Бүгүн, от ыйын 21 күнүгэр, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Баһылыга Уус Алдан улууһугар үлэлээтэ. Кини бу сырыытыгар Уус Алдан улууһугар ыытылла турар улахан тутуулар үлэлэрин кытта билистэ итиэннэ ити үлэ хайысхаларынан сүбэ-мунньаҕы ыыппытын таһынан анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын дьиэ кэргэнин кытта көрүстэ. Айсен Николаевтыын кэпсэтиини сиһилии биһиги интервьюбутугар ааҕаргытыгар ыҥырабыт.
– Айсен Сергеевич, биһиги улууспутугар командировкаҥ хаарбах туруктаах дьиэттэн көһөрүү бырагырааматынан тутулла турар элбэх кыбартыыралаах дьиэни көрүүттэн саҕаланна. Уус Алдан улууһугар бу бырагыраама үлэтин тэтимин хайдах сыаналыыгын?
– Хаарбах дьиэттэн дьону көһөрүү Россия үрдүнэн биир саамай улахан суолталаах, дьоҥҥо чугас бырагыраама. Бу бырагырааманы биһиги президеммит Владимир Путин нацбырайыакка киллэрэн, Сахабыт сиригэр сүүһүнэн тыһыынча киһи туһана олорор. Аҥаардас Дьокуускай куоракка эрэ буолбакка, улуустар кииннэригэр, нэһилиэктэргэ тиийэ саҥа дьиэлэр үлэҕэ киирдилэр. Ол иһигэр Бороҕоҥҥо бу бырагыраама чэрчитинэн хас да дьиэ тутулунна. Уус Алдаҥҥа 15 тыһыынча кв.м. иэннээх дьиэлэргэ дьон көһө олорор. Мин көрөрбүнэн, бүгүн көрбүт тутулла турар дьиэбит үлэтин хаамыыта тэтимнээхтик барар турар. Бэдэрээччити кытта көрсөн кэпсэттибит, үлэҕэ туох да харгыс суоҕа бэлиэтэннэ. Дойду үрдүнэн үп-харчы кырыымчык кэмэ да буоллар, хаарбах дьиэттэн дьону көһөрүү бырагыраамата үлэтин салгыыр.
– Бүгүн биһиги тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар дьоммут саҥа техникалары туттулар. Эн санааҕар Уус Алдан улууһугар тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыыга туох саамай улахан суолталааҕый? Өрөспүүбүлүкэ биһиги фермердарбытыгар тугунан көмөлөһөргө бэлэмий?
– Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанар дьоҥҥо бүтүн республика үрдүнэн биир сыал-сорук баар: кинилэр оҥорон таһаарар бородууксуйаларынан нэһилиэнньэни хааччыйыахтаахтар. Төһөнөн элбэх олохтоох хаачыстыбалаах бородууксуйа баар да – соччонон үчүгэй. Төһө да ыарахаттар баалларын иһин, тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктанааччылар үлэлэрин тохтоппокко, салгыы үлэлии олороллоругар махтаныам этэ. Бу эйгэ үлэһит дьонун өйүүргэ сөптөөх быһаарыныылары ылынан олоробут. Бүгүн Уус Алдаҥҥа саҥа “УАЗ” массыыналары, тыраахтардары – барыта 16 тиэхиньикэни түҥэттибит. Бу тиэхиньикэлэр сылгы иитиитигэр 248 мөл. суумалаах анал бырагыраама чэрчитинэн бэрилиннилэр. Онон ити бырагыраама Саха сиригэр үлэлээн саҕалаабытын түмүгэр улуус аайы тиэхиньикэ бөҕө кэллэ. Былырыын Уус Алдан улууһа үүтү 2600 тоннаны туттарбыт буоллаҕына, быйылгы былаана – 2900 тонна. Бу көрдөрүү намтаабакка элбии турара – эһиги улуускутугар тыа хаһаайыстыбатын салаата сайда турарын туоһута.
– Бүгүн Бороҕоҥҥо тутулла турар «Запад-2» хочуолунайга тутуу үлэтин билистиҥ уонна 2026-2027 сыллааҕы оттук сезонугар бэлэмнэнии мунньаҕын ыыттыҥ. Өрөспүүбүлүкэ коммунальнай комплексын иннигэр быйыл ханнык-туох соруктар туралларый? Уус Алдан улууһа кэлэр кыһыҥҥа төһө бэлэмнээх диэн сыаналаатыҥ?
– Кыһыҥҥы оттук сезонугар бэлэмнэнэ олоробут, үлэ хаамыыта билиҥҥи туругунан 57 %-на түмүктэннэ. Завоз боппуруостарыгар кэккэ ыарахаттары бааллар, ол эрээри Арассыыйа бырабыыталыстыбатын сорудаҕын кэннэ сөптөөх быһаарыныыны ылынан, дизельнэй оттук, бензин кэлиэҕэ. Онон хааччыллыы баар буолуоҕа диэн эрэллээхпит. Кэнники кэмҥэ Арассыыйа бырабыыталыстыбатын көмөтө лаппа күүһүрдэ. Коммунальнай хаһаайыстыба үлэтэ урукку курдук буолбакка, саҥалыы барыахтаах. Бороҕоҥҥо үлэҕэ киирээри турар улахан кыамталаах “Запад-2” хочуолунай курдук эбийиэк ДьУоКХ хайысхатыгар өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн ахсаннаах. Билигин тутуу хаамыыта 89 % бэлэмнээх. Бу улахан тутуу үлэҕэ киирдэҕинэ, ньиэбинэн оттуллар 4 хаарбах хочуолунай сабыллан, ол оннугар бу саҥа улахан кыамталаах хочуолунай хааччыйара былааннанар. Онон экономика өттүгэр сыл аайы 150-ча мөл. барыһы ылыахтаахпыт. Хочуолунай ыраахтан кэлэр ньиэбинэн буолбакка, Таатта Харбалааҕын чоҕунан оттуллуоҕа. Аны бу хочуолунай уратыта – туох баар оборудованиета барыта Арассыыйаҕа оҥоһуллубут, тастан киирбит механизация суох. Урут маннык хочуолунайдарга Германияттан кэлбит тэрил турар этэ, олор алдьанар түгэннэригэр, билигин саппаас көстүбэт. Онон бэйэбит оҥорон таһаарар тэриллэрбит тураннар, үлэҕэ харгыс суох буолуоҕа. Бу баараҕай тутуу балаҕан ыйыгар үлэҕэ киирэрэ былааннанар.
– Итини сэргэ бүгүн анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын дьиэ кэргэнин кытта көрүстүҥ. Анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарыгар уонна кинилэр дьиэ кэргэттэригэр ханнык көмө, өйөбүл ордук нааданый?
– Бүгүн сылдьыбыт дьиэ кэргэммит элбэх оҕолоох, сиэннээх, хос сиэннээх улахан ыал эбит. Кинилэр үс уоллара анал байыаннай дьайыыга кыттыылаахтара. Хомойуох иһин, биир уоллара сэрии толоонугар суох буолбут. Оттон иккис уол бааһыран кэлэн эмтэнэ сылдьар итиэннэ үөрэххэ киирэн инникитин оҕолору спорка уһуйар баҕа санаалаах эбит. Маныаха олохтоох дьаһалта бары өттүнэн көмө-тирэх буолуоҕа.
Бүгүҥҥү көрсүһүүгэ бу ыал киинтэн ититиигэ холбонор баҕа санаалааҕын эттэ. “Маяк” микрооройуоҥҥа балай да бэлэм үлэтэ барбыт эбит, теплотрасса тутуллубут, хочуолунайга холбонор матырыйаал сакаастаммыт. Үлэ түмүктэниэҕин, субсидия кырыымчык буолан, тохтоон турар эбит. Бу кыһалҕаны бырабыыталыстыба таһымыгар көрөн, сөптөөх миэрэни ылыахпыт.
Наталья Попова
Уус Алдан улууһун дьаһалтатын пресс-сулууспатын, СИА, max.ru/aisen_nikolaev ханаал хаартыскалара