Тиэрдиэ дуо, Хоноҕорго Хоҥор аартыга?

Суорун Омоллоон аатынан Ленатааҕы «Доҕордоһуу» история-архитектура түмэлин көҕүлээһининэн Уус Алдан улууһун өрүс эҥэрдээх үс нэһилиэгин кыраайы үөрэтээччилэрэ бэрт сэргэх мунньахха мустан санаа атастастылар. Кэпсэтии «былдьаһыктаах бырта сыата» буолбут өрүс уҥа кытылыгар турбут Бүөтүр Бекетов бастакы остуруогун тула буолла.

Бары билэрбит курдук, 2032 сылга Дьокуускай куорат төрүттэммитэ 400 сылын киэҥник бэлиэ­тиир туһунан дойду Президенэ В.В. Путин дьаһал таһааран турар. Сэһэргэһиигэ Баатаҕай, Бороҕон, Суотту нэһилиэктэрин баһылыктара, кыраайы үөрэтээч­чилэрэ, улуус салалтатын, Лөгөй, Мүрү нэһилиэктэрин бэрэстэбиитэллэрэ уонна Мэҥэ Хаҥалас, Нам улуустарын кыраайы үөрэтээччилэрэ кытыннылар. Ону сэргэ Дьокуускай куо­раттан саха дьонугар киэҥник биллэр, улаханнык убаастанар биир дойдулаахпыт техничес­кэй б­илим доктора Е.П. Жирков, Баатаҕайтан төрүттээх техническэй билим доктора И.Н. Новгородов, ВООПИиК Саха сиринээҕи салаатын салайааччыта Р.В. Васильев, «Музееполис» бырагыраама ааптара, востоковед, история билимин доктора А.А. Николаев анаан-минээн тахсан кыттыбыттара сүбэ мунньах суолтатын үрдэттэ. Мантан аллараа мунньахха тыл этиилэртэн кыл­гатан билиһиннэрэбит.

Павел Пермяков-Тэлэкэ суруналыыс, кыраайы үөрэтээччи:

– Петр Бекетов ала-чуо бороҕоттор сирдэригэр осту­руок тутарыгар хас да төрүөт баар эбит. Олохтоох номохтор кэп­сииллэринэн уонна С.И. Вахрин суруйарынан, Суотту сиригэр нуучча дьоно аан бастаан 1620 с. кэлбиттэр. Бекетов бастакы кэлии хаһаактара бары кэриэтэ саха дьахталларын ойох ылан, араспаанньаларын Хоноҕорго үйэлэргэ хаалларбыттар. Кинилэртэн саамай биллэллэрэ – Семен Дежнев уонна аатырбыт Абакайаада. Иккиһинэн, осту­руок бу сиргэ турбутун топоним­нар туоһулууллар. Хоноҕор бө­һүөлэгин аата түүр-монгол ты­лыгар дьаһаах хомуйар сир аата эбит. Бу эҥэр Бэс Хоҥоро, Саһылыкаан Хоҥоро, Нам иккис Хомустааҕыттан тахсар Хоҥор аартыга баар. Тиэрдиэ дуо, ол аартык Хоноҕорго? Суотту нэһилиэгэ «Огородтахский» наслег дэнэрэ сыһыаннаах дуо, осту­руокка?

Бастакы дьаһаах хому­йар кинигэлэргэ Суотту тоҕо, «Подгородняя волость» дэнэрэй? Ити буолас олохтоохторун хаҥаластар остуруогу осадалыыр кэмнэригэр иккитэ төхтүрү­йэн кыргыбыттара биллэр. Тоҕо? Ыйы­тыктар, хоруйу күүтэр курдуктар. Үсүһүнэн, ыраахтаа­ҕы былааһын бастакынан Лөгөй То­йон билиммитин саха барыта билэр. Ити кэмҥэ илинтэн кытайдар, арҕааттан Сибиир кыра-хара норуоттарын бииргэ түмэн саҥа ил тэринэ сатыыр нуучча дьоно кэлбиттэрэ. Саха дьонугар икки улуу норуот хабырыйсыыларыгар кыбыллан сиик буолан симэлийэр куттал суо­һаабыт. Саха баччаҕа тиийэн кэлиэн түүйэн Лөгөй Тойон соҕотох таба суолу тобулбута. Ол суолу өрө тутан, өлө-өлө тиллэн, сап саҕаттан салҕанан, саха сайдыылаах XXI үйэҕэ үктэммитин мэл­дьэһэр уустук. Ити гынан баран, сүдү киһибит но­руотун иннигэр оҥорбут үтүөтүн-өҥөтүн үйэ­титэр киһилии, мэҥэ бэлиэни туруора иликпит үгүстэри сонньутар.

И.Н. Новгородов:

– Баатаҕайга Үүт Көлүйэлээх Тунах диэн ытык алаас баар. Бу сиргэ нуучча кэлиэн иннинээҕи саха боотура Суор Бугдук уҥуоҕа баар. Кини көмүүтүн үөрэппит учуонайдары саха бу боотура скиф саҕаттан былаас атрибутун быһыытынан билиниллэр кылдьыылааҕа улаханнык соһуппута. Бороҕотторго баар өссө биир үрдүкү былаас бэлиэ­тин көрдөрөр сэдэх атрибут – Солук Боотур көмүүтүттэн көстүбүт протазан. Ити чахчылар былыр­гы бороҕон уустара сахаҕа бас-көс, тойон аҕа ууһа буолалларын арылхайдык туоһулууллар. Кыр­дьыга да, алаас сахатын түгэх историята аҥардас бороҕоттор эрэ историялара буолбатаҕын, бүтүн саха норуотун түгэх историятын кытта сибээстээҕин билинэр уонна дириҥник хаһан үөрэтэр кэм кэллэ.

А.А. Николаев:

– Хоролор историялара Омоҕой, Эллэй, Хоро оҕонньортон төрүттэнэр. Онон бу үс киһини үһүөннэрин тэҥҥэ тутан үөрэтэр орун­наах буолуо. Учуонайдар этэллэринэн, дойдубутугар урукку кэмнэргэ геополитика, геоэкономика кэмнэрэ кэлэн ааспыттара. Билигин геокультура кэмэ кэлэн турар. Ону та­ба тутан, өрүсүһэн туһанар наада. Тоҕо диэтэргит, сахалар культурабыт уонна дириҥ историябыт эрэ хаалла курдук. Эһиги сүдү өбүгэҕит Лөгөй Тойон хаһаактары кытта тоҕо эрэ биир тылы булан, ил-эйэ олохтообутун саха барыта билэр. Лөгөй сиэрдээх санаатын өрө тутан алаас сахата сылдьар ыырын кэҥэтэн, сири-­сибиири бараан, нуучча Америкатыгар тиийэ олохсуйбута.

А.С. Охлопков, «Доҕор­до­һуу» түмэл директора:

– Суорун Омоллоон намнар уонна бороҕоттор мөккүөрбүтүн истэрэ буоллар, бэркиһиэ этэ. Ааспыкка куоракка ыытыллыбыт конференцияттан хомойдум. Суорун Омоллоон, Раиса Реасовна, Семен Дежнев, Абака­йаада тустарынан, музебыт туһунан саатар тыл аҥаара да ахтыллыбата. Мин бэйэм күүспүнэн кэриэ­тэ секцияҕа киирэн тыл эт­тим. Улуус­пут туһугар П.В. Пермя­ков, И.Н. Новгородов эрэ туруулас­тылар. Ити конференция олох кэлтэйдии биир улууһу өрө тутан, ханнык да научнай туоһулааһына суоҕа барбыта соһутта.
Биһиги 40-ча сыл кэриҥэ Саха сирин, Арассыыйа, ону ааһан аан дой­дуттан кэлэр омук туристарыгар нуучча-саха доҕордоһуута бу сиртэн саҕаламмытын кэпсээн кэл­либит. Дойдубут түгэх история­тын көрдөрөн кэп­сиир дириҥ историческай ис хоһоонноох түмэлбит бастаан тэриллиитигэр Г.П. Башарин, В.Н. Иванов, Аф. Осипов курдук академик, наука доктордара дьон ыйан-кэрдэн, сүбэлээн-ама­лаан бу түмэл атаҕар турбута. Ону барытын туора сотон, историяны хаттаан суруйар табыллыбат.

К.М. Копырин, Бороҕон нэ­һилиэгин баһылыга:

– Бүгүн улууспут дириҥ ис­тория­тын тула кэпсэтэр наада эбит диэн санааҕа кэллим. Дьи­ҥэр, Уус Алдан оройуона төрүттэммитэ 100 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир ха­мыыһыйа тэриллибитэ, тосхо­ло оҥоһуллубута. Онно холбуу ту­тан 400 сылы киллэрэр, улахан үбүлүөйдээх сылы көрсө улууска тү­гэх өбүгэлэрбит үтүө ааттарын тилиннэрэр сыаллаах-­соруктаах үлэ-хамнас күүскэ барарыан наада эбит диэн өйгө-санааҕа кэллим.

М.М. Белолюбскай, Баата­ҕай нэһилиэгин баһылыга:

– Биһиги, баатаҕайдар, бы­лыр­гы историябытын истэн сөх­түм. Дойдубут түгэх историятын кэп­сиир кинигэни биһиги эрэ нэһилиэк та­һаара иликпит дии саныырым. Улууспут историятын кинигэтэ эмиэ тахса илик эбит. 400 сылы көрсө маннык кинигэлэр тахсыахтарын наада. Тоҕо диэтэргит, биһи­ги­ни барыбытын дойдубут түгэх историята эрэ биир өйгө-санааҕа түмэр кыахтааҕын, дьону-сэр­гэни сомоҕолуур сүдү күүстээҕин, ону ааһан ыччакка төрөөбүт дойдунан киэн туттуу тыынын иитэр уратылааҕын туһунан кэпсэтиигэ кыттыбыт дьон саамай сөпкө эт­тилэр.

В.П. Баишев, Суотту нэһилиэгин баһылыга:

– Сүүс сыллаах үбүлүөй бэ­лиэ­тэниэн наада. Ол эрээри, кини улуус, муҥутаан респуб­лика таһымыгар бэ­лиэтэнэр кыахтаах. Оттон 400 сылы бэлиэ­тииргэ үбү-харчыны федеральнай таһымҥа туруорсуох­ха сөп. Ол инниттэн сыал-сорук туруо­рунан, уталыппакка 400 сылы көрсө улууска уонна нэһилиэктэргэ күүстээх үлэни саҕалыыр наада.
Биир дойдулаахпыт Е.П. Жир­ков түмүк тылы этэригэр үбүлүөйдээх сылга диэри баара-суоҕа алта сылы кыайбат кэм хаалбытын ыйан, 400 сыллаах сэдэх үбүлүөйү мүччү туппакка, суһаллык биир сыалга-сорукка күүскэ түмсэн, тутуу былдьаһан, уталыппакка күүстээх үлэҕэ туру­нарга ыҥырда.

Павел Пермяков-Тэлэкэ