Дойдуга кырыымчык кэм кэлбитин истэ-билэ сылдьабыт. Өссө хайдах-туох кэмнэр үүнэн иһэллэрин ким билиэ баарай?! Маннык кэмҥэ киэҥ нэлэмэн кыраайга олорор саха норуота тыа хаһаайыстыбатын тутан, сайыннаран, оҕуруот үүннэрэн олордохпутуна эрэ бигэ тирэхтээх хаалыахпыт диэн этэллэр. Кэлиҥҥи кэмҥэ дьон-сэргэ көтөрү кыайа-хото иитэр буолан эрэллэр. Төрүт аспыт да буолбатар, көтөр этэ, сымыыта биһиги күннээҕи аһылыкпытыгар киирбитэ быданнаатаҕа. Онон бу дьарык инникилээх, кэскиллээх буолара саарбахтаммат. Хайдах ылсан, көрөн-истэн көтөрү иитэри элбэх киһи билбэт буолуохтаах. Онон бэйэбит аттыбытыгар баар көтөрү иитэр дьон уопутун тарҕатар оруннаах.
Мындаабаҕа олорор Варвара Сивцева оҕо эрдэҕиттэн араас көтөрү көрөн-истэн иитэр баҕа санаалааҕа. Билигин Варвара Михайловна 56 саастаах. Аҕыйах сылтан бэттэх баҕа санаатын олоххо киллэрэн, номнуо иэҥин-дьааҥын билэн, көтөрү иитиигэ саҥа саҕалааччыларга сүбэ-ама буолар киһи. Онон кинини кытта көтөрү иитии туһунан кэпсэтиибэр ыҥырабын.
– Варвара Михайловна, көтөрү иитэр дьарыгыҥ бастаан хайдах саҕаламмытай?
– Хаһан эмит иитиэм диэн санаалаах этим. Ол иһин кинигэттэн, сурунаалтан, кэнники интэриниэттэн көрөн үөрэтэбин. Фабрика аҕалар куруссаларын сайын аайы ылан иитэр этим, онтон 2021 сыллаахтан инкубаторы боруобалаабытым. Инкубационнай сымыыты улуустарынан кыттыһан сакаастыыбыт. Баҕарар буоллаххына, араас көтөр сымыытын булуохха сөп, павлиҥҥа, страуска тиийэ. Инкубатор эмиэ арааһа атыыланар. Куурусса араас боруодаҕа арахсар: сымыыттыыр уонна эт боруода. Аҥаардас көтөр сымыытыгар наадыйан иитэр буоллаххына, кросстары талар ордук, кинилэр аутосекснай буоланнар, чоппууска сымыыттан тахсаатын кытта бөтүүгэ, кууруссата тута биллэр, 4-4,5 ыйдарыттан сымыыттыыллар. Эттээх уонна сымыыттыыр боруодаларга эмиэ кросстар бааллар. Кросстар сымыыттарын инкубациялаабаттар, кинилэр буккаас буоланнар, арахсыы барар. Ыраас боруода арааһа элбэх, кинилэр 5-6 ыйдарыгар сымыыттыыллар. Аҥаардас эт боруода – бройлердар. Холобур, «Кобб 500» боруода куурусса түөһэ элбэх эттээх, «Росс-308» буута эттээх буолар. Бройлер 45-60 күнүнэн ситэр, аҥаардас этэ ортотунан 2,5-3 киилэ буолар. Индюк эмиэ элбэх боруодаҕа арахсар: ортоку, ыарахан ыйааһыннаах буолаллар. Саамай ыарахан ыйааһыны ылар боруоданан канадскай селекция «Хайбрид конвектор» буолар, билигин санкциянан кэлбэтэҕэ иккис сыла буолла. Индюк чоппууската инчэйэрин уонна салгын оонньуурун сөбүлээбэт. Индюк биэс ыйынан ситэр. Тыһы индюктан ортотунан 10 киилэттэн тахса, атыырыттан 20 киилэттэн тахса эти ылыахха сөп. Балаҕан ыйыгар ситэр гына, муус устарга тахсыбыт индюк чоппуускатын ылар үчүгэй.
– Көтөрдөргүн кыстатаҕын дуо? Ханна туралларый?
– Кууруссалары, хаастары эдьиийим уһаайбатыгар эргэ хотоҥҥо оһох оттон кыстаттым, этэҥҥэ кыстаатылар.
– Аһылыктара хайдах буоларый?
– Аһылыктара анал комбикорм буолара ордук. Эбии сэлиэһинэйи, ньэһимиэни бытарытан уонна балык буһаран биэрэбин.
– Көтөрдөрүҥ ыалдьыбаттарын туһугар туох ньымалааххыный?
– Ыалдьыбаттарын туһугар көтөр аһыыр-уулуур иһитэ мэлдьи ыраас буолуохтаах. Сылаас, ыраас уу куруук баар буолуохтаах. Мин көтөрдөрбөр харыйа, кытыан лабаатын, ромашка үөрэ отун көөнньөрөн иһэрдэбин. Чохтоох күл, кумах эбэтэр бытархай таас эмиэ баар буолуохтаах, ол астарын буһаралларыгар көмөлөһөр. Муосталарыгар эпиилкэни уонна анал бактериялары кутабын, ол сытын уҕарытар уонна саахтарын перегной оҥорор.
– Бу дьарыккар туох кыһалҕалары көрсөҕүн?
– Биһиэхэ саамай уустуга Уус Алдан улууһугар анал комбикорм атыыламмата буолар. «Мүрү-агро» комбикорм сыаҕар оҥоруҥ диэн этэ сатаабыппыт даҕаны, саатар куурусса комбикорма кыаллыбат эбит. Быйыл бэйэм атын улуустары кытта кыттыһан, улууһум дьонуттан сайаапка хомуйан Белогорскайтан комбикорм аҕалтарбытым. Тырааныспары булуу эрэйдээх этэ, улууска хас баһылык аайы киирэ сылдьыбытым, кыайан көмөлөһөр кыахпыт суох дииллэр. Улуустааҕы тыа хаһаайыстыбатын управлениетын начаалынньыга урбаанньыт буол диир, оччоҕо эрэ туох эмэ кыаллыан сөп быһыылаах. Ол эрээри аҕыйах көтөрбүнэн урбаанньыт буолар кыаҕым суох.
– Оччоҕо көтөрү иитиигэ туох да көмө суох дуо?
– Атын улуустарга, холобур, Нам, Горнай, Хаҥалас улуустарыгар «Семейная экономика» диэн программалаахтар эбит. Нэһилиэнньэ көтөрү, сибиинньэни, козаны (түргэнник ситэр салаа) иитээри атыыластахтарына, ороскуоттарын 40%-нын төлөөн көмө оҥороллор. Урут маннык программа биһиги улууспутугар эмиэ баара эбитэ үһү. Ити программаны үөрэтэн, саҥалыы сөргүтэллэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпын. Дьиҥэр, дьоҥҥо наһаа туһалаах программа. Билигин көтөрү үксэ саастаах дьон ииттэллэр. Аҥаардас биэнсийэҕэ эрэ олорор дьоҥҥо оҕустарыылаах буоллаҕа.
– Оттон бу дьарык үчүгэй өрүтэ тугуй?
– Көтөрү иитэр баҕа санаам туолан, үөрэбин эрэ. «Саха ньоҕой, оҕото өссө ньоҕой» диэн мээнэҕэ этиллибит буолбатах, салгыы атын көтөрдөрү да ииттиэм дии саныыбын. Билигин бородууксуйа атыылаабаппын, иҥэмтиэлээх аһынан оҕолорбун, сиэннэрбин хааччыйабын. Сымыыттан чоппууска тахсара туһунан долгутуулаах түгэн. Элбэҕи таһаарар, иитэр буоллахха, түргэнник барыска тахсыахха сөп дии саныыбын. Уус Алдаҥҥа инкубатордаан таһаарар киһи элбэх. Улууска көтөрү иитээччи элбэхпит, социальнай ситимҥэ сүбэ-ама бэрсэр, кэпсэтэр туспа бөлөхтөөхпүт. Ииттиэн баҕалаахтар киирэн сүбэлэтэллэр. Көтөрү ииттиэн баҕарар дьоҥҥо этиэм этэ, бастаан туруорарга усулуобуйа оҥостон, аһыыр астарын булунан баран көтөр ылыналларыгар. Барыгытыгар ситиһиини!
– Варвара Михайловна, бэйэҥ уопуккун дьону кытта үллэстибиккэр махтал. Баҕа санааларыҥ олоххо киирэ туралларыгар баҕарабын.