«Куорсун-2026» литература улуустааҕы күрэһигэр көрдөөх кэпсээҥҥэ 2-с миэстэни ылбыт айымньыны сэргээҥ. Кэпсээн ааптара – Суотту нэһилиэгин олохтооҕо Иннокентий Попов-Оҕуруоттаах.
Кыыдааннаах кыһын кыйданан, сандал саас салаллан, Кулуһуннаах эр дьонун сааскы кус абылаҥа, өйдөрүн-санааларын өрүкүттэ. Кулуһуннаах улуус кииниттэн ыраах, Алдан өрүс тардыытыгар сытар, элбэх от үрэх түһэр сирдэрдээх, үрэх баһа дойду. Манна дьон сылгы-сүөһү ииттэн, булдунан-алдынан дьарыктанан олороллор. Улуус кииниттэн сааскы ириэриигэ, күһүҥҥү ардахтарга суола-ииһэ баҕа да батыллар бадарааннанар буолан, айан-сырыы, кэлии-барыы тохтуур.
Сэбиэскэй кэмҥэ бөртөлүөт, «АН-2» сөмөлүөт дьону таһаллара, билигин ол суох, кыһалҕалаахтарга олох ыараан турар. Арай, «куһаҕан үчүгэйдээх» диэбиккэ дылы, булт-алт хааччаҕа хонтуруолламмат, удьуор булчуттар буолан, сиэри-туому тутуһан, айахтарыгар сииллэригэр эрэ бултууллар. Ким олохтообута биллибэт эрээри, былыр-былыргыттан саас бастакы көҕөнү өлөрүү Кулуһуннаахха олохсуйбут үгэс. Бастакы көҕөнү өлөрбүт киһи ол сыл уос номоҕор киирэн, аата-суола булчут кутаатыгар сылы быһа ахтыллар. Бу кэнники сылларга бастакы көҕөҥҥө баһылык бириис олохтуоҕуттан, өссө умсугутуулаах буолла.
Быйыл бастакы көҕөнү өлөрүү үрдүк чиэс Үстүүҥҥэ тигистэ. Өрүс иирэтин быыһыгар, саһан олорбут тыһылаах-атыыр көҕөнтөн, атыырын өлөрөн харыс үрдээтэ, саха тэҥэ суох буолла. Үстүүн түөрт уонун туолан, сааһырда. Кулуһуннааҕыттан харыс халбарыйбакка, ийэтинээн олорор. Эдьиийдээх балта үөрэх-тайма бөҕөлөр, иккиэн эргэ тахсан, киин сиргэ олохсуйбуттара. Кыргыттар сылга биирдэ сир астыы кэлэн бараллар. Сайынын сиэннэр кэлиилэрэ – үөрүү. Ийэлэрэ мэктиэтигэр эдэригэр түһэр, сэргэхсийэр. Үстүүнү «кэргэннэн» диэн сыппах быһаҕынан сулуйара тохтуур. Кырдьыгын эттэххэ, манна бары аймахтыы буолан хааланнар, киһи кэргэн ылыах да дьахтара суох. Дьиҥинэн, Үстүүн Аармыйа кэнниттэн куоракка дьол көрдүү бараары сырыттаҕына, аҕалара эмискэ суорума суолланан, ийэтиттэн тардыстан хаалбыта. Тыа киһитин сиэринэн сылгы тутан, бултаан-алтаан, айаҕын ииттинэн олорор. Арай санаата буҕаалтыр Иирэҕэ чугас даҕаны, кэнэнэ бэрт буолан, сырдык санаатын кимиэхэ да биллэрбэккэ, сүрэҕэр кистээн сөҥөрдөн илдьэ сылдьар. Дьэ, итинник Үстүүн айылҕалыын алтыһан, биир ситим буолуоҕуттан олоҕо биир күдьүс Айылҕа киэҥ дуолугар ааһан иһэр.
Үстүүн дьиэлээн иһэн аара Сэмэн оҕонньору көрсөн үөрүүтүн үллэһиннэ уонна үргүлдьү сылгытын баазатыгар барда. Билигин сылгылар төрүүр кэмнэрэ. Төһө да айылҕа оҕолоро буоллаллар биэлэри харах далыттан араарбакка, биэбэйдээн, көрө-истэ сылдьары эрэйэллэр.
Сэмэн оҕонньор килиэп ылаары маҕаһыыннатта. Килиэп улуус кииниттэн нэдиэлэҕэ биирдэ кэлэр, алҕас кэлбэккэ хааллаҕына, аймаммакка, «олохтон хаалан иһэбит» дэспэккэ, бэйэлэрэ оҥостоллор. Бүгүн килиэп кэлэр күнэ буолан, турар-турбат барыта мустубут. Маҕаһыын олох эргийэр киинигэр кубулуйбут. Сэмэн дьоннуун дорооболосто, үөлээннээҕэ Киргиэлэй илии тутуста уонна:
– Сэмэн, дорообо! Тугу кэпсээтиҥ? – диэтэ.
Маҕаһыыҥҥа баар дьон бары хайыһа түстүлэр, ньамалаһа туран сонун истээри иһийдилэр.
– Сонун суох, арай бөөлүүн Үстүүн иирэҕэ көҕөнү өлөрбүт, – диэт Сэмэн оҥостон олорон олохтоохтук кэпсиэхтии көхсүн этиппэхтээтэ.
Түргэн саҥалаах Огдооччуйа:
– Ол хайдах өлөрбүтүй? – мэктиэтигэр харахтара олохторуттан тахсыахтыы кэҥээн, төгүрүһэн хааллылар.
Сэмэн хоччоххой соҕустук:
– Хайдах буолуой, саанан ыттаҕа! – дьахтар өйдөөбөтүттэн иэдэс биэрдэ.
Ити кэмҥэ Сэмэн алта саастаах сиэнэ Туйаарка маҕаһыыҥҥа ыстанан киирдэ. Сүүрэн аҕылаабыт, тыын ылардыы өрүтэ тыыммахтаата, элбэх киһи көрөрүттэн симиттэн ылла уонна:
– Эһээ, эһээ түргэнник дьиэҕэ барар үһүгүн, Маҕааччыйа төрөөрү гыммыт, эбээ эттэ, – диэт, сорукпун толордум диэбиттии, эппиэт күүппэккэ, таһырдьа тилир гынан хаалла.
– Хайа, бу оҕонньор дөйөн баран олорор дуу, ол Алааппыйа ыксаан ыҥыттарар буоллаҕа, – диэн Ааныс эппитигэр, Сэмэн таһырдьа дьөгдьөрүйдэ.
– Бээрэ, ити Сэмэн туох диэтэ? Үстүүн Көҕөн Көстөкүүнү Иирэттэн сылтаан ытан өлөрдө диэтэ дии, – Арыппыай «кырдьык дуо?» диэбиттии дьону эргиччи көрдө.
– Дьэ, кырдьык, куһаҕан сонун эбит. Биһиги дойдуга киһи киһини өлөрбүтэ суох, арай былыр кыһыл-үрүҥ сэриитигэр бандьыыттар өрөпкүөмү өлөрбүттэрэ баара, – Киргиэлэй соҥуоран илиитигэр тутан турар бэргэһэтин убахтаата.
– Көҕөн Көстөкүүн төһө да аһаатар, дьоҥҥо куһаҕаны оҥорбута суох. Хата, дьон сылгытын удамыр сыанаҕа көрөн, абырыыра. Ийэтэ барахсан Сөдүөччүйэ уола өлбүтүн истибитэ дуу? – кэм да Огдооччуйа тылга тииһэ турда.
– Үстүүн баҕайы туох буолан үөлээннээҕэр сааламмыта буолуой?! Бу үйэҕэ бииргэ үлэлээн-хамсаан, бултаан-алтаан, Баай Барыылаах Байанай өлүүтүн тэҥҥэ үллэстэн олорбуттара. Арай бу кыһын сылгы хаһыытыттан сылтаан, мөккүспүт сурахтаахтара. Арааһа онтуктара дириҥээн, өлөрсүүгэ тиэртэҕэ.
– Сэмэн Иирэҕэ диэтэ дии. Ол дьахтар кыйбараҥнаан уолаттары кырыктаатаҕа дии, – Ааныс судургу түмүк оҥордо.
– Үстүүн ыгым майгылаах, кыыһырбычча ыттаҕа.
– Бокуонньугу тыыннааҕар көнөтүнэн, сэмэйинэн туһанан сордуур да эбиппин. Өрдөөҕүтэ, баччаларга, сааскы кус саҕана Көстөкүүн барахсан үөрэн-көтөн көҕөн кэһиилэнэн кэлбитигэр, дэлби күлэн күлүү-элэк оҥостубум, «Көҕөн көҕөн кэһиилээх кэллэ» диэн. Барахсан сымнаҕас да эбит, Көстөкүүн онно улаханнык өһүргэммитэ эрээри, таһыгар биллэрбэтэҕэ, кулук-халык туттан тахсан барбыта. Дьиҥинэн, ис санаатыттан, Байанай өлүүтүттэн бэрсибит киһиэхэ махтаныахха да баар эбит, – диэн Огдооччуйа оттомо суоҕуттан бары кэлэйдилэр.
– Ити, Көстөкүүнү тоҕо Көҕөн диэбиттэрин билэҕит дуо? – аны Киргиэлэй кэпсэтиигэ кыттыста. – Оҕо сылдьан чыркымай өлөрөн баран, «көҕөн-көҕөн өлөрдүм» диэбитин биһиги дьоммут сыыска-буорга түһэриэхтэрэ дуо. Онтон ыла Көҕөн Көстөкүүн аатыран, ол аатын анараа дойдуга илдьэ бардаҕа, һэ-һэ, куһаҕантан киһи да күлэр.
– Оннук ээ, бокуонньугу сымнаҕаһырҕатан дьээбэлээн да биэрэрбит. Биирдэ Үстүүн баҕайылыын эбэҕэ куйуурдаан, элбэх да балыгы хостообуттара. Көстөкүүн барахсан сыарҕалаах атынан ыалы кэрийэ сылдьан, дьоҥҥо балык түҥэтэн үөрэн-көтөн, дьоллоно сылдьарын олох умнубаппын, – Ааныс былаатын уһугунан хараҕын уутун сотунна.
– Дьэ, аны сыл аайы тайах, эһэ этинэн эмсэхтэнэн бүттэхпит. Үстүүн дьиикэй хантан кэлбитэ, кимэ-туга биллибэт Иирэттэн сылтаан, хаарыан Көстөкүүн барахсаны сиэтэҕэ, дьиккэр баара. Хата, биһиги килиэппитин ылан баран, Көстөкүүн барахсан ийэтигэр Сөдүөччүйэҕэ баран, ыарахан кэмигэр көх-нэм, илии-атах буолуохха. Көстөкүүн барахсаны тиһэх суолугар киһилии тэрийэн атаарыахха, – Огдооччуйа эппитигэр бары сөбүлэстилэр.
Дьахталлар Үстүүн куһаҕанын, Көстөкүүн үчүгэйин ууларыгар-хаардарыгар киирэн ырыта турдахтарына, баһылык маҕаһыыҥҥа киирбитигэр, чуумпуран хааллылар. Баһылык Бүөтүр Дьөгүөрэбис дорооболоһоот, килиэби сураста. Кэм да Огдооччуйа:
– Бүөтүр Дьөгүөрэбис, холкуҥ тугун сүрэй? Бу үлүгэр алдьархай ааҥнаабытын кэннэ маҕаһыын кэрийэ сылдьаҕын.
– Ол туох алдьархайа буолла? – баһылык соһуйда.
– Хайа, истэ иликкин дуо? Ити билигин Сэмэн кэпсээтэ. Бөөлүүн Үстүүн Иирэттэн сылтаан Көстөкүүнү саанан ытан өлөрбүт. Ити хантан кэлэн хаалбыт дьахтар дьон олоҕунан оонньууруй? – этэрим манан бүтэр диэбиттии, өйөбүл көрдүүрдүү, дьону кэрийэ көрдө. Оччону истибит дьахталлар саҥата суох хаалыахтара дуо? Огдооччуйаны бигэргэтэн айахтара кытара түстэ. Соһуччу соһумар сонунтан баһылык бөтө бэрдэрдэ, тылыттан матта. Түргэн үлүгэрдик туох дьаһал ылыллыахтааҕын толкуйдаата.
– Бээ, улуус киинигэр биллэрэ охсуохха, Груня биэс килиэптэ уураар, – диэт таһырдьа ойдо.
Баһылык хонтуораҕа кэлээт, төлөпүөн үрдүгэр түстэ:
– Алуо, бу ис дьыала отделыгар тиийдим дуо? Кулуһуннаах нэһилиэгин баһылыга Бөтүрүөп Бүөтүр Дьөгүөрэбис эрийэр. Биһиэхэ бөөлүүн Уйбаныап Үстүүн диэн киһи огдообо Сиипсэбэ Өрүүнэ диэн дьахтартан сылтаан Уһунуускай Көстөкүүнү саанан ытан өлөрдө. Түргэнник хомуллан кэлэ охсун! Билигин өлөрүөхсүт тыаҕа саһа сылдьар, быһа барыллаан ханна баара биллэр, – баһылык биир тыынынан дакылааттаат, долгуйан ыгыллан тахсыбыт сарт көлөһүнүн, сиэҕинэн туора сотунна. Сэкирэтээрин Аанчык кыыһы ыҥыран, суһал мунньах тэрийдэ:
– Доҕоттоор, бүгүҥҥү күҥҥэ куһаҕан сонуннаахпын. Бөөлүүн Үстүүн Көстөкүүнү саанан ытан өлөрбүт, – диэтэ уонна бу холуобунай, ыар дьыалаҕа буҕаалтара Иирэ сыһыаннаах буолан, салгыы туох диэн билбэккэ, остуолун кумааҕытын дьаарыстаабыта буолла. Бары кулгаах-харах иччитэ буоллулар, уу-чуумпу сатыылаата. Онтон синэ биир диэбиттии Иирэни хаһааҥҥы эрэ өстөөҕүн курдук өһөхтөөҕүнэн көрөн олорон:
– Иирэ, эйигиттэн сылтаан Үстүүн Көстөкүүнү өлөрбүт үһү, онон үлэлиир сиргиттэн бүгүн ханна да барыма, улуус кииниттэн силиэдэбэтэл кэллэҕинэ ыйытылларын буолуо… – диэбитигэр, хонтуора үлэһиттэрэ бары Иирэни одуулаатылар. Дьахтар сирэйэ кытарда, буруйдаммыт оҕолуу өрө сыҥта, ууга түспүт киһи оттон тардыһарыныы, умса туттан олорон, муннун анныгар киҥинэйэн «мин ытыһыҥ диэбэтэҕим» диэбитин, чуумпуга бары иһиттилэр.
– Бокуонньук маһын, буорун мин дьаһайыам, профкомнар харчы хомуйан веногун, аһын-үөлүн тэрийиҥ. Арааһа Көстөкүүн ийэтэ Сөдүөччүйэ уола суорума суолламмытын билбэккэ олорор буолуохтаах… Бэйэм этэрим дуу…
* * *
Күн ортото «УАЗ» бухааҥка массыына хонтуора таһыгар кэлэн тохтоото. Массыына түргэн айаныттан, өрүкүйбүт буор намырыы да илигинэ аптамааттаах, кааскалаах, бронежилеттаах уонча киһи ыстаҥалаһан түстүлэр.
Үйэлэригэр сэрии дьонун көрбөтөх Кулуһуннаах олохтоохторо бөтө бэрдэрдилэр, саҥаларыттан маттылар. Суоһар дьон туттардыын-хаптардыын олуонатык көһүннүлэр. Хайдах эрэ СВО тыына билиннэ.
Арааһа тойонноро быһыылаах, Бүөтүр Дьөгүөрэбистиин илии тутуста, дьонтон тэйиччи баран тугу эрэ сүбэлэстилэр, онтон:
– Дьэ, бары массыынаҕа киирдибит! Чэйдии сатаабакка, бириэмэни ыыппакка, сылааһына өлөрүөхсүт ир суолун ирдээн тутарга диэн буолла! Бөрөстүүбүнньүк сылгытын баазатыгар баара сабаҕаланар! Өлөрүөхсүт дьоҥҥо-сэргэҕэ кутталлааҕынан, утарылаһар түгэнигэр, өлөрөргө уураахтыыбын! Сирдьит баһылык буолуо!
Тыа эрийэ-буруйа, нэксиэлээх суолунан массыына иҥнэл-таҥнал түһэн, Үстүүн үүтээнигэр киэһэлик кэллэ. Ыҥырыллыбатах ыар ыалдьыттар үүтээн иһин-таһын чинчийдилэр. Үстүүн өлөрбүт көҕөнүн булан үөрдүлэр-көттүлэр. Сааскы сиэдэрэй өҥнөөх куһу имэрийдилэр-томоруйдулар, астыгын биһирээтилэр. Ханныгын да иһин тыаттан төрүттээх дьон буоллахтара.
Мойуор сололоох, судургутук Дьаакыбылабыс диэн ыҥырыллар, саас ортолоох, муннун анныгар тор курдук бытыктаах, онтукайа бандьыыт хамандыырын оруолугар оонньуу сылдьар артыыска майгынныыр, истэнэн эрэр киһи:
– Өлөрүөхсүт манна хорҕойон сытар эбит. Үүтээнэ оттуллубут, сылаас. Биһиги массыынаны тэйиччи кистиэххэ уонна үүтээҥҥэ тоһуур оҥоруохха, – диэн дьаһайа турдаҕына, хобордоон эрэр күөл нөҥүө өттүгэр, куула аартыгынан Үстүүн хааман киирдэ. Үстүүн үүтээн таһыгар уонча киһи адаарыҥнаһа сылдьалларын көрөн тохтоото, чарапчыланан одуулаата. Ыраахтан пэлииссийэ массыыната ала-чуотук көһүннэ, кимнээх буолалларын биллэ. «Саабын тута кэлбиттэр» дии санаат, кэннинэн хаамта. Дьаакыбылабыс массыынаҕа ыстанан тиийэн, дуораанньыгынан саҥарда:
– Өлөрүөхсүт! Сааҕын бырах, илиигин өрө уун! Бэрин! Куотар түгэҥҥэр, ытар бырааптаахпыт! Өлөрбөтөхпүтүнэ, син биир тутуохпут! Куота да сорунума! – тойон саҥата киэһээҥҥи чуумпуга бу саба баттыахтыы сатараата. Үстүүн тугу да өйдөөбөтө, өйө көтө куттанна. Эргийэ биэрээт, тыаҕа ыстанна.
– Тохтоо! Ытыахпыт! – ону даҕаспытынан аптамаат тачыгыраата, буулдьалар мас үрдүнэн ыйылаһан аастылар. Үстүүн сүүрэрин эбэн биэрдэ. Тыаҕа күлүгүлдьүйэн киирэн, көхсө аҕыйахта көстөн хаалла. Үстүүн өйө көтө куттанан, мээнэ сүүрбүт омунугар окко-маска, сирэйин-хараҕын тоҕута-хайыта тыытта, күүскэ сүүрэн тыына-быара хаайтарда, тыын ылаары охтубут маска олордо, куттаммыттыы тулатын ээл-дээл көрдө, өйүн-төйүн булардыы бүк түстэ. Кинини тоҕо, туох иһин сонордуулларын кыайан быһаарбата. Маннык буоллаҕына, таах ыт курдук ытан кэбиһииһиктэр. Баҕар алҕас буолуо дуо? Үстүүн араастаан толкуйдуу сатаата да, киһи ытыллар аньыытын-харатын оҥорбутун кыайан быһаарбата. Ама үнүр биэ кулуннаабытыгар маннык дьаныһан сонордоһуохтара дуо? Эбэтэр бөөлүүн өлөрбүт көҕөнө сата баһын тоҕу тарта дуу? Дьэ, ол гынан баран киһини бөрөстүүбүнньүк курдук ытан кэбиһии, сүрэ бэрт. Пэлииссийэлэр, дьэ, ынырык дьон эбиттэр. Урут хаайыыга хаста да олорбут Былатыан «бөхтөртөн» атыннык ааттаабат этэ. Хайдах эрэ онно сөбүлэһиэх курдук буолла. Баҕар охоттар сылдьаллара буолаарай? Оччоҕуна хаарыан саҥа саабын былдьатабын.
Бэлиэр сааскы күн арҕаалаата. Үстүүн өр олорон уоскуйа быһыытыйда. Үүтээҥҥэ төннөр билигин туһата суох, кэтэһэн олорор буолуохтаахтар. Киһи олоҕо халбас харатын да курдук буолар эбит. Бөөлүүн эрэ бастакы көҕөнү өлөрөн, Саха тэҥэ суох буолан сылдьыбыта. Билигин бэйэтин кус курдук бултаһаллар. Бээ, хата, саабын манна кистээн баран, Көҕөн Көстөкүүҥҥэ барыыһыкпын, билигин сылгытын баазатыгар баар буолуохтаах. Манан тыанан быһа түстэххэ, киһи сөпкө тиийэр сирэ.
Өрүкүйбүт эдэр уолаттар Үстүүнү эккирэтээри гыммыттарын Дьаакыбылабыс.
– Тохтооҥ! Бу хара тыаҕа хантан ситээри, – диэн уолаттары ыһыытаан тохтотто.
– Өлөрүөхсүт уонна ханна хорҕойуон сөбүй? – Үстүүн куоппутугар баһылык буруйдааҕыныы Дьаакыбылабыс Бүөтүр Дьөгүөрэбиһи супту көрдө.
Баһылык кэннинэн тэйбэхтээтэ, мэктиэтигэр кэлэҕэйдээн ылла:
– Маа-мантан чуу-гас өлөрбүт киһитин үүтээнэ баар, оо-онно барыан сөп.
– Сөп, өйдөнөр. Мантан киэһэ эккирэтэр туһата суох, манна тохтоон, сынньанан баран, сарсыарда эрдэ ол үүтээҥҥэ тиийиэхпит.
* * *
Үстүүн Көстөкүүҥҥэ тиийбитэ, хата киһитэ баар эбит, киэһээҥҥитин аһаары ампаалыктана сылдьар. Көстөкүүн уһун уҥуохтаах, иҥииринэн хаппыт акыйбыт киһи. Үстүүннүүн саастыы эрээри кэргэн, оҕо-уруу суох. Арай Иирэни сөбүлүүр даҕаны, икки ардылара ыпса илик. Сылгынан дьарыктаммыта сүүрбэччэ сыл буолла, онон тыа киһитэ.
Үстүүн эмискэ барыс гыммытыгар соһуйан, күөһүн тоҕо түһэрэ сыста. Ыйытардыы Үстүүнү көрдө.
– Дьэ, Көстөкүүн, табыллыбатым. Ыксаан эйиэхэ кэллим, – Үстүүн сирэйэ-хараҕа салбаҕырбыт, санаата-оноото түспүт.
– Туох буоллуҥ?
– Тоҕо эрэ пэлииссийэлэр сонордоһоллор, үүтээммэр тоһуйан аптамаатынан ытыалаатылар, нэһиилэ тыаҕа түһэн куоттум.
– Оо, тугу да оҥорботоҕуҥ дуо?
– Тугу оҥоруохпунуй, тыаҕа сылдьан.
– Дьэ, кырдьык, моһуок буолбут. Баҕар алҕаһыахтарын сөп. Чэ, кэл… чэйдиэх. Сүбэтин була сатыахпыт, – Көстөкүүн дьыала ис дьиҥин билбэт буолан, холкутук түмүк оҥордо.
Аламай сааскы күн, саҥа күнү айхаллаан илин саҕахтан сандааран таҕыста. Оттуллубут үүтээн оһоҕун ураатыттан буруо биллэр-биллибэттик дьиримниир. Үөлээннээхтэр, Үстүүннээх Көстөкүүн, бүгүҥҥү күн тугунан диэлийиэн билбэккэ, ыар санааҕа баттатан, чэйдээбитэ буола олордулар. Эмискэ үүтээн аана хайа ыстаныахтыы тэлэллэ түстэ, аптамааттаах дьон ыстаҥалаһан киирдилэр да, Үстүүннээҕи муостаҕа үнтү сөрөөн түһэрдилэр, тыын ылларар бокуой биэрбэккэ, быарга тэбиэлээн кибилиннэрэн, уҥуортаан кэбистилэр, наручник кэтэрдээт тиэрэ эргиттилэр.
Дьаакыбылабыс сирэйэ-хараҕа турбут, өлөрүөхсүтү тутан сэргэхсийбит:
– Балартан хайалара өлөрүөхсүтүй?! – баһылыктан ыйытта. Бүөтүр Дьөгүөрэбис Көстөкүүн тыыннааҕын көрөн, пэлииссийэлэртэн куттаммыт омунугар, тоҕо эрэ абааһы көрдө. Бу түгэҥҥэ Көстөкүүн өлбүтэ ордук буолан көһүннэ. Саҥата суох тарбаҕынан Үстүүнү ыйда. Холуобунай буруйдааҕы таһырдьа соһон тирилэтэн таһаардылар.
– Оттон бу кимий?! – Дьаакыбылабыс Көстөкүүнү өҥөйдө, ытыһынан сирэйин таһыйан өйүгэр киллэрдэ.
Баһылык түбэспэтэҕэр түбэһэн, тылыттан матта, иһин түгэҕиттэн нэһиилэ ыган:
– Оттон били өлбүт киһибит, – диэтэ.
– Хайдаах?! – пэлииссийэ тойоно Дьаакыбылабыс эмискэ тоҕу баран ыһыытаабытыгар, үүтээн буора саккыраата.
Бүөтүр Дьөгүөрэбис барыах-кэлиэх сирин булбакка, мээнэ тэпсэҥэлии турда.
Кулуһуннаахха бастакы көҕөн араллаана суола-ииһэ суох хаалбатаҕа. Олоҕо суох куһаҕан сурахтан сиэттэрэн, саастарын тухары эн-мин дэһэн, эйэ-дэмнээхтик олорбут Үстүүннээх Көстөкүүн ийэлэрэ ыт да сиэбэт гына дэлби этиһэн, үнтү кыраһан кыр өстөөхтөр буолбуттара. Туох да буруйа суох Иирэ, аата өрүс боротуокатын иирэтигэр сөп түбэһэн, онтукайа олох күлүк өттүн көрдөрөн, улахан охсууну ылан, дьон тылыттан-өһүттэн күрэнэн атын сиргэ көһөргө күһэллибитэ. Кулуһуннаах баһылыгын Бүөтүр Дьөгүөрэбис сымыйа иһитиннэриини оҥорбутун, бүтүн отделы атаҕар туруоран түбүгүрдүбүтүн иһин бэйэтэ сууттана сыһан, үлэтиттэн эһиллэ сыспыта. Киһитэ кини буолан, ботуччу ыстараап төлөөн, улахан билсиинэн кириэһилэтигэр нэһиилэ иҥнэн хаалбыта. Көстөкүүҥҥэ «эн өлбөккөҕүн тэптиҥ» диэн өһүрбүтэ иһиллибитэ.
Арай Аар Айылҕа сааскы тот салгынынан туолан, силигилии көҕөрө ситэн, күөх мутукча сытынан дыргыйан, күргүөм чыычаах ырыатынан туолан кэрэ кэмнэри эргиппитэ.