1926 сылтан 1941 сылга диэри үлэлии сылдьыбыт национальнай байыаннай оскуолаҕа үөрэммит Уус Алдан уолаттарын туһунан сырдатыыбытын салгыыбыт. Бүтэһигин “Мүрү саһарҕата” хаһыат атырдьах ыйын 14 күнүгэр тахсыбыт балаһаҕа Бэрт Ууһа уонна Курбуһах нэһилиэктэриттэн баран үөрэммит курсааннары билиһиннэрбиппит. Бүгүҥҥү нүөмэргэ I Хоро, II Байаҕантай, Баатаҕай, Бороҕон уонна Хоро нэһилиэктэриттэн үөрэммит курсааннар туһунан сырдатыахха.
Ааспыт нүөмэргэ Анатолий Кириллин ааптардаах матырыйаалы улуустааҕы Сэһэн Ардьакыап аатынан түмэл экскурсовода Айаал Бурцев бэлэмнээбитэ. Эбии саҥа ааттар уонна информациялар көстүөхтэрэ диэн нэһилиэк бэтэрээннэрин сэбиэтин бэрэссэдээтэллэрин кытта сибээскэ тахсан кэпсэтэ сылдьыбыппыт. Санатан эттэххэ, испииһэккэ киирбит дьон ахсаана толору уонна чопчу диэн этэр табыллыбат, кэлин өссө архыып көстөн кэлэн ким эмит эбиллиэн сөп.
I Хоро нэһилиэгэ
Макеев Иннокентий Дмитриевич, лейтенант
I Хоро нэһилиэгэр төрөөбүт, Чараҥ оскуолатыгар үөрэҕин саҕалаан, 1938 сыллаахха Мүрү 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрбит. Ол сыл хомсомуолга киирэр, финансовай экономическай техникумҥа биир сыл үөрэнэн баран, байыаннай оскуолаҕа 1939 сыллаахха киирэр. 1940 сыллаахха младшай командирынан үөрэҕин бүтэрэн салгыы Иркутскайга, онтон Читаҕа үөрэнэр, ол кэннэ арҕаа фроҥҥа ананар. 1942 сыл ыам ыйыгар Старая Русса хайыс хатынан кимэн киириигэ кыттар. Ол кэннэ командирскай састааптары бэлэмниир курска ыыталлар, лейтенант званиетын ылан взвод командира буолар. 1943 сыллаахха Орел куорат иһин кырыктаах киирсиилэргэ кыттар, Украинаны босхолоһор, иккитэ ыараханнык бааһырар. 1945 сыллаахха бааһырыытын иһин дьиэтигэр төннөр, улуустааҕы хаһыакка, бааҥҥа, сибээс уонна булт уопсастыбатын тэрилтэлэригэр үлэлиир. “Красная звезда”, “Аҕа дойду Улуу сэриитин I истиэпэннээх” уордьаннарынан, “Германияны кыайыы иһин” мэтээлинэн уо.д.а. наҕараадаланар.
Бурцев Николай Данилович, лейтенант
I Хоро нэһилиэгэр төрөөбүт, Томтор 7 кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, 1939 сыллаахха педучилищеҕа киирэр, байыаннай оскуолаҕа 1940 сылтан үөрэнэр уонна бастыҥ кадровай байыаннай буолар. Салгыы Иркутскайга сулууспалыы ыыталлар, 1941 сыллаахха диэри үөрэнэр уонна офицер аатын сүгэр. Мальта станциятыгар рота командирынан 1942 сыллаахха сулууспалыыр, онно саппаастан аармыйаны толорор эппиэтинэстээх үлэни толорор. 1943 сылтан 1946 сылга диэри хотугу Маньчжурияны Япония аармыйатыттан босхолооһуҥҥа кыттар. 1946 сыллаахха лейтенант званиелаах демобилизацияланар, дойдутугар учууталынан, хас да оскуолаҕа директорынан үлэлиир. Кыраайы үөрэтиинэн дьарыгырар, элбэх кинигэ ааптара. РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, “Аҕа дойду Улуу сэриитин II истиэпэннээх” уордьанынан, “Японияны кыайыы иһин” мэтээлинэн наҕараадаламмыт.
II Байаҕантай нэһилиэгэ
Заболоцкай Гаврил Михайлович, младшай лейтенант
II Байаҕантайга төрөөбүт, 7 кылааһы бүтэрэн, сэрии буолуор диэри байыаннай оскуолаҕа үөрэммит. Хомсомуол, партиец, учууталынан үлэлии сылдьыбыт, 1941 сыллаахха бэйэтин баҕа өттүнэн сэриигэ барар. Сталинградскай кыргыһыыга младшай лейтенант званиелаах сэриилэһэр, автоматчик ротатыгар командир. Кини: «Воюю за Сталинград. Останусь ли живым неизвестно. Если останусь, то буду считать себя заново рожденным», диэн суруга хаалбыта биллэр. Икки ыйынан, 1942 сыл сэтинньи 7 күнүгэр бу кыргыһыыга өлөр.
Баатаҕай нэһилиэгэ
Матвеев Петр Егорович
Баатаҕай нэһилиэгэр төрөөбүт, Дүпсүн оскуолатын бүтэрэн, суоччуттар куурустарын ааһар. 1934 сылтан холкуоска суоччуттуур. 19361938 сылларга Дьокуускайдааҕы педагогическай оробуочай факультекка, онтон 1939-1940 сылларга байыаннай оскуолаҕа үөрэнэр. Кэлин Читанан, Красноярскайынан, Новосибирскайга тиийэ куурустары ааһан, младшай лейтенант званиетын ылар, противотанковай артиллерист. 1942 сыллаахха сайын Калининскай фроҥҥа ыстаап связиһынан сулууспалыыр, онтон 3-с Украинскай фроҥҥа көһөр. Днепродзержинск, Кривой Рог, Одесса, Тирасполь куораттары босхолоһор. Ржев, Вязьма куораттары ылыыга кыттар, Сталинград аттыгар өстөөх төгүрүйүүтүгэр түбэһэр. Яссы куоракка саҥа дьыл саҕана артиллерийскай саба түһүүгэ түбэһэн эчэйэр, Баку куорат госпиталыгар эмтэнэр. Гвардия лейтенана званиелаах демобилизацияланар. “Аҕа дойду Улуу сэриитин 1 истиэпэннээх” уордьанынан, мэтээллэринэн наҕараадаланар. Карл Маркс аатынан холкуос бэрэссэдээтэлинэн, Дьокуускайга радиокомитет редакторынан үлэлиир. Эрдэ, 35 сааһыгар ылбыт эчэйиилэриттэн сылтаан өлөр.
Бороҕон нэһилиэгэ
Алексеев Игнатий Федотович
Уус Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх, байыаннай оскуолаҕа 1936-1935 сылларга үөрэнэ сылдьыбыт, баартыйаҕа киирбэтэх, учууталынан үлэлии сылдьыбыт. Алексеев Николай Федотович бииргэ төрөөбүт быраата (чопчулааһын ирдэнэр).
Барашков Петр Михайлович
Уус Алдан улууһун Бороҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх, Суотту оскуолатын, Дьокуускайдааҕы начаалынай оскуоланы бүтэрбит. Байыаннай оскуолаҕа үөрэнэн 1933 сыллаахха бүтэрбит. МТС политотделын салайааччытынан үлэтин саҕалаабыт. 1937-1941 сылларга Москуба тыа хаһаайыстыбатын академиятыгар үөрэммит. Сэрии сылларыгар Уус Алдан улууһун сүрүн агрономунан, МТС салайааччытынан үлэлээбит. Бырабыыталыстыбаттан 6 наҕараадалаах, “ЫБСЛКС 50 сыла” анал бэлиэлээх.
Барашков Петр Михайлович II
Бороҕон нэһи лиэгиттэн төрүттээх, элбэх оҕолоох дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. 1936 сыллаахха байыаннай оскуоланы бүтэрбит. Үөрэнэ сылдьан оскуола знамятын иннигэр бастыҥ курсаан быһыытынан хаартыскаҕа түспүт түгэнэ баар. 1936 сылтан НКВД-га үлэтин саҕалаабыт. 1939 сыллаахха баартыйаҕа киирэн баран, бэйэ баҕа өттүнэн Финляндия сэриитигэр кытта барар. 1942 сыллаахха Германияны кытта сэриигэ ыҥырыллар. 1943 сыллаахха сэтинньи 8 күнүгэр гвардия старшай сержана званиелаах сылдьан Псковскай уобалас Невельскэй оройуонугар, Чернецово дэриэбинэҕэ өлөр.
Новоприезжай Михаил Иванович
Бороҕон нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүт. Биэс кылааһы бүтэрбит, холкуоска үлэлээбит. Бороҕон сэлиэнньэтигэр көһөн кэлэн райсовекка араас үлэлэргэ үлэлээбитэ, ол кэмнэргэ 1936-1937 сылларга байыаннай оскуолаҕа үөрэммитэ. Үөрэҕин бүтэрэн баран Алдаҥҥа көмүс хостуур шахтаҕа үлэлээбитэ. Уус Алдаҥҥа төннөн кэлэн ИДьМ наркоматыгар сэкирэтээринэн үлэлии сылдьан, 1942 сыллаахха сэриигэ ыҥырыллыбыта. Читаҕа тиийэн саҥа сүүмэрдэммит саллааттары байыаннай дьыалаҕа үөрэппиттэр, онтон Маньчжурия кыраныыссатыгар ыскылаат салайааччытынан анаммыт. 1945 сыллаахха Кыһыл Аармыйа Японияны утары сэриитэ саҕаламмыта. 1946 сыллаахха полк командирын хаһаайыстыбаннай чааһыгар солбуйааччынан сулууспатын түмүктээбитэ. Төрөөбүт улууһугар холкуоска бастаан суоччутунан, онтон бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. “Бойобуой өҥөтүн иһин”, “Японияны кыайыы иһин” мэтээллэринэн наҕараадаламмыта.
Шепелев Петр Гаврильевич
Бороҕон нэһилиэгэр дьадаҥы дьиэ кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Хомсомуол. Начаалынай оскуоланы бүтэрэн 1934 сыллаахха Мэҥэ Хаҥаласка тырахтарыыстар куурустарын ааспыта. 1935 сыллаахха Уус Алданнааҕы МТС-ка тырахтарыыстар биригэдьиирдэрэ буолбута. 1936 сыллаахха Дьокуускайга суоппар идэтигэр үөрэнэ сылдьан байыаннай оскуолаҕа үөрэнэ киирэр. 1937 сыллаахха бүтэрэн Уус Алдаҥҥа Осоавиахим бэрэссэдээтэлэ буолар. 1938 сылтан тэрилтэлэргэ суоппарынан, инструкторынан үлэлээн баран, 1944 сылтан 1947 сылга диэри Уус Алданнааҕы МТС сэбиэдиссэйэ буолар. Бу тэрилтэҕэ 1957 сылга диэри үлэлиир, онтон 1968 сылга диэри сельхозтехникаҕа, кэлин бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри холкуоска дириэктэри хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччынан үлэлиир.
Шепелев Илья Гаврильевич
Бороҕон нэһилиэгиттэн төрүттээх. Дьокуускайдааҕы техникуму, байыаннай оскуоланы бүтэрэн баран учууталынан үлэлиир. 1941-1942 сылларга Мэҥэ Хаҥалас улуустааҕы хаһыатын редакторынан үлэлиир. 1942 сыллаахха сэриигэ ыҥырыллар, сержант званиелаах сылдьан ротаҕа командирдыыр. 1945 сыллаахха Берлин куораты ылыы кыргыһыытыгар өлөр.
Хоро нэһилиэгэ
Крылов Евграф Михайлович
Хоро нэһилиэгэр төрөөбүтэ, кыра эрдэҕиттэн уруһуйунан дьарыктаммыт. 1936 сыллаахха Мүрү ыһыаҕын кэмигэр П.А. Слепцов – Ойуунускай уонна Саха сирин бастакы худуоһунньуктара Романов уонна Туралысов болҕомтолоругар хатаммыт. 1933 сыллаахха байыаннай оскуолаҕа уонна дьүөрэлии Осоавиахим куурустарыгар үөрэммит. Үөрэҕин бүтэрэн баран улууһугар Осоавиахим сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн анаммыт. 1936-1938 сылларга Томторго учууталынан үлэлээбит, ити сыл Москубаҕа Революция аатынан ускуустуба училищетыгар үөрэнэ барар. 1939 сыллаахха кыһыҥҥы сэрии (Финскэй) саҕаламмытыгар аармыйаҕа ыҥырыллар, 1941 сыллаахха Москубаны көмүскээччилэр кэккэлэригэр киирэр. Бастакы уоттаах сэриигэ сүрэхтэниитэ Вязьма куорат аттыгар буолар. Артиллерийскай сэрии сэбиргэлин командирдарын кууруһугар үөрэнэн, Энгельс куораты ылыыга сэриилэһэр. Салгыы Харьков, Полтава, Лубны, Цветково уонна Перемышль куораттары босхолооһуҥҥа кыттар. Кэлин Баку куоракка зенитчик-артиллерист кууруһугар үөрэнэ барар. Ол кэннэ сэриилэһэ сырыттаҕына Саха сирин Бырабыыталыстыбата “хотугу омук худуоһунньугун сулууспаттан босхолооҥ” диэн сурук ыытан, аармыйаттан босхолууллар, Москубаҕа ускуустуба үөрэҕин ситэри үөрэнэр. Үөрэҕин бүтэрэн дойдутугар буойун-худуоһунньук быһыытынан киэҥник биллэр, “Ходуһаттан төннүү” диэн бастакы хартыынатынан аатырар. РСФСР худуоһунньуктарын Сойууһун Саха сиринээҕи салаатын салайаччыта буола үүнэр, Дьокуускайдааҕы художественнай училищеҕа дириэктэринэн үлэлиир. “Германияны кыайыы иһин”, “Килбиэннээх үлэтин иһин” мэтээллэринэн наҕараадаланар.
Сэһэн Ардьакыап аатынан улуустааҕы кыраайы, устуоруйаны үөрэтэр түмэл матырыйаалларыгар олоҕуран, балаһаны бэлэмнээтэ
Анатолий КИРИЛЛИН