Айылҕа, тыынар тыыннаах тэтимэ (биологический ритм) Айылҕа уонна Куйаар сокуонугар олоҕурар. Биһиги олорор Галактикабыт “Халлаан сиигэ” (Млечный Путь, быһа тылбааһынан, “Үүт суола” дэнэр). Онтон Халлаан Сиигэр 100 млрд тахса планета баар. Куйаарга сулустар, планеталар бары бэйэлэрин тэтимнэринэн хамсыыллар. Санаан көрүҥ, Күммүт ситимэ (Солнечная система) Халлаан Сиигин ортотун тула сөкүүндэҕэ 220 км, чааска 800000 км түргэннээхтик эргийэр. Онтон Ийэ Сирбит Күн тула бэйэтин орбитатынан сөкүүндэҕэ 30 км эбэтэр чааска 107200 км түргэннээхтик барар. Итинник тэтиминэн Ийэ Сир Күн тула 365 күн эргийдэҕинэ, биир сыл буолар. Ону таһынан Ийэ Сир бэйэтин тула эмиэ эргийэр. Холобур, экваторга эргиирин түргэнэ биир сөкүүндэҕэ 465 м эбэтэр чааска 1670 км. Бэйэтин тула 24 чаас устата биирдэ эргийэригэр биһиэхэ күнүс уонна түүн буолар. Онтон Ый Ийэ Сири сөкүүндэҕэ биир км эбэтэр чааска 3683 км түргэннээхтик 27,3 күн устата эргийэр.
Куйаар, Айылҕа тэтимин ханна көрөбүт?
Куйаарга хамсатар күүс тэтимин (биологический ритм) тулалыыр эйгэбитигэр биһиги дьыл кэмэ уларыйарыгар, ый эргийэригэр, күнүс уонна түүн солбулларыгар көрөбүт. Сыл устата дьыл кэмнэрэ Күн уонна Ый эргиириттэн уларыйаллар. Саас күн көрөрө уһаатаҕына хаар ууллар, от-мас тыллар, кыыллар тириилэрин уларыталлар, көтөрдөр соҕурууттан көтөн кэлэллэр, уйа тутталлар, кэлии-барыы, үүнүү-сайдыы буолар. Саха сиригэр кылгас сайыммытыгар тыынар тыыннаах төрүүр-ууһуур, кыһыҥҥыга бэлэмнэнэр, кыһыҥҥы аһын хаһаанар. Күһүн күммүт кылгаан, от-мас хагдарыйар, көтөрдөр сылаас дойдуга көтөллөр, үөн-көйүүр, от-мас, сорох кыыллар утуйаллар. Сирбит тоҥон, хаарынан бүрүллэр. Иһийии, бытаарыы буолар. Онтон ый устата Ыйбыт улаатарын уонна кыччыырын, тэтимин биһиги Ый муора уутун тардан тахсарыгар уонна түһэригэр көрүөхпүтүн сөп. Балыктар туолбут ыйга үөһэ тахсаллар. Дьахтар ыйдааҕыта ыйтан тутулуктаах, оҕо тоҕус ый ийэтин иһигэр улаатар. Туолбут ыйга оҕо төрүүрэ элбиир. Күн сарсыарда тахсарыгар тыынар тыыннаах уһуктар, суунар-тараанар, чыычаахтар ыллыыллар, сибэккилэр арыллаллар, сиик көтөр. Онтон киэһэ күн киирэригэр бары уоскуйаллар, чуумпураллар, сибэккилэр сабыллаллар, тыынар тыыннаах утуйарга барар.
Илиҥҥи Кытай, Тибет эмчиттэрэ айылҕа хатыланар эргииригэр, тэтимигэр улахан болҕомтолорун уураллар. Ол курдук, утуйуу, чэбдигирии туругун, уу хамсааһынын, уорганнар күн устата үлэлэрин, айылҕа ньэҥирин эргиирин уонна итилэр бары киһи этигэр-сиинигэр дьайыыларын суолталыыллар.
Айылҕа, тыынар тыыннаах чаһытын тутуһуу
Айылҕа, күн-түүн уларыйыытынан эппитигэр-сииммитигэр физиологическай уонна биологическай хамсааһыннар буолалларын циркаднай ритм эбэтэр тыынар тыыннаах, айылҕа чаһыта (биологические часы) дииллэр. Тыынар тыыннаах чаһытынан испитигэр баар уубут хамсыыр, гормуоннар үлэлииллэр, утуйуу-туруу хаамыыта барар, эттиктэр атастаһаллар, ис уорганнар, көмүскүүр килиэккэлэр бары үлэлииллэр. Онтон гормуоннар искэ баар бары уорганнары үлэлэтэллэр. Тыынар тыыннаах чаһытын үөрэтэр билими “хронобиология” дииллэр. 2017 с. айылҕа чаһытын үөрэппиттэрин иһин Джеффри Холл, Майкл Росбаш, Майкл Янг физиология уонна медицина хайысхатыгар Нобель бириэмийэтинэн наҕараадаламмыттара. Кинилэр молекулалар айылҕа хаамыытынан ыкса сибээстээхтэрин арыйбыттара.
Учуонайдар айылҕа хаамыыта бактыарыйаларга, тэллэйдэргэ, үүнээйилэргэ, кыылларга барыларыгар дьайарын быһаарбыттара. Ол дьайыы тыынар тыыннаах биохимическэй хамсааһыныгар көстөр. Биологическай чаһы тыынар тыыннаах аһыыр кэмин, хаан баттааһынын, ууһуур гормуоннарын хамсатар. Киһи мэйиитигэр бары циркаднай хаамыылары гипоталамуска баар супрахиазматическое ядро хамсатар. Күн сырдыгын, лаампа уотун туһунан иһитиннэриини эккэ-сииҥҥэ аан бастаан супрахиазматическай ядро харах сетчаткатын ньиэрбэтиттэн, онно баар сырдыгы билэр белоктартан (меланопсин) ылар. Ити ньиэрбэ килиэккэлэрэ сырдыгы. ол эбэтэр дьиҥнээх уонна искусственнай сырдыгы (күн сырдыгын, лаампа уотун) билэр дьоҕурдаахтар.
Эти-сиини чөл гынар мелатонин гормуон
Гормуоннар баар буоланнар, Айылҕа чаһытынан эт-сиин бары килиэккэлэрэ, уорганнара тэҥҥэ үлэлииллэр. Онтон гормуоннары барыларын дирижер курдук супрахиазматическое ядро хамсатар. Гормуоннар хаан устун барар буоланнар, кэпсэтии ситимин кинилэр туталлар. Итиннэ улахан оруолу икки гормуон толорор: мелатонин уонна кортизол.
Мелатонин гормуон серотонин диэн дьол, үөрүү гормуонуттан түүн устата (22.00-3.00 ч.) сырдык суоҕар үөскүүр. Кини киһини утутар, үөрдэр, уоскутар, дуоһутар, ыарыыны мүлүрүтэр, иэйии биир кэм буоларын тутар. Мелатонин эпифиз диэн мэйиигэ баар былчархайга үөскүүр. Ону атыннык эриэхэтиҥи былчархай (шишковидная железа) дииллэр. Күн сырдыгын билэр, күнү кытта ситимниир былчархай буолар. Дьол, үөрүү гормуона — серотонин — 90% оһоҕоско, 10% эриэхэтиҥи былчархайга үөскүүр. Эриэхэтиҥи былчархай фтортан таастыйыан сөп. Ол түмүгэр мелатонин гормуон ситэ тахсыа суоҕун сөп. Фтор тиис суунар паастаҕа элбэх буолар. Ол иһин фтора суох тиис суунар паастаны туттар ордук. Өссө ордук дьиҥнээх матырыйаалтан, холобур, прополистан, оттортон, куркуматтан оҥоһуллубут паастанан суунар ордук.
Соҕуруу айанныыр көтөрдөрү эпифиз куомпас курдук сирдиир буолан, муммакка кыстыыр уонна сайылыыр сирдэригэр көтөн тиийэллэр. Мелатонин гормуон кортизол гормуону утары дьайар дьоҕурдаах. Кортизол куттал, долгуйуу гормуонунан биллэр. Кини бүөр үрдүгэр сытар бүрүөһүн былчархайтан (надпочечник) үөскүүр. Киһи куттаннаҕына, уолуйдаҕына элбэх тахсар. Өрүү куһаҕан ис хоһоонноох иһитиннэриини истэр-көрөр буоллахха уонна истэриэскэ сырыттахха, кортизол гормуон эккэ-сииҥҥэ тарҕанар, хааҥҥа үрдүк буолар. Оччоҕуна хаан баттааһына үрдүүр, былчархайдар, ууһуур гормуоннар күүскэ үлэлииллэр. Кутталтан, долгуйууттан, кыйыттыыттан, элбэх углеводтаах аһы аһааһынтан хааҥҥа инсулин гормуон үрдээн, саахарнай диабет төрүөтэ буолуон эмиэ сөп. Ити барыта уорганнар ситимнэриттэн таһаарар уонна иҥэмтэлээх эттиктэри сатаан ылбакка, араас ыарыыга тиэрдиэн уонна онно илдьэ сылдьыан сөп. Ити биричиинэлэри барыларын мелатонин гормуон тохтотуон сөп. Кини түүн минньигэс түүлгэ илдьэр уонна түүн устата кортизолу симэлитэр, эт-сиин чөлүгэр, эдэригэр түһэрин ситиһэр.
Мелатонин гормуон иккис өттүнэн күүстээх антиоксидант быһыытынан биллэр. Антиоксидант диэн босхо сылдьар радикаллары (свбодные радикалы) симэлитэр дьоҕурдаах. Босхо сылдьар радикаллар электроннара тиийбэт буолан, бүтүн молекулаларга саба түһэллэр уонна кинилэр электроннарын былдьаан ылан, бүтүн молекулалары эмиэ радикал оҥороллор. Ити ситимтэн сылтаан килиэккэлэр мутациялыыллар, араас ыарыыларга кубулуйаллар, искэн (рак) үөскүүр. Ити ситими антиоксиданнар диэн ордук электроннаах молекулалар тохтотоллор. Кинилэр босхо сылдьар радикалларга ордук электроннарын бэрсэллэр уонна алдьатар хардыыны тохтотоллор. Ол түмүгэр мелатонин гормуон искэни, атастаһар эттиктэртэн (обмен веществ) сылтаан үөскүүр ыарыылары тохтотор.
Дьиктитэ диэн мелатонин үүнээйи хлоропластатыгар күнүс күн көрдөҕүнэ күүскэ үөскүүр. Билэрбит курдук, фотосинтез хаамыытын түмүгэр органическай эттик, кислород уонна ньэҥир (АТФ) үөскүүр. Быһата, үүнээйи күн сардаҥатын тутан ылар дьоҕурдаах. Онтон үүнээйиттэн күн ньэҥирин кыыллар, киһи үүнээйини сиэн, эбэтэр үүнээйини сиэбит кыыл этиттэн оҥоһуллубут астан салгыы ылаллар. Мелатонин антиоксидант быһыытынан хлоропластка күн сардаҥатын дьайыытыттан үөскүүр уонна босхо сылдьар радикаллартан үүнээйи килиэккэлэрин харыстыыр. Онтон кыылга, киһиэхэ мелатонин гормуон түүн сырдык көрбөтүгэр хараҥаҕа үөскүүр.
Киһи айылҕаттан тэйэн, айылҕа чаһытын истибэт буоллаҕына, мелатонин тиийбэт. Ол курдук, куорат эйгэтигэр уонна билиҥҥи олох тэтиминэн үгүс киһи хойут утуйар, түүннэри сылдьан, үлэлээн, түүнүн сырдыкка, төлөпүөн, тэлэбиисэр уоттаах утуйар буолан, эрэсиимин кэһэр. Эпидемиологтар этэллэринэн, үгүс ыарыы, сүрэх ыарыыта, искэн айылҕа тэтимин кэһииттэн элбиир.
Дофамин күнүс күн сырдыгыттан харыстыыр
Дофамин гормуон киһиэхэ үөрүү, иэйии, дьол туругун аҕалар. Ону таһынан киһи болҕомтотун, элбэҕи өйдүүрүн уонна үөрэниэн, саҥаны билиэн баҕатын күүһүрдэр. Дофамин гормуон бүөр үрдүгэр баар былчархайга, мэйиигэ (гипотоламуска), оһоҕоско тирозин диэн аминокислотаттан үөскүүр. Учуонайдар кэнники кэмҥэ дофамин гормуон киһи күн сардаҥатыгар уонна айылҕа тэтимигэр үөрэнэригэр көмөлөһөрүн быһаарбыттар.
Илиҥҥи Азияҕа улаатан эрэр оҕо 90% хараҕа мөлтөхтүк көрөр диэн быһаарбыттар. Оттон Америкаҕа уонна Европаҕа кэнники 30 сылга мөлтөхтүк көрөр киһи ахсаана икки төгүл элбээбит. Урут оҕо хараҕа төлөпүөн экранын көрөрүттэн, тэлэбиисэр иннигэр олороруттан, кинигэ ааҕарыттан мөлтүүр диэн быһаарыллара. Онтон билигин харах мөлтүүр сүрүн биричиинэтэ атыҥҥа сытарын быһаардылар. Күн сырдыгар харах сетчаткатын килиэккэлэригэр дофамин гормуон үөскүүр эбит. Дофамин гормуон тымыр кэҥиирин хааччыйар, сырдыктан тымыры харыстыыр уонна киһи көрөрүн тупсарар, информацияны ньиэрбэ килиэккэтигэр ыытар нейромедиатор буолар. Онтон күн устата биһиги төлөпүөн, тэлэбиисэр көрөр буоллахпытына, харахпытыгар күн сардаҥата киирбэккэ, дофамин гормуон үөскээбэт. Ол иһин харахпыт күн сырдыгын көрдөөн, уһаан, быһыыта ньолбойон хаалар. Тайваньҥа Сингапур куоракка харах мөлтүүр биричиинэтин билэннэр, олохтоох бырабыыталыстыба үөрэнээччилэр күҥҥэ 120 мүнүүтэ күнүс таһырдьа сылдьалларыгар уураахтаабыт. Уонча сыл кэнниттэн оҕолор харахтарын ыарыыта аччаан барбыт. Ол эбэтэр дофамин гормуон күн сардаҥата киирэн үөскээн, харахпыт үчүгэйдик көрөрүн хааччыйар.
Улаатар гормуон туһата
Өссө айылҕа тэтиминэн үлэлиир “соматотропный”, ол эбэтэр улаатар гормуон диэн баар. Оҕолор улааталларыгар үчүгэйдик үөрэтиллибит гормуон эрээри, улахан дьоҥҥо үөрэтиллибэтэх. Кытай мэдиссиинэтэ этэринэн, күннээҕи тэтими тутустахха, эт-сиин инь ньэҥиринэн туолар.Оччоҕуна эт-сиин чөлүгэр түһэр. Онно улаатар гормуон эппиэттиир. Кини ордук сыаны эккэ-сииҥҥэ тарҕатар, араарар. Ол түмүгэр ньэҥир үөскүүр уонна токсиннары таһаарар. Ону таһынан кальцийы уҥуохха киллэрэр уонна бөҕөргөтөр. Тириини (коллаген, эластин) уонна атын белоктары үөскэтэр. Быһата, эт-сиин тутуллан сылдьар матырыйаала уҥуох, тирии, былчыҥ улаатар гормуон үлэтиттэн тутулуктаах. Ол иһин айылҕа тэтимэ киһи хайа сааһыгар кэһиллибитинэн улаатар гормуон эккэ-сииҥҥэ дьайар. Оҕо эрдэҕинэ кэһиллибит буоллаҕына, улаатар гормуон тиийбэтиттэн оҕо уҥуоҕунан улааппат буолуон сөп. Улахан киһиэхэ уҥуох көөрөттүөн, сонуон, мөлтөх былчыҥнаах, сылайа сылдьар буолуон сөп. Ол иһин мелатонин уонна улаатар гормуон үлэлииригэр киэһэ 22.00-23.00-тэн түүн 3.00 ч. диэри утуйан, көмөлөһөн бэриллиэхтээх.
Утуйуох 2-3 чаас иннинэ тоҕо аһаамаҥ дииллэрий? Тоҕо диэтэххэ, айылҕа чаһытынан утуйар кэмҥэ оһоҕос үлэтэ тохтуохтаах, атын ситимнэр үлэлэригэр мэһэйдиэ суохтаах. Ис уорган күүскэ үлэлиир буоллаҕына, ыраастанар ситимэ кэһиллэр. Инньэ гынан, эт-сиин дьаатынан туолар. Киэһэ утуйуох иннинэ 19.00-тэн 21.00 ч. диэри күүскэ үлэлээтэххэ, түргэнник утуйуллар. Ол эрээри адреналин, кортизол гормуону барытын туһанан, сарсыарда сылайан, эстэн туруохха сөп. Уһуктубут кэннэ саҥа күҥҥэ үлэлииргэ-хамсыырга биир чаас кэриҥэ кортизуол гормуон үөскүүр.
Утуйарга кичэйэн бэлэмнэниэҥ — чэгиэн туруктаныаҥ!
Судургу ньымалары тутуһан, айылҕа тэтимин тутуһуоҕуҥ уонна гормуоннарбытын харыстыаҕыҥ:
- Утуйуох 2 чаас иннинэ төлөпүөн, тэлэбиисэр, көмпүүтэр экранын көрүмэҥ;
- Утуйуох 2-3 чаас иннинэ биир кэмҥэ аһааҥ;
- Утуйар хоско 18-22 кыраадыс сылаас буолуохтаах;
- Утуйуох иннинэ лаванда, ромашка, мята, ладан, шалфей курдук уоскутар эпиирдээх арыылары туттуохха сөп;
- Минньигэс аһы утуйуох иннинэ сиэниллибэт;
- Утуйуох иннинэ элбэх ууну иһиллибэт;
- Утуйар хос түннүгэр сырдыгы киллэрбэт блэкауттаах сабыыны туттуҥ;
- Төлөпүөн уонна атын уотунан иитиллэр тэриллэр, тэлэбиисэр күөх уотун былаастырынан килиэйдээҥ;
- Утуйарга харахха мааска кэтиэххэ сөп;
- Күн аҥаарыттан кофены аччатыллар;
- Киэһэ элбэхтик хамсаныллыбат;
- Элбэх магнийдаах астары, эбииликтэри сиир сөп;
- Утуйуох 30 мүнүүтэ иннинэ уоту сабар эбэтэр чүмэчи уотун туттар ордук;
- Токсиннары таһаарар туустаах бааннаҕа сытыҥ;
- Уоскутар чэйдэри иһиҥ;
- Биир кэмҥэ сытыҥ, биир кэмҥэ туруҥ;
- Сабыылаах сиргэ үлэлиир буоллахха, түннүк аттыгар олорор ордук;
- Күн аайы күнүс 1-1.5 чаас таһырдьа сылдьа сатааҥ.
Ас көмөтүнэн мелатонины, дофамины өйүөххэ сөп. Мелатонин гормуон триптофан, онтон дофамин тирозин диэн аминокислотаттан үөскүүллэр. Аминокислота белок буһан араҕыстаҕына тахсар. Белок эккэ, үүккэ, сорох үүнээйигэ баар. Аан бастаан триптофантан серотонин гормуон үөскүүр, онтон мелатониҥҥа кубулуйар. Ол кэннэ дофамин быһа тирозинтан үөскүүр. Чөллүк утуйуу киһи чэгиэн буоларыгар тыын суолталаах. Ол иһин сөптөөх бириэмэҕэ утуйууну болҕойуохха наада.
Аптаах гормуоннар бэйэ-бэйэлэрин солбуйсаллар: кортизол күнүс киһи хамсанарыгар, күннээҕи үлэни оҥороругар, ис уорганнара үлэлииллэригэр көмөлөһөр; серотонин гормуон күнүс киһи үөрэ-көтө, айа, иэйэ, үөрэнэ сылдьарын хааччыйар; түүнүн мелатонин уонна улаатар гормуоннар эти-сиини сымнаталлар, уоскуталлар, оһордоллор, ыраастыыллар, чөллөрүтэллэр, оҕону улаатыннараллар.
Мелатонин, дофамин гормуоннар — Иэйиэхсиппит ньэҥирэ. Мелатонин гормуон үүнээйи килиэккэлэрин күнүс күн уотуттан харыстыыр. Онтон салгыы үүнээйи күн органическай эттиккэ кубулуппут ньэҥирин хамсыыр харамайга, киһиэхэ киирбитин батыһан, түүнүн эриэхэтиҥи былчархайтан өтөн киирэн, биһигини арыаллыы, килиэккэлэрбитин харыстыы, көрө-истэ сылдьар. Онтон дофамин гормуон харахха күн сырдыгар эрэ үөскээн, олох кэрэтин көрөргө көмөлөһөр. Онтон киһи дуоһуйууну ылар. Көрөр-истэр Иэйиэхсиппит ньэҥирин күнүс күҥҥэ сылдьан, киэһэ сөпкө сытан, күнү-дьылы кытта тэҥҥэ олорон өрүү ыҥыра туруоҕуҥ! Бу курдук биһиги өбүгэлэрбит Күҥҥэ сүгүрүйэн, Күнү кытта тэҥҥэ олорбут буоланнар, биһиги баарбыт!
Варвара СЕМЕНОВА,
биологическай билим хандьыдаата.