн улуус баһылыга Василий Алексеев Дүпсүн, Чэриктэй нэһилиэктэригэр үлэлээтэ. Баһылыгы кытта тыа хаһаайыстыбатын улуустааҕы управлениетын начаалынньыга Артем Сивцев уонна хапытаалынай тутууга, архитектураҕа управлениетын салайар Максим Гуляев сырыттылар. Оробуочай бөлөх сүрүннээн тыа хаһаайыстыбатын хайысхатынан олохтоохтору кытта көрсөн баар кыһалҕалар тула кэпсэттилэр.
Дүпсүн нэһилиэгэр көрсүһүү «Дүпсүн» тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарар кооперативыгар буолла. Биллэн турар, олохтоохтор сэлээркэ боппуруоһун урут бастаан туоһуластылар. Онуоха Василий Петрович республикаҕа сэлээркэнэн хаһаайыстыбалаах дьону хааччыйыы соруга бастакынан турбутун, ол курдук күн бүгүҥҥүттэн нэһилиэнньэ төһө сайаапканы түһэрбитинэн сэлээркэни биэриэхтэрин туһунан иһитиннэрдэ. Холобур, Дүпсүн нэһилиэгин нуормата 75 тонна эбит. Ону таһынан Дүпсүҥҥэ аттынааҕы нэһилиэктэри кытта хааччыйан турбут чааһынай заправкалыыр станция сабыллыбытынан, судаарыстыбаннай заправкалыыр станцияны үлэлэтэргэ үлэ барарыгар көрдөстүлэр. Уруккуттан баар иһэр уу кыһалҕата эмиэ этилиннэ. Сайыҥҥы уу ситимин хааччыйан турар күөллэрэ уолан иһэрэ эмиэ биир кыһалҕаны үөскэтэр. Итиэннэ хочуолунай оһохторун саҥардыы, оҕо тэрилтэтин дьиэтин өрөмүөнүн боппуруоһа турда. Онуоха быйыл оҕо тэрилтэтигэр өрөмүөн үлэтэ барыаҕын туһунан эттилэр.
«Дүпсүн» тыа хаһаайыстыбатын оҥорон таһаарар кооперативыгар үүтү тутар үс собуот үлэлии турар (Дүпсүҥҥэ, Уһун Күөлгэ, Балыктаахха). Быйыл 743 туонна үүтү тутар былааннаахтар. Барыта 14 үлэһиттээх тэрилтэ алта көрүҥ үүт аһылык бородууксуйаны оҥорон улуус иһигэр, Дьокуускай куоракка батарар. Быйыл саҥа үлэҕэ киирбит дьиэҕэ үлэһиккэ диэн саҥа кыбартыыра ылбыттар. Онон анал үөрэхтээх исписэлиис кэлэн, оҥорон таһаарар бородууксуйаларын көрүҥүн хаҥатар баҕалаахтар. Быйыл 32 хаһаайыстыба үүт туттарар, былырыыҥҥыттан 9 хаһаайыстыба эбилиннэ диэн үөрэллэр.
Чэриктэйгэ спорт-култуура дьиэтин тутууну биир бастакынан сурастылар. Онуоха Максим Витальевич “Үтүө дьыала” бырагырааманан үлэ хаамыытын кэпсээтэ. Ону сэргэ олохтоохтор оттуур арыы сирдэрин өртүүрү көҥүллүүллэригэр, уматык нуорматыгар ыраах олороллорун учуоттуулларыгар көрдөһөллөр. Исписэлиистэр олорор дьиэлэрин, хочуолунай өрөмүөнүн туруорсаллар. Тыа хаһаайыстыбатыгар үүт туттарар собуот суоҕа – биир сүрүн кыһалҕа. Онуоха Артем Николаевич урбаанньыт нөҥүө үүтү туттарар суол судургутун туһунан кэпсээтэ.
Чэриктэй нэһилиэгэ арыыга оттуур буоланнар, бу сыллар тухары икки моторка икки ардыгар хаптаһын мастары ууран, баржа оҥостон тиэхиньикэлэрин арыыга таһааралларыгар улахан кыһалҕаны көрсөн кэллилэр. Сыл аайы тиэхиньикэни ууга түһэрии түгэнэ да тахсара. Бу кыһалҕаларын туоратаарай диэн Василий Петрович: «Кэһиилээх кэллим», – диэн, тиэхиньикэ тиэйэргэ аналлаах үс устуука эрэһиинэ катамараны бэлэх туттарбыта олохтоохторго соһуччу үөрүү буолла. Катамаран 12 м уһуннаах, 9 туонна уйуктаах.
Түмүккэ оробуочай бөлөх социальнай эбийиэктэри: хочуолунайы, оҕо тэрилтэтин дьиэтин көрдө-иһиттэ. Чахчы, өрөмүөн ыытылыннаҕына табыллыыһы диэн быһаардылар. Ону таһынан оскуоланы көрдүлэр, оскуола олус үчүгэй туруктааҕа үөртэ, арай пандус оҥоһуллуон наадатын эттилэр. Итиэннэ быйыл олохтоох көҕүлээһини өйүүр бырагырааманан ыһыахтыыр сир оҥоһуллубутун биһирээтилэр.
Бу икки тэйиччи сытар, тыа хаһаайыстыбатын тутан олорор нэһилиэк олохтоохторо кэккэ кыһалҕаларын эттэллэр, уустук кэм кэлбитин өйдөөтөллөр да, санаалара бөҕөх, сарсыҥҥыга эрэллэрэ күүстээх. Ыччат дьон тыа сиригэр талаһар кэмэ кэлэригэр итэҕэйэллэр. Улуус баһылыга нэһилиэк кыһалҕаларын таһынан инникитин тэйиччи-тэйиччинэн ыһыллан олорор уустук географиялаах, ханан да федеральнай суол ааспат, промышленноһа суох улууспутугар тутуу кумах, гравий уонна чох хостооһун хайысхатынан бардахпытына, улууспут сайдар-үүнэр кэскиллээҕин туһунан кэпсээтэ. Ону кытта улууспутугар туризм хайысхата хайдах сайдыан сөбүн туһунан кэпсэтии таҕыста.
Мария АРГУНОВА