Дьылҕа хаан тыйыс даҕаны. Быраатым Уйбаан бу орто дойдуттан барбыта олунньу 18 күнүгэр 40 хонуга буолла. Кинини дьон-сэргэ айылҕаттан бэриллибит ураты суоллаах-иистээх суруналыыс быһыытынан суруйууларын эрэ буолбакка, араадьыйаҕа истэн, тэлэбиисэргэ көрөн сэҥээрэллэрэ. Араас күрэхтэһиилэргэ – мас тардыһыытыгар, тустууга, хапсаҕайга – сылдьан комментатордыыр буолара. Ону таһынан ыччаты түмэр шоулары толкуйдаан кыайа-хото тэрийэрэ.
Саха сирин тоҥ буорун тобулу анньан тахсар ньургуһун сибэккини өрө тутара, сыллата киэҥник бэлиэтэнэр Ньургуһун күнүн олохтообута. Мас тардыһыытын аан дойдуга тарҕатар туһуттан Япония киин куоратыгар Токиоҕа өрөспүүбүлүкэ муҥутуур кыайыылааҕын Оокко Бухатыыры маһын туттарбытынан илдьэ бара сылдьыбыттара. Оҕустары харсыһыннарыыны, бөтүүктэри охсуһуннарыыны омуктар ыттары анаан охсуһуннаралларын курдук дьону кэрэхсэтэр күрэхтэһиилэри көҕүлүүрэ. Уйбаан курдук саамай элбэх Олимпийскай оонньууларга, аан дойду күрэхтэһиилэригэр сылдьан сырдаппыт киһи суох. Саха сирин бастакы бэрэсидьиэнэ М.Е. Николаевтыын оннооҕор Хотугу полюска сылдьыбыттара. Ону илэ хараҕынан көрбүт, сырдаппыт суруналыыс буолар. Орто дойдуга бэриллибит олоҕун Уйбаан чаҕылхайдык олорон ааста. Үлэтин, ситиһиилэрин киһи барыта билэр.
Мин бырааппынаан кини кыра эрдэҕиттэн оскуоланы бүтэриэхпэр диэри Дүпсүммүт ыраас салгынынан тыынан, биир иһиттэн аһаан, дойдубут кэрэ алаастарынан – Тэкэрээттэнэн, Өлөҥнөөҕүнэн, Муннугунан, Аллараа Муннугунан, Бырдьаҥынан, Нааранан, Чулууданан – күүлэйдээн, оонньоон, төһө да кыра бадарааннаах буоллар, сылаас уулаах күөллэригэр астына-дуоһуйа сөтүөлүүрбүт, тыларыгар отоннуурбут. Кини Чулууда алааһын олус сөбүлүүр, астынар, өрүү ахтар буолара. “Эдэр коммунист” хаһыакка бастаан үлэлии киирдэҕин утаа тоҕо эрэ Чулууда диэн аатынан суруйар этэ.
Арааһа кырдьаҕас төрөппүттэртэн төрөөбүт буолан буолуо, быраатым кыра эрдэҕиттэн хараҕынан мөлтөҕө, мин кулгаахпынан эрэйдэнэрим. Ол иһин иккиэн тапсан, ким көрбөтүн, ким истибэтин ситэрсэн, көмөлөсүһэн биир киһи курдук сылдьыбыппыт. Үс сылтан ордук аҕа буоламмын, бырааппын үөрэппитим, уһуйбутум элбэх. Кыра сылдьан кини бастаан кэмпиэт суутун мунньар идэлээҕэ, онтон улаатан иһэн испиискэ ойуутун араас мындыр ньыманан хаатыттан арааран ыларга үөрэнэн, аны ону анал альбомҥа сыһыаран мунньар буолбута. Сэбиэскэй кэм араас открыткаларын, кэмбиэрдэрин эмиэ мунньара.
Мин киһини өйдүүр буолуохпуттан ийэбит олус ыарыһах этэ. Сотору-сотору сүрэҕинэн, хаанын баттааһына хамсаан балыыһаҕа киирэрэ. Ол аайы ийэлэрин сүтэрбит кус оҕолорун курдук балаһыанньаҕа киирэн ыларбыт. Аҕабыт бултуу бардаҕына олус үөрэрбит. Ийэбит миигин уонна бырааппын кууһан бииргэ илдьэ сытара. Ол сытан эрэ ийэбит барахсан: «Оо, хайдах эрэ тыыннаах сылдьан оҕолорбун улаатыннарбыт киһи», – диэхтиирэ уонна бэрт ыараханнык үөһээ тыынаахтыыра, иккиэммитин бэрт минньигэстик сыллаталаан ылаттыыра. Өссө: «Улааттаххытына, ийэҕитигэр тугу аһатыаххытый?», – диэн ыйытара. Ваня, оҕо эрдэҕиттэн айылгыта саҥаран баран кэлээр диэбит буолан буолуо, мин иннибинэ: «Кэмпиэтинэн, бэчиэнньэнэн», – этэ-тыына охсооччу. Оҕоҕо ол саамай күндү ас буоллаҕа. Онтон ийэбит эмиэ ыйытара: «Улааттаххытына, кэргэннэнэн баран ийэҕитин ханна сытыараҕыт?” – диэн. Кэм да Ваня урутаан: «Кэргэммин Биэккэни кытары, бэйэм маамабын кытта», – диэн чап гыннарааччы. Ийэбит оччоҕо наһаа да күлэрэ. Дьүөгэлэригэр үөрүүтүн астына кэпсиирэ. Хомойуох иһин, ийэбит барахсан биһиги Ванялыын ыал буоларбытыгар тиийбэтэҕэ, сиэннэрин көрбөтөҕө. Быраатым сааһыран иһэн наар: «Ийэ туһунан роман суруйбут киһи баар ини», – диэн ыра санаалааҕа.
Аҕабыт олус үлэһит киһи этэ. Биир сиргэ таба олорбот бэрт туруу үлэһит киһи этэ. Сайыны элбэх алааһы кэрийэн оҕолорун батыһыннара сылдьан оттуур идэлээҕэ. Күһүн, кыһын булду эккирэтэн ыраата барара. Саха сиригэр биэс тарбах иһигэр киирэр үтүөлээх булчут аатын ылбыт оҕонньор. Биһигини эмиэ биир мүнүүтэ сүгүн олордубат буолара: «Бар, аты аһат, уулат, ыты аһат…», – диэн үрүт үрдүгэр соруйан иһэрэ. Уопсайынан, кытаанах оҕонньор этэ. Оннооҕор хоспутугар мас дуоскаҕа дуобаттыыр тыаспытын истэн: «Куһуок саахары хачыгыратаҕыт дуо? Утуйуҥ!» – диэн дорҕоонноохтук дьаһайара.
Дьэ, онтон, доҕоор, Ваня аны пластилинынан араас тиэхиньикэни көрүөхтэн үчүгэй гына оҥорон баарта. Олох үүт-үкчү гына сопхуоспут массыыналарын, тыраахтардарын, автобуһун барытын оҥороро. Оронун анныгар бэйэтэ «автобаза» буолара.
Арай биирдэ оскуолаттан кэлэн иһэн маҕаһыын иннигэр кыһыл таҥаска тустууга күрэхтэһии буоларын туһунан биллэрии суруллубутун аахтым. Хаһан даҕаны тустуу диэни билбэтэх оҕо ону олус сэҥээрдим. Күрэхтэһиигэ тустууну саҥа көрөн олус биһирээбитим. Дүпсүнтэн Иван Охлопков, Иван Соловьев диэн Сэбиэскэй Сойуус спордун маастардара баалларын саҥа билэн сөхпүтүм, киэн туттубутум. Ол күрэхтэһиигэ Тумултан Иннокентий Халдеев олус бэркэ тустубута. Комментатор кэпсиирин истэргэ олус да кэрэ этэ. Дьэ, онтон ыла мин хаһыаттартан Саха сирин бастакы спортивнай суруналыыһа Иван Кычкин суруйууларын кырыйан ылан туспа альбом оҥостубутум. Ол оскуоланы бүтэриэхпэр диэри икки альбом буолбута.
Аны кумааҕы тустууктары оҥостон туһуннарар буолбуппут. Бастаан икки эрэ тустууктаах этибит. Онтон сыыйа элбээн испиттэрэ. Тустууктарбытыгар бастаан билэрдии нэһилиэкпит тустууктарын ааттарын биэрэрбит. Сыыйа хаһыаттартан ааҕан билэр тустууктарбыт элбээн испиттэрэ. Кып-кыра хоспутугар ньиргиэрдээх күрэхтэһиилэри ыытар буолбуппут. Ардыгар уубутугар-хаарбытыгар киирэн балыйсан, айдаарсан турарбыт. «Эн эрдэ үрбүтүҥ, маат таһа, свисток кэннэ», – эҥин диэн тутуһуулар буолаллара. Сороҕор уолуктаһыылаах, харах уулаах «күрэхтэһиилэр» ааһаллара. Ийэбит барахсан бопсубат этэ да, биһиги бэйэбит наһаалаан мөҕүллэрбит. Хотонуттан киирэн иһэн биһиги айдааммытын таһырдьаттан истэн, киирээт да мин үрдүбэр түһэрэ: «Туох ааттаах үлүгэрий? Оскуоланы бүтэрэриҥ бу кэллэ дии, хаһан өйдөнөҕүн?” – диэн сэмэлиирэ.
Оскуоланы бүтэрэн барыам иннинэ испэр «мин бардахпына, бырааппын атаҕастыыллара буолуо» дии саныырым. «Олох атаҕастаппат буол. Маннык охсор, маннык тэбэр буол», – диэн аны үөрэтэр идэлэммитим.
Атырдьах ыйа этэ. Челябинскай куоракка барарым бу тиийэн кэлбитэ. Күһүҥҥү хараҥа түүннэр үүммүттэрэ. Ынахтарбыт хонор, сороҕор түүн үөһэ кэлэр идэлэммиттэрэ. Биир оннук хараҥа киэһэ ийэбит ынах ыырыгар Ванялыын көмөлөһө таҕыстыбыт. Биир ынаҕын ыан иккис ынаҕын ыы олордоҕуна Ваня: «Ким эрэ иһэр, өссө ытыыр», – диэн саҥа аллайда. Кини хараҕынан мөлтөх эрээри олус чуор этэ. Чочумча буолаат, хараҥаны бүрүнэн хайа эрэ оҕо иһэрэ көһүннэ. Олох чугаһаан иһэн улаханнык ытаан марылаата. Ийэбит соһуйан үүттээх биэдэрэтин чуут тоҕо түһрэр сыста уонна туора уурда. Уолбу ытыырын быыһыгар: «Кырбыыр ээ, кырбыыр», – диир. Ийэм ойон турда да ынах баайар кыл быатынан миигин таһыйбытынан барда. Мин абытайа бэрдиттэн куотуна сатыырым быыһыгар: «Кинини мин тыыппатаҕым», – диэн көрөбүн да, ийэм истибэт. «Өссө билиммэт ээ», – дии-дии күүскэ таһыйар. Хата уолбут: «Бүөккэ буолбатах, Ваня, Ваня кырбаабыта», – диэтэ. Ийэм олус соһуйан, миигин таһыйарын тохтотон туймаарбыт курдук турбута. Мн испэр олус кыһыйа санаабытым – атаах уолун таһыйбата диэн. Ваняттан сылтан быдан ордук саастаах уол этэ. Тэкэрээттэттэн кэлэн үҥсэр буоллаҕа. Ол быыһыгар быраатым ити аата бэйэтин улаханнык атаҕастатыа суох диэн астыммытым, киэн туттубутум.
Сотору кэминэн дойдубуттан арахсан Челябинскайга үөрэнэ барбытым. Саҥа оннубун булан үөрэнэн истэхпинэ, Ваняттан сурук кэллэ. Суругун бүтүүтэ миигиттэн били тустууга анаан оҥорбут икки альбоммун көрдөөбүт. Мин сөбүлэстим уонна булбут матырыйаалларын мин курдук тиһэн иһэригэр сүбэлээтим. Манна “Ленинскэй тэрийээчч”, “Кыым”, “Эдэр коммунист” курдук хаһыаттар кэлбэттэрин быһааран биэрдим. Биэс ыйынан дойдубар Дүпсүҥҥэ каникулбар тиийдим. “Хайа, били альбомнарбын аҕалан көрдөр, төһөнү эбии мустуҥ?” – диэбиппэр, иннибэр аҕалан урда. Үөрүөм иһин, балай да матырыйаалы эппит. Мин сүбэлээччи буоллум: «Манна Дүпсүҥҥэ икки ССРС спордун маастара, чулуу тустууктар Иван Охлопков уонна Иван Соловьев аттыгытыгар хаамса сылдьаллар. Кинилэр тустуук табаарыстара элбэҕэ биллэр. Эн кинилэри иккиэннэрин көрсөн саха чулуу тустууктарын аадырыстарын ылан суруйсус, кинилэртэн хаарьыскаларын ыыталларыгар көрдөс. Ыыттахтарына, ити курдук альбомҥар тиһэн ис», – диэтим. Ити сүбэбин Уйбаан ураты болҕомтолоохтук сэҥээрэ истибитэ.
Сайын эмиэ каникулбар кэллим. Эмиэ альбомнарын көрдөөтүм. Онуоха сөбүлээбэтэхтии көрдө эрээри иннибэр аҕалан уурда. Арай көрбүтүм, доҕоор, киһим олох да бэйэтэ туспа альбом оҥостубут, бэрт элбэх сурук, хаартыска баар буолбуттар. Оройуон биллэр тустууктара Анатолий, Николай Константиновтар, Николай Рожин, Иннокентий Захаров о.д.а. хаартыскалара. Дьэ, онно аны «мин альбомум, альбомнарым» диир бырааба суох буолбуппун дии санаабытым.
Нөҥүө сайыныгар каникулбар кэлбиппэр киһим олох да Саха сирин биллэр тустууктарыттан, ону ааһан Минскэйтэн Василий Уваров, Киевтэн Михаил Ноговицын, Виктор Рукавишников, Ленинградтан Гаврил Троев курдук Сойууска биллэн эрэр тустууктартан хаартыскалаах суруктарын туппут. Бу – 7-8 кылаас оҕото.
Бырааппын хомоппут түбэлтэлээхпин
Сахалары сураҕырдыбыт 1976 сыл сайыныгар от ыйын бүтүүтэ Монреаль куоракка ХХI сайыҥҥы Олимпийскай оонньуулар буолбуттара. Мин каникулбар кэлэ сылдьабын. Оччолорго почта кэлэрэ олус кэтэһиилээх-манаһыылаах буолара. Ваня хоһугар пластилинынан оонньуу олордо. Мин сэмээр почта дьааһыгын көрө таҕыстым. Хас да күннээх хаһыаттар мунньуллан аҕай кэлбиттэр, өссө эбиитин үс суруктаах. Мин тутатына бу суруктар арааһа Ваняҕа кэлбиттэр диэн сэрэйдим. Көрбүтүм, кырдьык, киниэхэ эбиттэр. Өссө Павел Пинигинтэн буолан биэрдэ. Мин оччолорго омунум-төлөнүм муҥуутаан кытыаста сылдьар кэмэ этэ. Олимпийскай чемпион хаартыскалаах суругун көрөөт сүрэҕим күүскэ тэбиэлээтэ. Хаартысканы көрө охсор баҕа санаа баһыйан, кытыытынан арыйаары ортотунан бүтүннүү хайа тардан кэбистим. Соһуйан: «Оо!» – диэбиппин кулгааҕым эрэ истэн хаалла. Хайдах гынабын диэн санааҕа түстүм. Сэмээр хаартыскалары көрүтэлээтим. Бастакы хаартыскаҕа Павел Пинигин олимпийскай кыһыл көмүс мэтээли илиитигэр тутан турар. Кэннин көрбүтүм – «Ваняҕа бэлэхтиибин.Илиигэ тутарга чэпчэки эрээри, ситиһэргэ ыарахан” диэн баран элбэх туочуканы туруорбут этэ. Иккис хаартыскаҕа үс олимпиецпыт бэртээхэй олимпийскай көстүүмнэрин, мэтээллэрин кэтэн олороллоро. Үһүс хаартыскаҕа Пинигин туста тахсаары турара көстөр. Уоттаах хараҕынан тобулу көрөн хотой курдук туттан түспүт этэ. Мин хаһыаттары уонна алдьаммыт кэмбиэри кытта икки суругу остуолга хаалларан баран Ваняҕа киирдим уонна сэмээр эттим: «Ваня, арай мин эйиэхэ Пинигин хаартыскатын бэлэхтиим?”. Ваня: «Наһаа да үчүгэй буолуо этэ», – диэтэ. Мин били хаартыскалары көрдөрдүм. Киһим олох сири билбэт буолуор диэри үөрдэ. Дьэ, онтон буруйдаах сүүс айыылаах дииллэрэ кырдьык эбит. Өссө икки сурук баарын аҕалан биэрдим. Ваня били алдьаммыт кэмбиэри көрөн олох иэдэйдэ. Араастаан эргитэн албыннаһан нэһиилэ уоскуттум. Хойукка диэри ону ахтыһааччыбыт.
Миигин сөхтөрбүт түгэнэ
Арай 2015 сыллаахха Болгарияҕа дуобакка күрэхтэһэ барар буоллум.Ону истэн бараатым эрийэ сырытта: «Кытаат, кытарчы көр. Ситиһиини баҕарабын. Софияҕа тиийдэххинэ көрүһүннэрэбин дуо?» – диэтэ. Мин: «Ээ, Софияттан 400 км тэйиччи сытар “Золотые пески” пляж таһыгар баар Кранево сэлиэнньэҕэ тиийиэхтээхпит, ханнык гостиницаҕа түһэрэллэрэ биллибэт. Өссө икки нэдиэлэ Москваҕа дьарыктанан баран барабыт», – диэтим. Дьэ, Краневоҕа тиийэн күрэхтэстибит. Үс-түөрт күн оонньоотубут. Сарсыарда 9 чааска гостиницаттан барабыт, киэһэ 6-7 чааска кэлэбит. Биир оннук киэһэ гостиницабар дэлби сылайан кэлэн, нүөмэрим күлүүһүн ылаары гыммыппар, арай администратор миигин хаһааҥҥыттан эрэ билэр киһитин курдук ураты эйэҕэстик нууччалыы: «Петр Петрович, эйиэхэ ыалдьыттар кэлэ сырыттылар. Күүтэ түһэн баран бу посылканы хаалларан бардылар», – диэтэ. Мин бастаан олус соһуйдум, арааһа алҕас хаалларан бардахтара дуу дии санаатым. Ол эрээри, тоҕо эрэ ааппын ааттаан хаалларбыттар ээ диэн санаан посылканы ыллым. Хоспор киирэн арыйан көрбүтүм, 1972 сыллаахха Мюнхен олимпиадатыгар чаҕылхайдык тустан биһиги Роман Дмитриевпит кэнниттэн иккис пьедесталга турбут Болгария номох буолбут тустууга Огнян Николовтан посылка буолан биэрдэ. Кини туһунан сүрдээх үчүгэй кинигэ баарын арыйан көрбүтүм – «Өйдүү, саныы сылдьаргар» диэн суруктаах эбит. Маны таһынан өссө үс кинигэ баара, эмиэ Болгария көҥүл тустууга сулустарыттан. Дьэ, бу дии Болгария улуу тустууктара хайдах курдук ытыктаан бырааппар ыыттараары ирдээн кэлэн бардахтарын.
Сааһын тухары мөлтөх харахтаах Уйбаан ити ситиһиитин сыаналаан көрүҥ. Кэлиҥҥи сылларга хараҕынан олох мөлтөөн, суруйбат буолбута. Онтон наһаа муунту буолан, санаата оонньуур этэ, айылҕаттан айыллан кэлбит дьоҕурун кыайан таһаарар кыаҕа суох буолбутуттан. Оннооҕор мин кинигэм тахсарыгар тугу да суруйбатаҕа. Онон урукку суруйуулара киирбиттэрэ. Оттон бырааппыт В.В. Ушницкай кинигэтэ тахсарыгар, онно үлэлэспит балта Лена Кан уонна Эдуард Пономарев тылларыгар киллэрэн Уйбаан диктофоҥҥа кэпсээн биэрбитин сурукка түһэрэн кинигэҕэ киллэрбиттэрэ. Өлүөн аҕай эрэ иннинэ киирэ сылдьыбыппар быраатым бастакы хом санаатын эппитэ: «Мин да үлэлии сатаабытым эдэр эрчимнээх эрдэхпинэ, биллии-көстүү да баара. Олус да туһаналлар этэ, дьокутаат, баһылык буолаары. Ардыгар агитацияҕа нэдиэлэҕэ түөртэ-биэстэ барарым. Аны төһөлөөх элбэҕи дойдубар оҥорбутум буолуо. Ити улуу Күлүмнүүрү бастаан хасыһан тиһэҕэр тиэрдибитим, Н.Н. Тарскайы эмиэ. Элбэх киһини көмүскэһэн араас суруйуулары оҥорбутум. Дьэ, көр, саатар Дүпсүнүм бочуоттааҕын бэрт эрэйинэн биэрбиттэрэ. Улуус киэнин суох. Бэркиһээн атыттар туруорсан бэрдэрбиттэрэ. Биидэ да чиэстэммэккэ бардым”, – диэхтээбитэ. Бырастыы гыныҥ, хайдах да испэр тута сылдьар кыаҕым суох. Биһиэхэ киһи өллөҕүнэ эрэ хайҕанар, үлэлээбит үлэтэ сыаналанарын курдук буолан иһэр. Киһи үйэтэ олус кылгас, бүгүн баар – сарсын суох, киһи тыыннааҕар чиэстэнэрэ-бочуоттанара ордук, үтүөлээх дьоҥҥутун кэмигэр сыаналааҥ. Сурук үлэтэ диэн олус эппиэттээх, сыралаах, биир сыыһа тылтан улахан кыһалҕалар үөскүөхтэрин сөп.. Киһи аатын үйэтитэр үлэ диэн үрдүктүк сыаналаныахтаах.
Быраатым “Эдэр коммунист”, “Эдэр саас”, “Орто дойду”, “Киин куорат” хаһыаттарга үлэлиир кэмнэригэр элбэх ыччаты суруналыыс быһыытынан уһуйан таһаарбыта. Кинилэр билигин араас үрдүк дуоһунастарга үлэлии сылдьалларыттан Уйбаан олус үөрэрэ, астынара. Орто дойдуттан аттанарыгар ол такайталаабыт дьоно күүс-көмө оҥороннор, бырааппын чиэстээхтик атаардылар. Түгэнинэн туһанан, Уйбаан кэргэнин, оҕолорун, сиэннэрин уонна хаан уруу аймахтарын ааттарыттан Уус Алдан улууһун баһылыгар В.П. Алексеевка, Дүпсүн нэһилиэгин баһылыгар Н.Н. Сивцевка, «Дүпсүн» түмсүү салайааччытыгар С.Г. Сивцевка уонна биир дойдулаахтарыгар махталбытын биллэрэбит.
Убайа Бүөтүр Уһунуускай