Уус Алдан улууһун ИДьО историятыгар үтүө суолу-ииһи хаалларбыт бэтэрээн үлэһит Алексей Нестеров милицияҕа үлэҕэ киирбит күнүн субу баардыы өйдүүр. Ол – 1976 сыл муус устар 5 күнэ. Ити күн Алексей Гаврильевич форматын биэрбиттэрэ, тута сотрудниктар тус дьыалаларыгар хаартыскаҕа түһэрбиттэрэ. Онтон ыла милиционер түбүктээх, сыралаах, ол эрээри махталлаах үлэтэ саҕаламмыта. Дьэ, хайдах этэй? Алексей Гаврильевич хас биирдии киһи аатын, хаһан, ханна туох буолбутун эндэппэккэ өйдүүрүнэн сөхтөрдө.
Россия ИдьМ 1976-1997 сс. үлэлээбит ыстаастаах. Баатаҕай нэһилиэгэр 1953 с. төрөөбүтэ. Магаданнааҕы юридическай институкка үөрэммитэ. Кэргэнэ Галина Нестерова (Петухова) кондитер идэлээх. Кэлэр 2025 сылга ыал буолан олорбуттара 50 сыллара. Ыал буолаат, тулаайах хаалбыт үс аймах оҕону ииппиттэрэ. Улахан уоллара Гаврил стоматолог идэлээҕэ. Нестер ОМОН-ҥа үлэлээн пенсияҕа тахсыбыта. Үрдүк үөрэхтээх сапер. Билигин СВО-ҕа барар уолаттары үөрэтэр. Галина – юрист, улуустааҕы мировой суукка үлэлиир. Алексей ИДьМ наркоконтроль спецнаһыгар үлэлиир.
Алексей Гаврильевич милиция капитана званиелаах бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсан, Сбербааҥҥа үс сыл харабылынан, онтон улууска булт уопсастыбатын бэрэссэдээтэлинэн 10 сыл үлэлээбитэ. Билигин чааһынай автооскуола арыйан үлэлэтээри эккирэтиһэ сылдьар. Кэргэнэ минньигэс бурдук аһын астаан нэһилиэги хааччыйар. Бу курдук үлэлээн-хамсаан, билигин да үлэ үөһүгэр сылдьаллар.
Өр сыллаах эҥкилэ суох килбиэннээх үлэтин иһин Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ис дьыалаҕа министерствотын бирикээстэринэн анал бэлиэлэринэн, мэтээллэринэн бэлиэтэммитэ. Ол курдук, 1982 сыллаахха ”Милиция туйгуна” түөскэ иилиллэр бэлиэнэн, 1986, 1991 уонна 1995 сыллаахха “Эҥкилэ суох үлэтин иһин” мэтээл 1, 2, 3 степеннэринэн, 1993 сыллаахха “ИДьМ туйгун сулууспатын иһин” түөскэ иилиллэр бэлиэнэн наҕараадаламмыта.
Алексей Гаврильевич Нестеров кэргэнэ Галинаны, оҕолорун кытта
Уолаттарын кытта
Сулууспата төрөөбүт улууһуттан саҕаламмыта
Алексей Нестеров “Лена” совхозка суоппардыы сырыттаҕына, милицияҕа ГАИ үлэһитинэн ыҥыраллар. Онуоха оччотооҕу кэм киһитэ, ыҥырдылар диэтэ да, толоругаһа, эппиэтинэһэ сүрдээх буоллаҕа. Биир күн иһигэр быһаарынан, ГАИ үлэһитэ буолар. Оччолорго милиция начальнига Лука Вензель кэпсэтэн баран: “Сарсыарда куоракка формаҕын ыла бар”, – диэн сорудахтаабыт. Онон тута куораттыыр уонна кадр отделыгар киирэн, тус дьыалатын оҥотторо охсон, форматын кэтэн кэбиһэр. Дьыалатын-куолутун бүтэрээт, киэһээ дьиэтигэр Суоттуга тахсар. Ааны аһан киирээтин кытта: “Быһаҕынан анньыы түбэлтэтэ таҕыста, ол киһини тутар үһүгүн”, – диэн ыала дьахтар милиция отделын сорудаҕын тиэрдэн, ону толорор аакка барар. Буруйдаах тута бэринэн, Бороҕоҥҥо киллэрэн туттарар. Сарсыныгар Бэйдиҥэ уолун – оройуон хас да төгүллээх чемпион суоппарын, бииргэ үлэлээбит табаарыһын “боротокуоллаа” диэн биэрбиттэр. Айаннаан иһэн телефон ситимин тоҕо тардыбыт суоппарга бастакы административнай боротокуолу толорон, ыстарааптаабыт киһитэ эмиэ билэр киһитэ буолан тахсыбыт.
Салгыы “инспектор дорожного движения” диэн идэлэнэн үлэтин салгыыр. Ити үлэтин хайысхата сүрдээх киэҥ этэ. Күһүөрү аармыйаҕа барааччылары кытта военкомакка үлэлиир. Салайааччыта Дмитрий Ефремов отчуот бланкаларын киллэрэн биэрэн, хас оҕо суоппар бырааптааҕын, хас сыл уопуттааҕын толорор. Оҕолор 96%-нара суоппар идэлээхтэрэ биллэр. Саҥа дьыл саҕана махтал сурук тигинээн кэлэр.
Өймөкөөҥҥө аттаныы
Маннык үлэлии сылдьан, 1978 с. Өймөкөөҥҥө ананар. Онно ГАИ пуоһа тутулларыгар сотрудниктар наада буоланнар анаан ыыппыттар. Онно “Аартык” автобаазаҕа үлэлии тиийэллэр. Икки нуучча уола суолу эрэ кэтиир соруктаах үлэлээбит буоланнар, үгүһү билбэттэр эбит. Алексей Уус Алдаҥҥа соҕотоҕун инспектордаабыт буолан, сарсыарда гаражтан тахсыы, киэһээ киирии контрольнай бэрэбиэркэтин оҥорор, киэһэтин общественнай дружинаны кытта үлэлиир, СПТУ-га суоппар идэтигэр үөрэнэр оҕолор үөрэхтэрин хаачыстыбатын хонтуруоллуур, о.д.а. үлэҕэ буспут-хаппыт уопуттаах үлэһит уолаттарга наставник быһыытынан сылдьар. Бу үлэлээбитин курдук үлэни ыытан, “аартыктар” сүрэхтэрин хайыппыттар. ГАИ инспектордара тиийбэттэринэн, оннук үлэ ыытыллыбакка, массыыналар туруктара мөлтөҕүн көрөн, куттал суоһаабатын курдук айаҥҥа ыыппат буолбуттар. Онуоха таһаҕас тиэллиитигэр харгыстар үөскээбиттэр. Автобааза дириэктэрэ ГАИ пуоһун тутуутугар үбүлээһинин тохтотон кэбиспит. Онон үлэһиттэри ГАИ үлэһитэ суох сиригэр анаабыттар. Уолаттар Уус Ньараҕа, оттон Алексей Гаврильевич “Өймөкөөн” сопхуос киинигэр Томторго үлэлии барар.
Томторго участковайынан ананыы
Участковай улаханнык ыалдьан балыыһаҕа сытарынан, кини үлэтин милиция сотруднига Алексей Нестеров толорор. Ол кэмҥэ Алексей Гаврильевиһы партияҕа кандидатынан ылаллар. Сотору кэминэн «участковай буолаҕын» диэн этэллэр. Магаданнааҕы юридическай институкка кэтэхтэн үөрэххэ киирэр. Буруйу оҥоруу үксүү турар кэмэ этэ. Сааттан-саадахтан оһоллонуу, өлөрсүү элбэх буолан, саалаах дьону бэрэбиэркэлииргэ диэн нэһилиэк сэбиэтигэр иһитиннэрии оҥорбутугар олоҕуран, икки ый иһигэр сааны барытын учуокка туруорар диэн уураахтыыллар. Сопхуос дириэктэригэр тиийэ, партком бэрэссэдээтэлигэр, комсомольскай тэрилтэ сэкирэтээрин бэрэбиэркэлээн, сааларын хомуйан, үлэлиир хоһо тобус-толору саанан көмүллэр. Регистрациялыырга модьуйан, сыл аҥаарын иһигэр учуокка туруоруу оҥоһуллар, үгүс сааны Дьокуускайга аҕалан суох оҥороллор. «Кыыһырыы, кырааһын да баара, кэпсэтии түмүгэр өйдөһөн, бырастыы гыннаран барбыттара», – диэн Алексей Гаврильевич ити кэми ахтар. Сүрдээх эйэлээхтик үлэлээн, ханнык да дэриэбинэҕэ тиийдэр, олохтоохтор өрүү көмөлөһөллөрүн өйдүүр.
Сарсын күнү көрөбүн дуу, суох дуу?
Өймөкөөҥҥө үлэлиир кэмигэр маннык өйгө-санааҕа киирбит икки түбэлтэ баар. Бастакы – дьиэтээҕи тоҕус табаны өлөрбүттэрин туһунан ыстаадаттан иһитиннэрии киирбитин быһаарсар буолбут. Вертолетунан тиийэн түһээри гыммыттарыгар, алларааттан саанан ытыалаабыттар. Төттөрү төннөн, атын сиргэ түһэллэр. Тиийиэхтээх сирдэригэр ол киһи кэтэһэ сытан ытыалаабыт. Ыраахтан кэпсэтэ сатаабыт да, ытыалыырын тохтоппокко, Алексей Гаврильевич сонун курдат кыл-мүччү сыыһа-халты ытан саайбыт. Онуоха биһиги киһибит хардараары гыммыта, саатын курога харан хаалбыт. Онтон хата, утарылаһааччытын ботуруона бүтэн, бэриммит. Биллэн турар, дьыалаҕа эриллэн хаайыллыбыт. Өссө биир түгэн. Бөһүөлэктэр икки ардылара ырааҕа бэрдэ. ГАИ сотруднигын кытта ыҥырыыга барбыттар. Түүн биир чааска төннөр буолбуттар. Сарсыныгар 14 ч. партия мунньаҕар сылдьар эбээһинэстээхтэр эбит. Халлаан 50-тан тахса кыраадыс тымныы. Үрэх тааҥнаан сытарын үрдүнэн туораары ууга түһэллэр. Массыынаттан тахсаат, такыччы тоҥон хаалаллар. Бачча ыраах ким да быыһыыр кыаҕа суоҕа. Уола «тоҥон өлүөм кэриэтэ ытынан кэбиһиэххэ» диэн аһаҕас кэпсэтии, хаһыы-ыһыы, ытаһыы буолар. Онуоха Алексей уола бэстилиэтин хостуурун тохтотон, ыбылы кууһан кэбиһэр. Ол турдахтарына, Алексей хараҕар хайа үрдүгэр массыына уота күлүм гынара көстөн ылар. Улаханнык итэҕэйбэтэллэр да, эрэл кыыма күөдьүйэр. Чочумча буолаат, “Урал” массыына кэлэн ыбылы тоҥон, илиилэрин үлүппүт дьону быыһыыр.
Дойдутугар төннүү
Алексей төрөөбүт улууһугар 1985 сыллаахха Николай Москвитин начальниктаах отделга үлэтин саҕалыыр. Кып-кыараҕас хоско үһүө буолан кыбыллан үлэлииллэр. Маннык кыараҕас хоско араас хайысхалаах үлэни ыытар табыгаһа суоҕуттан, саҥа дьиэни туттар санаа киирэр.
Хантан харчы, мас булабын диэн улахан толкуйга түһэр. “Сельхозтехника” дириэктэрин э.т. Иван Цой «285 солкуобайга икки вагон баарын ыл» диэн этии киллэрэр. Сыл аҥаара хамнаһа суох үлэлииллэр. Арай биир күн сыл аҥаардааҕы ботуччу хамнаһы ылан, кэргэниттэн кистээн бэйэтин харчытынан вагоннарын атыылаһан, саҥа дьиэлэннэллэр.
“Оннук үлэлии олордохпутуна уһун кэмҥэ тутууга үлэлээбит оскуолаҕа бииргэ үөрэммит табаарыһым Яков Сивцевы көрсөбүн. Эмиэ бииргэ үөрэммит уолбут СЭС кылаабынай бырааһа Дмитрий Алексеев дьиэбэр барсар. Кэпсэтии быыһыгар ГАИ пуоһун тутар баҕа санаабын этэбин. Ол киэһээ Яков Семенович СЭС дьиэтин уонна ГАИ пуоһун уруһуйдаан биэрэр. Биир нэдиэлэнэн бырайыактыыр-сметалыыр докумуонун ыытар. Үбүлээһин көрдүү сырыттахпына, “Коммунтехсервис” тэрилтэ салайааччыта Василий Ноговицын көрсөн, хонтуоратыгар илдьэ барар. Онно тиийэн СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлигэр Владимир Бредихиҥҥэ эрийэн, ГАИ пуоһун тутарга көрдөһөр. Бырайыагы көрдөрө куоракка киирбиппитигэр, “Якутавтодор” тэрилтэҕэ Василий Гоголев начальник э.т. олорор эбит, «Саха сиригэр биир ГАИ пуоһун тутуохтаахпын, ханна буоларын билбэккэ олоробун» диэн үөрдэр. Онон Уус Алдаҥҥа туттарар кыаҕы ыламмыт, отдел иһинэн быһаарсан Хомустаахха тутар буолбуппут.
Уус Алданнааҕы ИДьМ ГАИ коллектива, 1993 сыл
Тутууну “Сельхозтехника” уонна “Агропромстрой” тэрилтэ көмөтүнэн икки сылынан бүтэрэллэр. Кадр боппуруоһун аҕыйах хонугунан быһаарабыт.1992 с. ГАИ отделениетын начальнига буолбутум. Бу кэмҥэ суоппар бырааба суох киһи үгүс этэ. Ону көннөрөр туһуттан нэһилиэктэринэн сылдьан учуокка туруорар, үөрэттэрэр үлэни ыытар этибит. Сахалыы үөрэтиини туруорсан, эксээмэни сахалыы тутууну Саха сиригэр бүтэһигин түмүктээбиппит. Онон нэһилиэктэргэ общественнай инспектордар баар буолбуттара. Петр Алексеев – Сыырдаахха, Спиридон Алексеев – Бэйдинэҕэ, ини-бии Винокуровтар – Курбуһахха, Захар Шергин – Дүпсүҥҥэ. Захар Иванович бастыҥ көрдөрүүлээх буолан, “ССРС общественнай бэрээдэгин араҥаччылааһын иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыта», – диэн Алексей Нестеров дойдутугар үлэлээбит сылларын ахтан-санаан ааста.
Ольга Шепелева