Петр Егорович МАТВЕЕВ төрөөбүтэ 110 сылыгар. Быйыл Саха национальнай байыаннай оскуолататэриллибитэ 100 сыла буолла. Бу оскуола аһыллыытын өссө 1924 сыллаахха ЯЦИК бэрэссэдээтэлэ П.А.Ойуунускай туруорсубут уонна 1925 сыллаахха олоххо киллэрбит. Оскуола сүрүн соругунан олохтоох дьону байыаннай үөрэххэ тардыы, Кыһыл Армия алын сүһүөх хамандыырдарын (сержаннары) олохтоох нэһилиэнньэттэн бэлэмнээһин буолар.
Саха сиринээҕи национальнай байыаннай оскуолаҕа дьарыктар 1926 сыл олунньутуттан саҕаламмыттар. 1930 сыллаахха оскуолаҕа Гражданскай сэрии Геройа Кеша Алексеев аата иҥэриллибит. 1926-1941 сылларга үлэлээбит 15 сылын устатыгар Саха байыаннай оскуолата 860 Кыһыл Армия хамандыырдарын уонна байыастарын үөрэтэн таһаарбыт. Үчүгэйдик бүтэрбиттэртэн 100-тэн тахса курсант салгыы атын куораттарга байыаннай үөрэхтэргэ үөрэнэн орто сүһүөх хамандыырдара – Кыһыл Армия офицердара буолбуттар. Кинилэр истэриттэн 11 офицер үрдүкү сүһүөх хамандыырдара буолбуттар.
Оскуоланы бүтэрбиттэр 1941-1945 сс. Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэриигэ дьоруойдуу сэриилэспиттэрэ. Кинилэртэн үгүс киһи бойобуой уонна үлэ наҕараадаларын туһааннаахтара буолбуттара: 16 – Кыһыл Знамя ордена, 4 – Ленин ордена, үгүс киһи Кыһыл Сулус, Аҕа дойду сэриитин I уонна II истиэпэннээх орденнара. Оттон Саха байыаннай оскуолатын курсана Н.Н. Чусовской Сэбиэскэй Сойуус Дьоруойа буолбута.
Саха национальнай байыаннай оскуолатыгар Уус Алдан улууһуттан үөрэммиттэртэн биирдэстэринэн мин аҕам Петр Егорович Матвеев буолар. Аҕам сэриигэ ылбыт бааһырыыларыттан 35 сааһыгар, мин сэттэ ыйдаах оҕо эрдэхпинэ, 1951 сыллаахха Дьокуускайга олорон олохтон барбыта. Онон мин Кыһыл Армия хамандыыра аҕам Петр Егорович Матвеев бойобуой суолун сырдатарбар архыып, хаһыат матырыйаалларыгар, ахтыыларга уонна суруктарга олоҕурабын.
Петр Егорович Матвеев 1916 сыллаахха I Өспөх нэһилиэгэр дьадаҥы бааһынай Егор Васильевич Матвеев уонна Мария Петровна Белолюбская дьиэ кэргэнигэр төрөөбүтэ. Дүпсүн оскуолатыгар алтакылааһы бүтэрэн баран, счетоводтар куурустарыгар үөрэнэн, 1936 сылга диэри “Барыллыалаах” холкуоска суоччутунан үлэлээбитэ. Онтон Якутскай куоракка 1936—1939 сылларга үөрэнэн педагогическай рабфагы бүтэрбитэ.
Сэрии уонна үлэ бэтэрээнэ, Кыһыл Сулус орден кавалера Иннокентий Дмитриевич Макеев бэйэтин биир саастыылааҕын туһунан маннык ахтыыны оҥорор:
«Петя Матвеевтыын 1939 сыл алтынньы 1 күнүттэн 1940 сыл балаҕан ыйыгар диэри Якутскайдааҕы национальнай байыаннай оскуолаҕа бииргэ үөрэммиппит. Уус Алдантан син элбэх этибит. Аҕа дойдуну көмүскүүр сэриигэ охтубут танкист Михаил Иванович Васильев, рота командира Константин Дмитриевич Пестряков, сэрии кыттыылааҕа, оройуон кырдьаҕас учуутала Николай Данилович Бурцев, онтон да атыттар ити оскуоланы биһигини кытта бииргэ үөрэнэн бүтэрбиттэрэ”.
1987 сыл кулун тутар 14 күнүгэр “Ленинскэй тэрийээччи” хаһыакка суруналыыс Ф. Васильев «Офицер бойобуой суолун устун» ыстатыйатыгар тааҥканы утары сэриилэһэр артиллерия взводун хамандыыра, гвардия офицера Петр Егорович Матвеев хайдах хорсуннук сэриилэспитин, фашистскай халабырдьыттартан дойдутун көмүскээбитин туһунан маннык суруйар:
“Петр Матвеев Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии саҕаланыытын Красноярскай куоракка көрсүбүтэ. Кинини, кадровай байыаннай сулууспалааҕы, Новосибирскай куоракка саппааска турбут 8-с артиллерийскай биригээдэиһинэн аһыллыбыт младшай лейтенаннары бэлэмниир курска ыыталлар. Бу курсу бүтэрэн баран, лейтенант Петр Матвеев Калининскай фронт биир армиятын артиллериятын управлениетын штабыгар сибээс офицерынан сылдьыбыт.
1942 сыл от ыйын 30 күнүттэн Арҕааҥҥы уонна Калининскай фроннар сэриилэрэ Сычевка уонна Ржев куораттар туһаайыыларынан кимэн киирэн, немецкэй-фашистскай сэриилэри Волга хоту эҥэригэр бөҕөргөтүммүт плацдармнарыгар урусхаллыыр сыаллаах операцияны саҕалаабыттара. Бу плацдармҥа балачча уһун уонна дохсун кыргыһыылар салҕанан барбыттара. Советскай сэриилэр хорсуннук кыргыһаннар, өстөөх Волга өрүс бэтэрээ эҥэригэр баар плацдармнарын урусхаллаабыттара.
Офицер Петр Матвеев итинтэн салгыы 437-с танканы утары охсуһар артиллерийскай полк састаабыгар взвод командирынан сулууспалаабыта. Бастаан утаа 45 миллиметрдаах “сорокопятка” диэн пушканан, онтон кэлин Аҕа дойду сэриитигэр аатырбыт-сураҕырбыт 76 миллиметрдээх конструктор Грабин айбыт пушкатынан сэриилэспитэ.
1943 сыллаахха саас Калининскай уонна Арҕааҥҥы фроннар сэриилэрэ Сталинградка өстөөх сэриилэрин бөдөҥ бөлөҕүн төгүрүктээн ылыы уонна урусхаллааһын өрөгөйдөөх күннэригэр, Ржев уонна Вязьма куораттар туһаайыыларынан кимэн киирбиттэрэ. Уһун дьаныардаах уонна элбэх хаан тохтуулаах кыргыһыы кэнниттэн биһиги сэриилэрбит кулун тутар 3 күнүгэр Ржев куораты босхолообуттара. Бу операцияҕа Петр Матвеев сулууспалаабыт артиллерийскай полката кыттыыны ылбыта.
Артиллерист-офицер итинтэн салгыы 1944 сыллааҕы саас III Украинскай фроҥҥа тиийэн, эмиэ взвод командирын быһыытынан сэриилэспит. Ол кэмҥэ үһүс уонна төрдүс Украинскай фроннар Кривой Рог оройуонугар түмүллүбүт өстөөх сэриилэрин бөдөҥ бөлөҕүн төгүрүктээн ылан баран, үлтүрүппүттэр. Бу сыл олунньу 22 күнүгэр Кривой Рог куорат босхоломмут. Үһүс Украинскай фронт сэриилэрэ муус устар иккис аҥаарыгар оборонаҕа туран охсуспуттар. Өстөөх сэриилэрин утары оборонаҕа кыргыһыы кэмигэр взвод командира П.Е. Матвеев ыараханнык бааһыран, охсуһуу толоонуттан туораабыта. Кини Баку куорат таһыгар баар 1547 №-дээх байыаннай госпитальга үс ыйтан ордук эмтэммит.
Биир буойун олоҕор киэҥ сирдэринэн тэлэһийэн сылдьан, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии историятыгар килбиэннээх кыайыыларынан бэлиэтэммит кыргыһыыларга кыттыбыт. Тааҥканы утары сэриилэһэр артиллерия, кини артиллеристара кыргыһыы ахсын саамай ыарахан охсуһууга түбэһээччилэр. «Сорокопятка» пушка бойобуой расчетун дьоно дэлэҕэ бэйэлэрин орудиеларыгар «Прощай, Родина!» диэн ааты иҥэриэхтэрэ дуо? “До смерти – четыре шага…” диэн фронтовой ырыаны кинилэр ис сүрэхтэриттэн ыллыылларын артиллерияҕа сыһыаннаах бары буойуттар билэллэр. Урукку да, билиҥҥи да көлүөнэ дьоно артиллерияны «сэрии таҥарата» диэн үрдүктүк сыаналаан ааттыыллар.”
Петр Матвеев доҕоругар Василий Васильевич Алексеевка суругун туһунан ”Баатаҕай бастыҥ ыччата этэ” диэн Петр Гоголев “Забота-Арчы” (24.08.95 с.) суруйуутугар манныгы ааҕабыт:
«Тохсунньу ый 1 күнүгэр 1945 сыллаахха бииргэ сэриилэспит доҕоругар, Түүлээх нэһилиэгэр төрөөбүт фронтовик, младшай лейтенант В.В.Алексеевка суруйбут суруга ордон хаалбыт. Ол быһа тардыыта маннык: «Эн биһиги 1943 сыллаахха тохсунньу 1 күнүгэр көрсүбүппүтүн, Кыһыл Армия минометчиктарын, артиллеристарын барыларын да тустарынан хайдах санаан ааспат, итии-сылаас тыллары эппэт буолуохтаахпытый?! Оччолорго “Пречистое” станция чугаһынааҕы (Смоленскай уоб.) үрдэлгэ блиндажка олордохпутуна, түүн 24.00-01.00 чааска диэри өстөөх артиллериянан, минометынан ынырыктык ытыалаабыта. Ол суоһар түгэн этэ». Ити курдук Уус Алдан икки хоһуун-хоодуот артиллерист, офицер уолаттара киһи үөйбэтэх-ахтыбатах сиригэр, кыргыс буолагар көрсүбүттэрэ ураты сэдэх түбэлтэ этэ».
Аҕам доҕоругар В.В. Алексеевка суругун толорутун «Саҥа дьыллааҕы эҕэрдэ» диэн ааттаан И.Иванов “Кыым” (19.01.84 с.) хаһыакка таһаарбыта. П.Е. Матвеев доҕоругар суругун маннык түмүктүүр:
«…Мин Аҕа дойду сэриитин кыттыылааҕа буолбуппун улахан чиэскэ ааҕынабын уонна Днепродзержинскэй, Кривой Рог, Одесса уонна Тирасполь куораттары босхолоспуппунан киэн туттабын».
П.Е. Матвеев доҕоро ол кэмҥэ сэрииттэн бааһыран кэлэн баран, Дьокуускайдааҕы пединститукка үөрэнэ сылдьара. В.В.Алексеев – Аҕа дойду сэриитин I степеннээх, Кыһыл Сулус орденнар кавалердара, Саха АССР оскуолаларын үтүөлээх учуутала. Кини аатын Уус Алдан Мүрүтээҕи «Уолан» гимназията сүгэр.
П.Е. Матвеев киһи быһыытынан кэрэ, көнө майгылааҕын, убайдыы-балыс истиҥ сыһыаннаахтарын эдьиийбит Екатерина Ивановна Александрова (Мигалкина)маннык ахтар:
“Убайым киһи быһыытынан наһаа көнө уонна билиҥҥи ыччаты кытта тэҥнээн көрдөххө дьүһүнүнэн да, дууһатынан да олус кырасыабай майгылааҕа. Сахаҕа бөдөҥ уҥуохтааҕа” (Иван Мигалкин.Кырасыабай майгылаах бастыҥ ыччатынан ахтыллар//Ытаабыта ийэ сүрэҕэ. Я., “Сайдам”, 2011). Аҕабыт туһунан балта Е.И. Александрова сырдык, үтүө өйдөбүлүн бигэргэтэрдии, аҕабыт үөлээннээҕэ, Аҕа дойду Улуу сэриитин кыттыылааҕа, Баатаҕай нэһилиэгин олохтооҕо Иннокентий Олесов миэхэ эппит тыллара умнуллубаттар: “Эһиги аҕаҕыт Матвеев Петр Егорович – киһи киэнэ мохсоҕоло этэ. Билигин итинник дьоннор суохтар”.
Аҕабыт П.Е. Матвеев сэрииттэн эргиллэн кэлэн баран, дойдутугар Баатаҕай нэһилиэгэр биир сылтан ордук кэмҥэ Карл Маркс аатынан колхозка бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбитэ. Хорсун офицер, Аҕа дойду сэриитин иккис степеннээх орденын кавалера П.Е. Матвеев Дьокуускайгаөрөспүүбүлүкэтээҕи радиокомитекка эрэдээктэринэн, иистэнньэҥнэр артыалларын салайааччытынан үлэлээбитэ.П.Е. Матвеев сэриигэ ылбыт бааһырыыларыттан баара-суоҕа 35 сааһыгар олохтон туораабыта.
Аҕабыт, эһэбит, хос эһэбит Петр Егорович Матвеев биһиги сүрэхпитигэр, өйбүтүгэр-санаабытыгар өрүүтүн тыыннаах!
Аграфена СЕРГЕЕВА, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, РФ алын профессиональнай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, РФ профессиональнай техническэй үөрэхтээһинин уонна ХИФУ бэтэрээнэ