Сирдээҕи олоххо үлэ үөһүгэр элбэх саҥата-иҥэтэ суох сылдьан хотуулаахтык үлэлиир дьон бааллар. Кинилэр бэйэлэрин туһунан кэпсэммэккэ-ипсэммэккэ хайдахтаах да үлэни үмүрүппүттэрэ, бүтэрбиттэрэ-оһорбуттара эрэ баар буолар. Бу сорохторго өссө эрдэ оҕо саастан бэриллэн, дойдутун дьонугар биллэн, олохторун тухары арыаллыыр. Маннык киһи аа-дьуо сылдьан ылбычча киһи кыайбатаҕын кыайыан, хоппотоҕун хотуон сөп. Мин бүгүн оннук киһи туһунан, олоҕун устата үлэни өрө туппут үлэһит убайым туһунан кэпсиэхпин баҕарабын.
Үлэ бэтэрээнэ Виктор Михайлович Сергеев 1954 с. Хоро нэһилиэгэр Чараҥҥа элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ үһүс оҕонон күн сирин көрбүтэ. Ийэтэ Евдокия Прокопьевна Гуляева Бороҕон улууһун Хоро нэһилиэгэр Илин Бырдьа аҕатын ууһуттан төрүттээх. Ийэтинэн эһэтэ – Күүлэйэп Борокуоппай – Гуляев Прокопий Иннокентьевич. Кини айылҕаттан олус диэн баай уус тыллаах киһи эбитэ үһү. Ол да иһин киниэхэ улуу суруйааччы Былатыан Ойуунускай хаста да кэлэн барбыта уос номоҕор хааллаҕа, ахтыыларга киирдэҕэ. Эбэтэ Бурцева Марфа Назаровна (Мааппыйаан) – Халдьаайы Бурцевтартан төрүттээх Наһаар Бурцев кыыһа. Олоҥхоһут Көстөкүүннүүн бииргэ төрөөбүттэр. Ийэтэ 21 оҕоттон (13 кыыс, 8 уол) чороҥ соҕотох ордон хаалбыт кыыс этэ. Кини төрүт дьонун утумнаан эмиэ уустаан-ураннаан саҥарар, алгыыр, туойар, өссө норуот ньыматынан дьону эмтиир идэлээх этэ. Аҕата Михаил Петрович Сергеев II Лөгөй нэһилиэгиттэн төрүттээх. Кини оҕо эрдэҕиттэн хара үлэҕэ эриллэн улааппыт буолан, ханнык да үлэттэн толлон турбат төһүү үлэһит этэ. Эдэркээн кыанар уол Ааллаах Үүҥҥэ таһаҕас таһыытыгар, Томмот суолун тутуутугар сылдьыбыта. Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1943 с. от ыйыгар Чурапчытааҕы военкоматынан ыҥырыллан барбыта, пулеметчик этэ. Кыайыыны Латвияҕа көрсүбүтэ. Сэрии бүппүтүн кэннэ өссө икки сыл сулууспалаан, дойдутугар 1947 с. эргиллибитэ. 1949 с. Евдокия Гуляеваны көрсөн кэргэн ылан, 53 сыл устата өйөһөн-өйдөһөн ыал буолан олорбуттара. Аҕыс оҕону төрөтөн, сэттэ оҕону киһи-хара оҥорон элбэх сиэни, хос сиэни биэбэйдэһэн, ааттарын ааттатар элбэх оҕону хаалларбыттара.
Бииктэр 7 сааһыгар саастыылаахтарын кытары оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Үһүс кылааска үөрэнэ сырыттаҕына, Чурапчыттан тустууга оҕолору талан ылаары кэлэ сылдьыбыттар. Сүүмэрдээһин түмүгүнэн кинини талан илдьэ бараары гыммыттарын, ийэтэ сөбүлэспэтэх. Эҥин араастаан кэпсэтэн көрбүттэр да, кыра диэн олох иннин биэрбэтэх. Аны 4-с кылааска киирэр сылыгар аҕалара икки кыра уолун Бороҕоҥҥо музыкальнай оскуолаҕа үөрэттэрээри сүүмэрдээһиҥҥэ илдьибит. Ол түмүгүнэн биирэ байаан, иккиһэ фортепьяно кылааһыгар ылыллыбыттар. Байааҥҥа нуучча, фортепьяноҕа саха преподавателлэригэр түбэспиттэр, ыалга олорон икки ый үөрэммиттэр. Ол эрээри кыра уол дьиэтин, дьонун ахтара бэрт буолан, убайын сотору-сотору «дьиэбитигэр барыахха» диэн хаайар буолбут. Инньэ гынан, кимиэхэ да эппэккэ иккитэ тиийэн кэлэн дьоннорун соһуппуттар, ол иһин сүгүн үөрэниэ суохтар диэн төттөрү көһөрөн ылбыттар. Кэлин иккиэн «музыкальнай үөрэхтэммиппит эбитэ буоллар, атын дьылҕалаах дьон буолбут буолуо этибит» дииллэр эбит. Төрдүс кылаас кэнниттэн бары кылгастык Майаҕас оскуолатыгар үөрэнэ сылдьыбыттар, онтон оскуола аһыллан, төннөн кэлэн Чараҥҥа оскуоланы бүтэрбиттэр. Уол өбүгэлэриттэн утумнанан кэлбит үгэһинэн билиини, сатабылы, үөрүйэхтэри бэрт кыра сааһыттан ийэлээх аҕатын уһуйууларынан ылыммыта. Олох кыратыттан уһун кыһыннаах тыйыс, тымныы дойдуга саханы саха оҥорбут ынах сүөһүгэ аламаҕайдык сыһыаннаһарга үөрэммитэ. Ийэлэрэ ынаҕын ыан бүттэҕинэ уолаттарыгар ынах эмиийин тардыалаан үүтү этэттииргэ үөрэппит. Ону бэркэ сөбүлээн, наар ынах ыары хотоҥҥо тардыһар буолбут. Хас сырыы ахсын ийэлэрэ: «Оо, оҕолорум барахсаттар, туһа дьоно буолбуттар, бэркэ ыабыттар, грамм да үүтү хаалларбатахтар», – диэн хайҕаан этэриттэн кыра дьон улам-улам сүөһүнү сөбүлээн, көмөлөһөллөрүттэн дуоһуйар буолбуттар. Онон быраатынан Битээлийдиин оскуолаҕа киириэхтэрин да иннинэ ынаҕы үчүгэйдик ыыр буолбуттар. Күһүн сыбах кэмин саҕана аҕалара уолаттарга кыра мас күрдьэхтэри оҥорбутунан кыра дьон хотон сыбаһан, хас күн аайы эрдэ туран пиэрмэҕэ тиийэн ийэлэригэр көмөлөһөн, ынах ыаһан баран оскуолаларыгар тэбинэр буолбуттар. Ситинник үлэлии үөрэнэн, аан бастаан оҕотук сааһыгар сайылыкка ыанньыксыттарга ынахтарын хомуйан аҕалар бостуук буоларга сүрэхтэммитэ. Элбэх саҥата суох үлэлээн хачыгырайар уолчааны ыанньыксыттар бары олус сөбүлүүллэр эбит. Оччотооҕу «Ленинскэй тэрийээччи» диэн оройуон хаһыатыттан кэрэспэдьиэн кэлэ сырыттаҕына: «Уһун күҥҥэ 10-на, кылгас күҥҥэ 5-тэ саҥарар сүрдээх үлэһит уоллаахпыт», – диэн кэпсээбиттэрин хаһыакка таһааран барыларын үөрдүбүтэ үһү.
Ити курдук буһан-хатан, 16 сааһыгар хайыы-үйэҕэ үлэ киниискэлээх үлэһит буолбута. Төрөөбүт дойдутугар сопхуоска үлэлээн хара үлэҕэ эриллибитэ, сиппитэ-хоппута. 1975 с. Кыһыл Аармыйа кэккэтигэр ыҥырыллан сулууспалыы барбыта. Забайкальскай байыаннай уокурукка икки сыл үтүө суобастаахтык ытык иэһин төлөөн дойдутугар эргиллэн үлэ үөһүгэр түспүтэ.
Ол кэм туһунан Виктор Михайлович билигин бэйэтэ маннык долгуйа ахтар:
– Мин хара үлэни кыра эрдэхпиттэн үлэлии үөрэммитим, дьонум оннук ииппиттэрэ. Аҕабыт батыһыннара сылдьан эр киһи үлэтигэр барытыгар, булка кытары уһуйбута. Кини бэйэтэ сүрдээх бүгүрү киһи этэ, сатаабата диэн суоҕа. Кыраҕы харахтаах бэргэн ытааччы этэ, ол да иһин сэриигэ пулеметчик быһыытынан сырыттаҕа. Биһигини бултаан-алтаан аһатан улаатыннарбыта. Бырааппынаан Битээлийдиин утуу-субуу төрөөбүт буоламмыт бииргэ улааппыппыт, мэлдьи иккиэн бииргэ сылдьарбыт, хара үлэни элбэҕи үлэлиирбит, дьиэ үлэтиттэн эмиэ туора турбатахпыт. Балтыларбытын кыра эрдэхтэринэ көрсөн, ийэбитигэр көмөлөһөн барыны-бары сатыыр буола улааппыппыт. Биир бэйэм холкуос, сопхуос үлэтин бостууктан саҕалаан тырахтарыыска диэри барытын боруобалаабытым. Бүөтүр Ябловскай оччолорго хотоҥҥо тас үлэһит этэ, дьээбэлээх буолан дьону элбэхтик күллэрэрэ, бэйэтэ наар күлэ-үөрэ сылдьар үтүө киһи этэ. Үлэҕэ сүбэтиттэн миэхэ үгүстүк үллэстибит киһинэн сыаналыыбын. Биир күн өрөбүлэ суох үлэлээбит, ол эрээри хаһан даҕаны санааларын түһэрбэтэх дьоммун: төрөппүттэрбин, ыанньыксыттары, хотон бары үлэһиттэрин билигин истиҥник махтана саныыбын. Чахчы даҕаны, кинилэр бары кытаанах, ыарахан үлэни үлэлээн аастахтара. Ол да иһин доруобуйаларыгар оҕустаран үгүстэрэ олохтон кэмнэрин иннинэ туораатахтара дии саныыбын. Битээлийдиин техникаҕа сыстаҕас этибит, ол да иһин быраатым сааһын тухары суоппардаатаҕа, мин тыраахтарга «Беларус»-тан саҕалаан «ДТ-100» диэҥҥэ тиийэ уһуннук үлэлээтэҕим. Суолу тутар тэрилтэҕэ (ХДСУ) киирэммин Тулуна, Дүпсүн, Чэриктэй суолларын оҥорсубутум. Суол икки өттүнэн бульдозерынан тыаны солооһуҥҥа үлэлээбитим. Ыйы-ыйынан сиргэ хоно сылдьан үлэлиирбит. Онон олоҕум устата холкуос, сопхуос хара үлэлэрин, суол оҥоруутун, дьиэ-уот коммунальнай хаһаайыстыба ыарахан үлэтин балайда билбэхтэспитим. Ол курдук «Маяк» холкуос, «Герой Егоров», «Сардаҥа», «Мюрюнский» диэн ааттаах сопхуостарга уонна «Сельхозтехника», «Борогонагропромдорстрой», «Мюрюстрой» тэрилтэлэргэ үлэлээбитим. Урукку дьон бары даҕаны күнү-түүнү аахсыбакка, бириэмэлэрин харыһыйбакка, доруобуйаларын да туһунан санаабакка үлэлииллэр этэ. Биһиги көлүөнэ кинилэргэ тэҥнэһэ сатаан хаалсыбатарбыт ханнык диэн эмиэ оннук үлэлииргэ кыһалларбыт. Аны санаатахха, олоххо үлэ кытаанах оскуолатын ааспыт эбиппит. Мин билигин даҕаны сүөһүнү кытары бодьуустаһабын, онон үүт, эт аһы бэйэбит киэнин сиибит.
Виктор Михайлович кэргэнэ СӨ култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Уус Алдан улууһун, Мүрү уонна Бэрт Ууһун нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо Окоемова Варвара Николаевна 1980 с. Аль-Фараби аатынан Чимкеннааҕы култуура институтун библиотечнай факультетын кыһыл дипломунан бүтэрэн, Сахатын сиригэр төннөн кэлэн, төрөөбүт улууһугар киин библиотекаҕа методиһынан, директоры солбуйааччынан, кинигэнэн хааччыйар отдел сэбиэдиссэйинэн таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. 1993 сылтан Уус Алдан кииннэммит библиотекатын тиһигин директорынан ананан, библиотека сайдыытыгар туох баар кыаҕын, сатабылын ууран туран дьаныардаахтык үлэлээбит кэмигэр 29 библиотеканы түмэр тиһик республикаҕа биир бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьыбыта.
Ол курдук үлэһит коллектив улууска 2000 с. «Сыл бастыҥ тэрилтэтэ» аатын ылбыта, 2006 с. үлэ түмүгүнэн СӨ Бырабыыталыстыбатын Махтал суругунан, 2007 с. СӨ Президенин Махтал суругунан наҕараадаламмыт. Варвара Николаевна библиотекалар материальнай базаларын, фондаларын хаҥатыыга утумнаах үлэни ыыппытын түмүгэр Бэрт Ууһун, Окоемовка, Өнөр, Бэйдиҥэ, Арыылаах библиотекалара саҥа дьиэлэргэ, «Сыккыс» библиотеката биир сыл иһинэн сөргүтүллэн эмиэ саҥа дьиэҕэ киириитэ, Хомустаахха библиотека арыллыыта – бу барыта улахан кыайыы. Оччолортон улуус библиотекаларын компьютернай техниканан хааччыйыы сыллата элбээн испит.
Библиотекалары бэчээккэ сурутууга Варвара Николаевна ураты болҕомтону уурбут, элбэх сыратын биэрбит салайааччынан биллэр. Чахчы даҕаны, улуус хас биирдии нэһилиэгин ааҕааччыларын интэриэһэ кичэллээхтик учуоттаннаҕа. 2008-2009 сс. «Якутия», «Саха сирэ», «Кэскил», «Юность Севера» хаһыаттарга сурутуу түмүгүнэн улууспут библиотекатын тиһигэ республикаҕа бастыҥынан ааттаммыта, бастаан телевизорынан наҕараадаламмыта элбэҕи этэр дии саныыбын. 2018 с. үлэһит коллектив «Библиотечная аналитика» республикатааҕы күрэскэ 2-с миэстэ буолбута, 2020 с. «Авторский знак» Бүтүн Арассыыйатааҕы күрэскэ кыттан 2-с степеннээх дипломунан наҕараадаламмыта. Бу ситиһиигэ директор Варвара Николаевна быһаччы өҥөтө улахан этэ.
Библиотека тиһигин үлэтин сүрүн хайысхатынан улуус историятын чахчыларын үөрэтии, улуустан тахсыбыт биллэр дьоммут үтүө ааттарын үйэтитии буолар. Бу үлэ чэрчитинэн Варвара Николаевна салалтатынан кэнники сылларга коллектив «Уус Алдан улууһа бэчээккэ уонна докумуоннарга» уонна улуус олоҕун-дьаһаҕын сырдатар информационнай справочниктары, П.А. Ойуунускай аатынан Государственнай бириэмийэ лауреата, государственнай уонна общественнай деятель, поэт С.С. Васильев-Борогонскай төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах библиографическай ыйынньыгы, үс сэрии кыттыылааҕа, алта бойобуой орденнаах, гвардия майора Д.Д. Оллонов төрөөбүтэ 100 сылыгар аналлаах хомуурунньугу, улууспут туһунан буклеттары бэлэмнээн таһаарбыта.
Варвара Николаевна тустаах үлэтин таһынан общественнай үлэнэн утумнаахтык дьарыктанарынан улууска киэҥник биллибитэ. Ол туоһутунан кини кэккэ сылларга улуус культуратын үлэһиттэрин идэлээх союзтарын комитетын председателинэн, улуус дьахталларын сэбиэтин председателинэн, улуус мунньаҕын депутатынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ буолар.
Саҥаһым Варвара Николаевна олоҕун аргыһа хайдах курдук үлэһитин, дьоҥҥо сыһыана истиҥин, ханна да үлэлээтэр коллективка убаастанарын наһаа хайҕаан кэпсиир. Дьон көрдөһүүтүн хаһан да быһа гымматын, дьоҥҥо көмөлөһө сатыыр үтүө хаачыстыбалааҕын чорботон бэлиэтиир. Кэргэнэ итинник хайгыырын истэммин мин убайым туһугар үөрээччибин.
Кини чахчы сытар ынаҕы туруорбат сымнаҕас киһи, ол да иһин оҕолор киниэхэ атаахтыыллар. Улахан сиэннэрэ кыра эрдэҕинэ эһэтэ тэлгэһэ иһигэр мууһунан, хаарынан оҥоһуктары оҥорор буолара. Оннооҕор олбуорун таһыгар балбаахтарынан араас кыыллары оҥорон туруорара. Ону биһиги анаан-минээн баран көрөр буоларбыт. Сиэннэрэ олус сөбүлүүллэрин, эһэлэрин тула көтөллөрүн бэлиэтии көрөөччүбүн. Биһиги, бииргэ төрөөбүттэр, бэйэбит уонна оҕолорбут, сиэннэрбит эмиэ абаҕаларын, таайдарын олус сөбүлүүллэр.
Кэргэнниилэр иккиэн сибэккини сөбүлүүр буолан сайын хайаан да элбэҕи үүннэрэн бүөбэйдэһэллэр. Тэлгэһэлэрэ, верандалара араас сиэдэрэй сибэккинэн симэнэн ыалдьыттары үөрэ көрсөллөр. Оҕуруоттарын аһа эмиэ дэлэй буолар. Уопсайынан, кинилэр киэнэ барыта дэлэй-холой, уурбут-туппут курдук.
Хаһаайын хайдаҕа тиэргэниттэн көстөр дииллэр. Ол быһыытынан Виктор Михайлович аҕатын туйаҕын хатаран эмиэ бэртээхэй хаһаайын, үчүгэй кэргэн, истиҥ эһэ. Кини, чахчы даҕаны, оҕо эрдэҕиттэн үлэлии үөрэммит үөрүйэҕинэн күн бүгүнүгэр диэри кэтэх хаһаайыстыбатыгар түбүгүрэр, үлэттэн дьоллонон олорор. Кини хотонугар оннооҕор саха кууруссата, саха ынаҕа бааллар, бэйэбит курдук тулуурдаахтар диэн олус хайгыыр.
Кэргэнинээн Варвара Николаевналыын тыл быһаҕаһыттан өйдөһөллөр диэтэхпинэ омун буолбата буолуо. Иллээх дьиэ кэргэн күннэринэн-ыйдарынан тапталлаах сиэннэрэ буолаллар. Кинилэр улаатан, ситэн-хотон олох суолугар үктэнэллэригэр көмө, тирэх буолбут киһи, кыраны эмит даҕаны туһалаабыт киһи диэн баҕа санаалаахтар.
Үлэни өрө туппут кэргэнниилэр өр сыллаах сыралаах үлэлэрин үгүс элбэх махтал суруктар, грамоталар, анал ааттар, РФ Култууратын министерствотын «Култуура сайдыытыгар кылаатын иһин» уонна «СӨ культуратын туйгуна» бэлиэлэр, култуура үлэһиттэрин идэлээх союзтарын Киин Комитетын, СӨ Президенын Бочуотунай грамоталара туоһулууллар.
Биир дойдулаахтара, аймахтара, бииргэ төрөөбүттэрэ үлэһит киһибит, Виктор Михайлович оҕо эрдэҕиттэн дьонун, улууһун туһугар үлэлээбит өр сыллаах үлэтин үрдүктүк сыаналыыбыт, ытыктыыбыт, истиҥник махтанабыт уонна бары үтүөнү баҕарабыт!
Светлана Бурцева, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ