Бүгүн биһиги редакциябытыгар биллэр спорстмен Василий Егоров ыалдьыттаата. Кини – Европа икки төгүллээх чемпиона, аан дойду үрүҥ көмүс призера, Арассыыйа биэс төгүллээх чемпиона, дойдулар икки ардыларыгар чемпионат кыайыылааҕа. Василий Михайлович 2024 сыл бүтүүтүгэр спортивнай карьератын түмүктээн, билигин уопсастыбаннай үлэнэн утумнаахтык дьарыктанар.
– Василий Михайлович, оҕо сааһыҥ боксаттан саҕаланнаҕа дии, чыпчаалларга тиийии суола хайдах этэй?
– Мэҥэ Хаҥалас улууһун Хара нэһилиэгэр 6-с кылаастан, 2006 сыллаахтан, боксанан дьарыктанан саҕалаабытым. Оскуолаҕа сылдьан өрөспүүбүлүкэҕэ кыайар этим, Уһук Илин регионугар тиийэммин, иккис миэстэ буолар этим, 2011 сыллаахха бастакы улахан ситиһии кэлбитэ – 19-22 саастаахтарга, эдэрдэргэ бастакы миэстэ буолбутум. Бастакы тренерым Афанасий Федорович Петров Майаҕа, Хараҕа дьарыктыыра уонна убайым Николай Михайлович эмиэ дьарыктаабыта, кини боксаҕа киирэрбэр номнуо боксалаһар, Арассыыйа спордун маастара, оҕолорго Арассыыйа икки төгүллээх чемпиона этэ. Кыра быраат буоларым быһыытынан, убайбын холобур оҥосторум, кини миигин кытары тренер курдук сылдьыспыта. Спортивнай карьерам 2011 сыллаахха Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирбитим кэннэ саҕаламмыта.
– Кэлиҥҥи интервьюларга эн кэннибэр өйүүр дьонноох буоламмын күүспэр күүс эбиллэр диэн ис хоһоонноон кэпсээбит эбиккин. Боксаҕа уонна бу общественнай үлэҕэр өйүүр дьонуҥ кимнээхтэрий?
– Бастакынан, биллэн турар, дьиэ кэргэним. Ийэлээх аҕам, бииргэ төрөөбүттэрим, кэргэним, оҕолор улаатан эрэллэр. Ону таһынан доҕоттор, аймахтар, чугас билэр дьонум, биир дойдулаахтарым, саха дьоно-сэргэтэ. Спорка уһаарылла сылдьан чахчы ону ис турукпунан, эппинэн-хааммынан билбитим. Хотторуу да буоллун, кыайыы да буоллун өрүү өйөбүл буолаллара. Ханна да тиийдэрбин, мин ону өйдүүрүм, билэрим – Саха сириттэн сылдьабын, саха норуотун ааттатабын диэн. Элбэх араас омук быыһыгар сылдьан киһи бэйэтин туһунан санаабат, норуотун туһунан саныыр эбит. Билигин даҕаны, ханна да тиийдэрбин, ол өйдөбүлбүн илдьэ сылдьабын. Саха сирин улуустарын, элбэх нэһилиэги кэрийдим, ол сылдьан дьону кытта алтыһан, кэпсэтэн-ипсэтэн, кинилэр өйөбүллэрин иҥэринэбин. Норуотуҥ аттыгар буоларгыттан, үлэлэһэргиттэн киһи күүс ылар, өйөбүл ылар дии саныыбын.
– Уопсастыбаннай үлэҕиттэн биирдэстэрэ – саха тылын өрө тутуу эбит. Бу туһунан кэпсээ эрэ.
– Саха тылын өрө тутуу дьиэ кэргэммиттэн саҕаламмыта. Ийэлээх аҕам сахалыы тыыны киллэрбиттэрэ, бөҕөргөппүттэрэ. Өбүгэлэрбит үгэстэрин, сиэри-туому тутуһан, холобур, мэлдьи сири-уоту аһатабыт, аҕа саастаах дьоҥҥо ытыктабыллаахтык сыһыаннаһабыт уонна сахалыы ыраастык саҥарарга дьулуһабыт. Аҥаардас биир төрүт тылынан муҥурдаммакка, нуучча тылынан эмиэ көҥүллүк кэпсэтиэхтээхпит. Мин соҕуруу Арассыыйа сүүмэрдэммит хамаандатыгар дьарыктанар кэмнэрбэр син биир дьону кытта нууччалыы кэпсэтэбин, оччоҕо эрэ киһи быһаарсар буоллаҕа. Ол эрээри сахалыы саҥарарым миэхэ улахан оруолу оонньообута, онно атын омуктар ортолоругар бэйэм тылым, култуурам, историям уонна ыһыах туһунан кэпсээтэхпинэ, атын омуктар сыаналыыллар даҕаны, ытыктыыллар даҕаны. Ханна баҕарар – Арассыыйа да, аан дойду да таһымыгар – күрэхтэһиилэргэ сылдьаммын бэйэм испиттэн турукка киирэбин – ол баар этэ күүс. Биэс мүнүүтэнэн рингаҕа тахсаары тураҕын, бокса диэн охсуһуу көрүҥэ, охсуһа тахсаары тураҕын – онно эн ис-искиттэн күүрэн, кыаҕыран биэрдэххинэ, норуотуҥ күүһүн билиннэххинэ, дьэ соҕотох буолбатаххын, кэннигэр бүтүн норуот, бүтүн өрөспүүбүлүкэ баар диэн өйдөөтөххүнэ, кыайарыҥ арыллан биэрэр.
Биһиги дьиэ кэргэн сахалыы тыыннаахпыт. Түөрт саастаах уолбут Дархан сахалыы саҥарар, “мин сахалыы саҥарабын” диэн биһигини, төрөппүттэрин, үөрдэр. Ол үрдүнэн нууччалыы эмиэ үөрэнэр. Биһиги Дархаммытын икки тылынан толору кэпсэтэрин курдук иитэ сылдьабыт. Нуучча тылын Арассыыйаҕа олорорбут быһыытынан билиэхтээх. Ону таһынан икки тылынан саҥарара толкуйдууругар олус көмөлөһөр, икки төгүл түргэтээн биэрэр дии саныыбыт. Оҕо диэн оҕо – оонньуохтаах, сүүрүөхтээх-көтүөхтээх, ол иһин электроннай гаджеттары туттара иликпит, хам-түм сахалыы да, нууччалыы да, ардыгар атын омуктуу ойуулуктары көрдөрөбүт. Аһара барытын бобон кэбиһэр табыллыбат, күҥҥэ бириэмэнэн хааччахтыы сатыыбыт. Биһиги даҕаны өрөбүл күн сарсыарда эрдэ туран ойуулуктары көрөр этибит дии.
– Моҕол ураһа тутуутугар бачыым көтөҕөн үлэтин ситэрсибиккин билэбит, билигин төһөлөөтө, кэтии сылдьаҕыт дуо?
– Аҕыйах күннээҕитэ кэпсэтэ сылдьыбыппыт, үбэ-харчыта туолла диэтилэр, онон быйыл этиллибитин курдук тутуллуохтаах. Таатта улууһугар Моҕол ураһаҕа уолаттары кытары саас тахса сылдьаммыт үбүнэн-харчынан көмөлөспүппүт. Мандар Ууһу кытары бастакытын онно билсибитим, олус ытыгылыы көрбүтүм, үтүө санаалаах, саха норуотугар элбэҕи оҥорбут үтүөкэн киһи. Кини сүбэтин-аматын ыламмыт, биһиги, эдэр дьон, көхсүбүт кэҥээбитэ. Куйаар ситимин нөҥүө харчы хомуйуутун аахсыйатыгар кыттыспыппыт, социальнай ситимнэрин тарҕаппыт информациябытын быһа холоон 200 тыһыынча киһи көрбүт этэ. Тоҕо көмөлөстүгүт диэн ыйытар буоллахха, бастакытынан, Мандар Уус – саха дьонун ытык киһитэ, иккиһинэн, 9 миэтэрэ үрдүктээх, 25 миэтэрэ кэтиттээх Моҕол ураһа – норуоту сомоҕолуур киэн туттуубут, норуот өйүгэр-санаатыгар, инники кэскилигэр улахан оруоллаах тутуу. Бу уустук кэмҥэ, балаһыанньа ыарахан түгэнигэр бэйэ-бэйэни өйөнсүһэрбит, бэйэ-бэйэҕэ көмөлөһөрбүт ирдэнэр.
– Мах канаалгар Бэйдиҥэҕэ сырыыларгын таһаарбыккын уонна бу бэҕэһээ Тулунаҕа сылдьыбыт эбиккит. Тыа дьоно төһө бэркэ дьаһанан олорор эбиттэрий?
– Тыа дьоно этэҥҥэ олороллор, Бэйдиҥэҕэ тиийэн дьону-сэргэни кытары көрсөн-кэпсэтэн, үлэлэрин-дьарыктарын билистибит. Манна Егор Егорович Колодезников бэйэтэ быйыл саас кыра бэкээринэ арыйбыт эбит: булка, пицца, килиэп оҥорор. Кэргэнинээн күҥҥэ 140 килиэби оҥороллор эбит, нэһилиэги бурдук аһынан хааччыйа олороллоро олус бэрт. Дьиэ туттубут, ол дьиэтин кэҥэтиэн баҕарар. Өссө Дмитрий Семенович Андросовка сырыттыбыт, тимир ууһа. Кини араас оҥоһуктары дьиэ кэргэнигэр, дьонугар, нэһилиэк да, улуус да көрдөһүүтүнэн сакаастары оҥорор эбит. “Дровокол” диэн анал станогу оҥорбутун сөҕө-махтайа көрдүбүт. Мас хайытыыта сылаалаах, бэйэм эппинэн-хааммынан билэбин. Биһиги Харабытыгар гаас 2009 сыллаахха киирбитэ, онуоха диэри оҕо сылдьан элбэхтик мас хайыттаҕым дии. Бу “дровокол” станога биир сапыраапканан биир тэлиэгэ маһы хайытар эбит. Ону таһынан Гороховтар диэн элбэх оҕолоох ыалга сылдьыбыппыт. Аҕалара таһаҕас тиэйэр улахан массыынаҕа үлэлиир, билигин рейскэ Чукоткаҕа сылдьар эбит, ийэлэрэ – оҕо уһуйаанын сэбиэдиссэйэ. Быр-бааччы олороллор, бэйэлэрэ хаһаайыстыбалаахтар, сайынын оттууллар эбит. Оскуола, уһуйаан үлэһиттэрин кытары көрүстүбүт, Арыылаахха коррекционнай оскуолаҕа тиийэ сылдьыбыппыт, “Уон икки сэргэ” диэн ытык сиргэ оскуолалара тутуллубут эбит, онно хаартыскаҕа түспүппүт.
Бэҕэһээ Тулунаҕа бара сырыттыбыт. Бэйэм тыа сиригэр төрөөбүт киһи буоларым быһыытынан, атын нэһилиэктэр хайдах дьаһанан үлэлии олороллорун көрө-истэ диэн соруктаах сылдьабыт. Тулунаҕа 30 сыл устата Николай Николаевич Охлопков диэн киһи килиэп оҥорор эбит, олохтоохтор бары “Куока килиэбэ” диэн ааттыыллар, биһиги амсайдыбыт, чахчы минньигэс, олуһун сөбүлээбиппит. Бэйэтэ бааһынай хаһаайыстыбалаах, сылгы-сүөһү ииттэллэр эбит, Николай Николаевиһы туруу үлэһит киһи диэн көрдүм.
Онтон түөрт оҕолоох Тарабукиннар диэн эдэр ыалга сылдьыбыппыт. Ийэлэрэ Наталья Юрьевна аптекаҕа, аҕалара Петр Петрович ОДьКХ-ҕа үлэлииллэр. Эдэр ыал, 90-91 сыл төрүөхтэр, улахан уолларын сааһа 13. Бу ыал – тыа сиригэр эдэр ыччаты олохсутууга үтүө холобур буоллахтара, быр-бааччы дьиэ-уот туттан олороллорун көрүөххэ астык.
Раиса Николаевна Троеваҕа тиийэ сылдьыбыппыт, 45 сыл учууталлаабыт, элбэх чемпиону иитэн таһаарбыт тренер, спорт умсугутуулаах фаната диэххэ сөп. Спордунан дьарыктанар буолан, сырдык санаалаах, дууһалаах, олохтон дьоллонор киһи. Өссө Тулунаҕа Ирина Тихоновна Бурнашеваны кытта атах тэпсэн олорон кэпсэппиппит.
Мантан салгыы Суоттуга тиийиэхпит. Бу сылдьарым тухары норуоттан бэйэтиттэн илэ туох кыһалҕалаахтарын билэбит, хайдах быһаарыахха сөбүн анаарабыт. Саха сиригэр тыа хаһаайыстыбата сайдыан наада, бэйэ олохтоох бородууксуйанан, этинэн-үүтүнэн хааччынар туһугар үлэлиэхтээхпит. Саамай сүрүн сорукпут онно сытар – хаачыстыбалаах, иҥэмтиэлээх төрүт аспытынан бэйэбитин хааччыныы. Аҕам миэхэ этэр этэ: “Убаһа этин сиир буоламмын бачча сааспар диэри тиийдим”, – диэн. Бэйэ төрүт аһын сиэтэхпитинэ эрэ биһиги чэгиэн туруктаах буолуохпут. Мин да күрэхтэһиилэргэ барарбар хайаан да убаһам этин илдьэ барар буоларым. Айылҕа биэрбитинэн, туох да укуола, эмэ-томо суох иитиллибит кыылтан-сүөлтэн ас таһаарыннахха – киһи чахчы доруобай буолуо, үйэтэ уһуо.
– Инникитин общественнай үлэҕэр өссө туох күүтэр?
– Бастакытынан, доруобуйа тупсарын туһугар олохтоох, хаачыстыбалаах аһынан дьон-сэргэ олохтоох бородууксуйаны үксэтэллэрин ситиһии. Биһиэхэ, спортсменнарга, ас улахан суолталаах, дьон даҕаны үчүгэй аһы аһыахтаах. Онуоха тыа хаһаайыстыбатын сайыннарыах тустаахпыт.
Иккиһинэн, спорт. Дьону-сэргэни спорка угуйуу. Ким эрэ сүүрүө, ким эрэ сэрээккэлиэ, хаалыктаах хаамыахтара – онуоха хас биирдии нэһилиэккэ миэстэтигэр сөптөөх инфраструктураны тэрийэллэрин курдук үлэлэһэ сатыахпыт.
Үсүһүнэн, төрүт тылы сайыннарыы, тарҕатыы. Хас биирдии киһи төрөөбүт тылын билиэхтээх, ону таһынан нууччалыы эмиэ үчүгэйдик саҥарыахтаах дии саныыбын.
Хас да улууһу кэрийдибит – Тааттаҕа, Намҥа, Хаҥаласка, Горнайга, Үөһээ Бүлүүгэ, Кэбээйигэ, Чурапчыга сырыттыбыт. Бу курдук Сахам сирин бары улуустарыгар сылдьыахпын баҕарабын.
– Василий Михайлович, кэпсэтииҥ иһин улахан махтал, общественнай үлэҕэр ситиһиилэри!
Анатолий Кириллин