Биһиги, Дүпсүн орто оскуолата улахан кылаастарга профильнай үөрэхтээһиҥҥэ киирэн, уолаттар тракторист, кыргыттар пионербаһаатай идэтигэр үөрэммиппит. Онно биһигини оскуола старшай пионер баһаатайа Захар Михайлович Гоголев, учууталлар Александра Захаровна Андросова, о.д.а., методика, психология, ВПО (Всесоюзная пионерская организация) диэн предметтэргэ үөрэппиттэрэ. Онон Захар Михайлович үөрэтиитинэн-такайыытынан, кини методикатынан, этэрээттэргэ баһаатайдаан син билиилээх, оскуола директора биэрбит удостоверениелаах, комсомол райкома биэрбит путевкалаах бары кэриэтэ үлэлии оройуон оскуолаларыгар тарҕаспыппыт.
Мин 1966 сыллаахха саҥа орто оскуола буолбут сиргэ – Тумулга баһаатайынан анаммытым. РайоОНО саҥа штаты арыйан, үлэҕэ ылбыт бирикээһин туппутунан атырдьах ыйын 15 күнүгэр үлэлии кэлбитим. Оскуола сабыс-саҥа икки этээстээх куорпуһа үлэҕэ киирээри турара. Оҕо, учуутал бөҕө ыраастааһын, хомуйуу, түннүк ууруу, сууйуу, кырааска үлэтигэр үлэлии сылдьаллара. Мин эмиэ үлэлэспитинэн барбытым. Үөрэх балаҕан ыйын 1 күнүттэн саҕаламмыта. Суоттуга орто оскуола өссө да суох буолан, манна кэлэн оҕолор салгыы үөрэнэллэрэ. Онон оскуола оҕото 200-тэн тахса этэ.
Пионерскай дружина Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа Федор Кузьмич Попов аатын сүгэрэ. Мин кэлиэм иннинэ, босхоломмут туспа баһаатай суох эбит, начальнай кылаас учуутала пионер баһаатайдаабыт этэ. Онон барытын саҥалыы испииһэктээн, саҥа састаап, дружина Сэбиэтэ этэрээт бэрэссэдээтэллэрин талларан үлэбитин саҕалаабыппыт. Сүүсчэкэ пионердаах, отучча октябреноктаах биэс этэрээттээх, үс звездочкалаах этэ. Дружина Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн оскуола ахсыс кылааһын биир бастыҥ үөрэнээччитэ, “Артек” лааҕырга сынньанан кэлбит Галя Алексеева этэ. Саҥа састаап дружина Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн Лина Сокольникованы талбыта. Этэрээт баһаатайдарынан улахан кылаас комсомолецтара: Аня Белолюбская, Маша Новоприезжая, Еля Охлопкова, Петя Васильев, Катя Петухова, Надя Парникова үлэлээбиттэрэ.
Мин пионер баһаатайынан үлэлээбит сылларым 1966-67, 1967-68 сс. Октябрьскай революция 50, Комсомол 50 сыллара дойду бүттүүнүн үрдүнэн да бэрт тэрээһиннээхтик, үрдүк өрө көтөҕүллүүлээхтик бэлиэтэммиттэрэ. Онон оскуолаҕа ити дааталары уонна В.И. Ленин төрөөбүтэ 100 сылын көрсө элбэх үлэ ыытыллыбыта, ордук пионерскай, комсомольскай тэрилтэлэргэ.
Оччотооҕуга пионербаһаатай үлэтэ оҕону В.И. Ленин дьыалатыгар, Ийэ дойдуга бэриниилээх буоларга, үтүөҕэ-кэрэҕэ тардыһыы тыыныгар иитэр эбээһинэстээҕэ уонна улахан эппиэтинэстээх ыарахан үлэ этэ. Онон Ленин оҕо сааһа, олоҕо, үлэтэ улаханнык үөрэтиллэрэ. Ол иһин үлэбитин Ленинскэй муннуктан саҕалаан, кэлин Ленинскэй хос буолар гына былааннаах саҕалаабыппыт. КИД (клуб интернациональной дружбы) таламмыт, ол оҕолор элбэх Ленин музейдарын кытта суруйсубуттара. Кыраныысса таһыттан Финляндия, Чехословакия, Польша, о.д.а. дойдулар музейдарыттан уонна Сэбиэскэй Сойуус куораттарыттан: Москваҕа Ленин кабинета уонна квартирата музейтан, Ленинградка Военно-историческай музейтан, Казаҥҥа Ленин музей дьиэтиттэн, Красноярскайга Шушенскайдааҕы Ленин музей-дьиэтиттэн о.д.а. барыта 14 музейдартан суруктарын, “Искра” бастакы номердарын копиятын, Ленин туһунан кинигэлэри, брошюралары, грампластинкалары, плакат хартыыналары, открытка комплектарын туппуппут, элбэх сүбэлэри ылбыппыт. Үлэм бастакы сылыгар матырыйаалбытын мунньан Ленинскэй муннугу, онтон иккис сылыгар В.И. Ленин төрөөбүт күнүгэр Ленин хоһун оскуола үөһээ этээһин фойетыгар аспыппыт. Хоспутугар Ленин бюһа туруоруллубута, “По Ленинским местам” диэн Ленин олоҕун, үлэтин көрдөрөр электрофицированнай каартаны учууталлар оҕолору кытта оҥорбуттара. Онно ордук физика учуутала Г.Г. Габышев салайааччы быһыытынан эппиэтинэстээхтик үлэлээбитэ. Үлэ уруогун учуутала Ф.И. Васильев салайан Ленин мэтириэтин мозаиканан, Ленин Разлив күөл кытыытыгар саһан (подпольеҕа) олорбут от отуутун макетын оҕолору кытта оҥорбута ордук кэрэхсэбили ылбыта. Бары кылаастарга Ленин туһунан тус-туспа тиэмэ биэрэн стендэлэри, альбомнары оҥотторбуппут, саха, нуучча тылын учууталлара Ленин туһунан хоһооннору, өйтөн суруйуулары суруйтарбыттара. Ленин хоһун аһарбытыгар 1968 сыл муус устар 22 күнүгэр пионерскэй дружиннай сбор оҥорбуппут, оҕолору пионерга, октябренокка ылбыппыт. Тумулга аан бастаан Ленин саҥатын пластинкаттан истибиппит, ол Ленин ЫБСЛКС III съеһигэр эппит тыллара этилэр. Ол кэнниттэн хоспут лиэнтэтин быһан, экскурсоводтар разделларынан оҕолорго көрдөрөн кэпсээн барбыттара. Ленинскэй хоспут хас да салаалааҕа.
Ленин хоһун аһарбытыгар учууталлар бары көхтөөхтүк үлэлээбиттэрэ, улахан көмөнү, сүбэни оскуола директора В.М. Прокопьев, история учуутала П.П. Павлов оҥорбуттара. Пионердар араас хайысханан үлэлииллэрэ. Ордук үчүгэйдик, тэрээһиннээхтик “Зарница” байыаннай-спортивнай оонньууну ыытарбыт. Онуоха хас да хонук, ый инниттэн элбэхтик бэлэмнэнэрбит. Ордук оскуола завуһа С.П. Васильев бу оонньууну ыытыыга көхтөөхтүк кыттара. Кини эрдэттэн хамандыырдарга, комбаттарга бирикээстэри суруйан ыйыыра уонна ол туолуутун хонтуруоллатара, оҕолору кытта кэпсэтэрэ. Барыта байыаннайдыы буолан, оҕолору, ордук уолаттары тардара, интэриэһиргэтэрэ, сөхтөрөрө даҕаны. Хамаандалар сыарҕалаах акка пулемет-трещетка оҥостоллоро, стройдууллара, рапордыыллара, онтон Көрдүгэннээххэ киирэн, алаас икки өттүгэр окуопа хастан, мас саа-саадах тутан, граната бырахсан, «ураа» хаһыынан утарыта киирэн “сэриилэһэ” оонньууллара. Эпилиэттэрин былдьаһаллара эбэтэр штабтар былаахтарын ылан кэлэллэрэ. Ордук улахан кылаас оҕолоро актыыбынай этилэр. Маны таһынан оскуола иһигэр үлэлиир радиоузел баара. Кылаастарга, көрүдүөргэ, залга, учительскайга уһун переменаҕа радио саҥарара. Онно радиокомитет талан үлэлэтэрбит. Пионерскай, комсомольскай үлэни радионан сырдатарбыт, араас сонуннары, бэсиэдэлэри, эҕэрдэлэри оҥорорбут. Сороҕор уһун переменаҕа көрүдүөргэ үҥкүү, вальс эҥин тэрийэрбит. «Пионерская радиостраничка» диэн биэриигэ дружина олоҕун, пионердар үлэлэрин, патрулирование туһунан кэпсиирбит. Онно анаан оҕолору диктордатар этибит. «Следопыт» кулууп үлэлиирэ. Оҕолор гражданскай уонна Аҕа дойду сэриитигэр кыттыбыт дьон ахтыыларын хомуйаллара, өлбүт буойуттар испииһэктэрин чуолкайдаан хомуйан оҥорбуттара, хаартыскаларын булаттаабыттара. Онон кэлин “Нэһилиэк историята” диэн альбом-кинигэ оҥоһуллубута. Ону таһынан «Маяк» кулууп пионердары комсомолга киирэллэригэр бэлэмниирэ. Сылы быһа сэттис кылаас пионердарыгар комсомол историятын, Герой комсомолецтары, устаабы үөрэтэллэрэ. «Баһаатай» кулууп пионердара октябрятскай группаларга баһаатайдыыллара. Кинилэри кытта былаан оҥостон, ханнык үлэни, хайдах тэрийэри сүбэлэһэр этибит. «Кооператив» кулууп – манна оҕолор үксүн уолаттар маҕаһыынтан кинигэ подотчекка ылан, нэһилиэнньэҕэ дьиэлэринэн сылдьан атыылыыллара. Онон кинигэ атыытын былаанын маҕаһыын толорон, атыылааччы О.Т. Попова махтанара. «Пионерскай патрулирование» уруок ааҕыытын, режими тутуһууну бэрэбиэркэлиирэ. Уруок ааҕар кэмҥэ уулуссаҕа былаах таһаарыллара, ол кэмҥэ ким да күүлэйдээбэт, бары уруок ааҕаллара. «Детский кинотеатр» кулуупка киинэ кэмигэр оҕолор бэйэлэрэ дьуһуурунайдаан бэрээдэги көрөллөрө, улахан уолаттар киномеханикка көмөлөһөн үлэлииллэрэ, киинэ көрдөрөргө үөрэнэллэрэ. «Тимуровец» кулууп – тимуровскай үлэни хонтуруоллуура, субуотунньуктары тэрийсэрэ. 1968 сыл сааһыгар субуотунньуктаан, воскресниктаан (саһаан эрбээн) 252 солк. Вьетнамҥа көмөҕө ыыппыппыт, оччотооҕуга онно сэрии бара турара.
Итини таһынан Аҕа дойду сэриитин бэтэрээннэрин кытта көрсүһэрбит, ферманы, библиотеканы, оҕо тэрилтэтин кытта шефтэһэн, араас өрүттээх үлэлэри ыытарбыт. «Олимпиада пяти колец», «Чудо-шашки», «СБС» смотр боевых сил отрядов, клуб смекалистых – КВН, ааҕааччылар конференцияларын, диспуттары ыытарбыт. Оскуолаларынан уус-уран самодеятельность бэстибээллэригэр кыттарбыт, олорор сиринэн элбэх араас өрүттээх үлэлэри ыытарбыт. Ити кэмнэргэ «Бэлэм буол» хаһыат кэтэхтэн хайыһар күрэхтэһиитин ыытара. Онно 1968 сыл сааһыгар биһиги дружинабыт актыыбынайдык кыттан, пионердар бары сүүрбүттэрэ. Ол сүүрбүт сирдэрин километрын, бириэмэтин ыйан туран боротокуол оҥорон ыытан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн алтыс миэстэни ылан, уон пионерскай дружина иһигэр киирэн, «Бэлэм буол» хаһыакка тахсыыбыт улахан үөрүү этэ. Бу күрэхтэһиини ыытарбытыгар физрук Афанасий Егорович Лыткин улаханнык көмөлөспүтэ.
Пионер сылдьан актыыбынайдык үлэлии үөрэммит оҕолор барыга бары дьоҕурдаах буолар эбиттэр. Мин бастакы актыбыыс пионердарым уонна оччотооҕуга пионерскай сектордарынан, этэрээт баһаатайдарынан, кулууптар салайааччыларынан үлэлээбит 8-10 кылаастарга үөрэммит комсомолецтар үгүстэрэ кэлин дьиҥнээх патриоттарынан, бэртээхэй специалистарынан, дьоһуннаах үлэһиттэринэн буолбуттара. Холобур: Аня Татаринова, Аня Алексеева, Варя Находкина, Муся Феоктистова, Аля Барашкова, Аня Белолюбская, Оля Пермякова, Надя Парникова, знаменосец Ваня Габышев, о.д.а. өрөспүүбүлүкэ араас муннуктарыгар араас идэни ылан ситиһиилээхтик үлэлээбиттэрэ. Онтон дружина Сэбиэтин бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит Лина Сокольникова, билигин саха тылын уонна литературатын учуутала, РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, РФ лиидэр учуутала, СӨ үөрэҕириитин, ыччат уонна спорт бэлиитикэтин, культура туйгуннара Акулина Степановна Сокольникова диэн ытыктабыллаахтык ааттанар үтүөкэннээх үлэһит буолар.
Мин баһаатайдыы сылдьыбыт кэмнэрим олоҕум биир саамай түбүктээх уонна интэриэһинэй, умнуллубат кэмнэрэ этилэр. Оччотооҕу эдэр сааска элбэхтик билиэххин-көрүөххүн, үөрэниэххин-үлэлиэххин, сатыаххын баҕараҕын. Ордук оҕону өйдүүр, таптыыр, сүбэлэһэн былааннаһар, бэлэмниир буолуохха наада. Оҕолорго бэйэлэрин күүстэригэр эрэли үөскэтиэххэ, табаарыс, кэлэктиип күүһүн таба өйдүүллэрин ситиһиэххэ наадата. Ыытар үлэҥ барыта былааннаах уонна хайаан да туолуохтаах курдуга. Ону таһынан күҥҥэ элбэх кыра уонна улахан, ойоҕос уонна сүрүн үлэ баарын баһаатайтан ураты ким да өйдөөбөт, билбэт. Ол үлэлэр хас биирдиилэрэ эйигиттэн болҕомтону, кыһамньыны, үксүгэр сынньалаҥ да күннэргин аахсыбакка туран үлэлииргин эрэйэллэрэ. Ол да буоллар, мин үлэм биографиятын баһаатай үлэтиттэн саҕалаабыппар кыратык да хомойбоппун уонна биһиги ыыппыт сорох үлэбитин, тэрийбит кулууптарбытын оскуола оҕолоругар, билиҥҥи пионердарга тэрийэн ыытар буоллар, оҕолорго улахан туһалаах, иитэр суолталаах буолуо этэ дии саныыбын.
Мария Романовна ШЕЛКОВНИКОВА –ХАЛДЕЕВА, Тумул орто оскуолатын бастакы босхоломмут пионер баһаатайа