Аҕыйах күн өҥүрүк куйаастан «һуу-һаа» дэстибит да, номнуо атырдьах ыйыгар үктэммиппит эрэ баар эбит, кылгас сайыммыт элэс гынан ааһа оҕуста. Күһүҥҥү бастакы ыйга үктэммит дьон быһыытынан, кыстык туһунан санаалар кииртэлээн эрэллэр, бэлэмнэнии үлэтин торумнуур да уолдьаста. Биһиги улууспутугар биир бүөм олорор, киэҥ уонна дириҥ историялаах Өспөх нэһилиэгин баһылыга аныгы кэм сиэринэн социальнай ситимнэргэ нэһилиэк ханаалын арыйан, кимнээҕэр ордук нэһилиэнньэ олоҕун-дьаһаҕын туһунан сырдата олорорун сөҕө-махтайа көрдүбүт. Ол иһин өр сыллар тухары нэһилиэк баһылыгынан үлэлии сылдьар Лена Свешникованы кытта кэпсэттибит.
– Лена Михайловна, Өспөх нэһилиэгин социальнай ситимҥэ сонуннарыгар үлэ-хамнас быйыл сайын күөстүү оргуйа турарын киһи астына ааҕар. Биир бастакынан «Энергосберегающие технологии» ХЭТ тутуу матырыйаалларын аҕалан үлэтин саҕалаабыта буолар. Бу туһунан кэпсиэҥ дуо?
– «Энергосберегающие технологии» тэрилтэни кытары уруккуттан үлэлэһиэхпитин баҕарар этибит даҕаны, үлэлии олорор тэрилтэлэрбит дьиэлэрэ ирдэбилгэ эппиэттэспэттэр этэ – акылааттара эмэҕирэн тураллара. 2024 сыллаахха дьаһалта үлэһиттэрэ бэйэбит күүспүтүнэн холбуу тутуллубут хонтуорабыт дьиэтэ икки аҥыы арахсан эрэрин, эмэҕирбит акылаатын уларытан, саҥа муоста тэлгэппиппит. Улууспут баһылыга Василий Алексеев урут нэһилиэгэр баһылыктыы сылдьан элбэх тутуутугар үлэлэспит буолан: «Бу өспөхтөр хонтуораларын үчүгэйдик оҥорон биэриҥ эрэ», – диэн тыл кыбытан, бу тэрилтэ бэрэстэбиитэллэрэ саас кэлэн көрбүттэрэ, үлэҕэ ылар эбиппит диэн быһаарбыттара. Өссө эбии оскуола мастерскойун дьиэтин оҥоро сылдьаллар.
Тутааччы ирдэбилинэн кырыыһабыт үрдүттэн буорун, эпиилкэтин субуотунньуктаан түһэрдибит, хатырыгын суллаатыбыт. Билигин хонтуора өһүөтүн үрдүнэн анал күүгэнинэн бүрүйдүлэр, саҥа аан ииллилэр, хара муостатын оҥоро сылдьаллар. Аны түннүгүн уларытыахтара, истиэнэни күүгэннээн баран таһыттан ылтаһынныахтара уонна кырыыһа бүрүөһүнүн уларытыахтара. Үлэтиттэн көрөн тус-туһунан биригээдэлээхтэр эбит, бу кэннэ атын биригээдэ кэлэн иһинээҕи коммуникациятын тардыаҕа, счётчик туруоруоҕа.
Үлэ төлөбүрэ ититии үбүн кэмчилээһинтэн хас эмэ сыл төлөнүөхтээх. Бу хонтуора ититиитигэр сыл аайы элбэх үп барар этэ. Монокотельнай (ол аата биир дьиэни оттон олорор) тарибынан сыллата төлөбүрбүт 25% улаата турбута.
Быйыл СӨ Үп министиэристибэтин бэйэ көҕүлээһинин өйүүр бырагырааманан бырайыакпытын киин хочуолунайтан хонтуораҕа диэри турба тардыытыгар анаатыбыт. Улууспут дьаһалтата икки бырайыагыттан биирдэстэрин бу турба тардыытыгар анаата. Онон бүддьүөккэ улахан охсуулаах кыһалҕаттан мүччүрүйүө этибит.
Билигин закупкаҕа таһааран, подрядчигы быһаарыы үлэтэ барар. Итини таһынан таарыйа 9 ыал ититиигэ холбонуо диэн баҕалаахпыт.
– Эһиги нэһилиэккит уматыгынан хааччыллыбыт сонуҥҥутун үөрэ көрүстүбүт.
– Сырыы суола мөлтөх нэһилиэктэргэ киирсэр буоламмыт, «Саханефтегазсбыт» АУо таараламмыт уматыгын 10 сыл туһанныбыт. Бу сыллар тухары таһыытыгар судаарыстыба көмөтүгэр тиксэбит, онон аҕалан биэрэллэр. Онно үлэлэһэр тэрилтэбитигэр уонна СӨ Бырабыыталыстыбатыгар махтанабыт. Ил Дархан Айсен Сергеевич Николаев балаһыанньаны өйдөөн, кини быһа дьаһалынан уматыкка тигистибит, онон махталбыт муҥура суох!
Уматыгы тиэйиини урбаанньыт И.Г. Рожин ирдэбилгэ хоруйдаһар тиэхиньикэлээх уонна суоппардардаах буолан аҕалла. Саас аҕалтарарбыт курдук массыына түргэнник көстүбэтэ. Хата, бэйэбит уолбут Петр Аргунов бу тэрилтэҕэ суоппардыыр буолан, киниттэн ыйыталаһан, таарыйа Түүлээх нэһилиэгин эмиэ хааччыйдыбыт.
Аны уматыгы тиэйии үбүн аҥаарын улууспут дьаһалтата көмөлөһөн улаханнык абыраата. Бу кэлбит 12 туонна бензини, 4,5 туонна дизельнэй уматыгы нэһилиэнньэ сыл бүтүөр диэри туттуохтаах диэн былаанныыбыт. Отчуттар тиэхиньикэлэригэр, кыһын оту, оттук маһы аҕалыыга туттуохпут. Нэһилиэнньэ олоҕо уйгулаах буоларыгар олус наадалаах хамсааһын буолла.
– Өссө биир үөрүүлээх сонуҥҥутунан суотабай сибээс атын оператордара киириилэрэ буолар дии?
– Бу иннинэ биһиэхэ «Билайн» төлөпүөнүнэн кэпсэтэр сибээһэ эрэ үлэлиир этэ. «Ростелеком» дьиэлэргэ туруорар «вайфай» интернетигэр холбонор этибит. Критерийгэ хапсар сибээһэ суох нэһилиэктэргэ мобильнай сибээс тупсарыгар анал бырагыраама баарын истэммит, 2024 сылга куоластааһын биллэриллибитин истэн кыттарга туруммуппут. Күн аайы «Госуслуги» портал нөҥүө дьону куоластатар этибит. Хас биирдии нэһилиэк олохтооҕо аймахтарын, билэр дьонун, кэллиэгэлэрин куоластатан «Устранение цифрового неравенства» федеральнай бырагырааманан сибээһэ тупсар 10-ча нэһилиэк иһигэр хапсыбыппыт. Улууспут дьонугар-сэргэтигэр, үлэ кэлэктииптэригэр, биир дойдулаахтарбытыгар көмөҕүт иһин махтанабыт!
Ааспыт сыл кыһыныгар биригээдэ оборудование аҕалан аҕыйах күн иһигэр антеннаны таҥан туруоран кэбиспитэ, үлэһиттэр хаста да кэлэн настройкалаан барбыттара. «Ростелеком» бэйэтин симкаларын тарҕаппыта. Аны бу күннэргэ «Мегафон» уонна «Йота» сибээһэ үлэлээбитигэр наһаа үөрдүбүт!
Төлөбүрэ чэпчэки, интернетэ элэҥнэччи түргэн, ыйдааҕы лимитэ суох тарифтаахтар. Бөһүөлэк иһигэр-аттыгар хаама сылдьан интэриниэттиир кыахтанныбыт!
Бу курдук сайдыы кэлэн иһэр, аҕыйах сылынан өссө туох уларыйыыга олорор буолабыт диэн үөрэбит. Бу Арассыыйа уонна СӨ бырабыыталыстыбаларын кэскиллээх уонна инники көрүүлээх үлэлэрин түмүгэ буолар. Биһиги курдук кырыы, суола суох Өспөхпүт нэһилиэгэ маннык бырагыраама нөҥүө үчүгэй сибээскэ хапсыбыппытыгар махталбыт муҥура суох!
– Уус Алдан кытыы нэһилиэктэрин мобильнай быраастар кэрийэ сылдьаллар. Биригээдэ кэлэрэ төһө туһалааҕый, нэһилиэнньэ көһүтэр дуо?
– Былырыын Ил Дархан бырайыагынан «Мобильные врачи» быраастар биригээдэлэрэ кэлэн эмиэ көрөн барбыттара. Хас да киһини киин сиргэ анаан ыыппыттара, онно тиийэн эмтэнэн ыарахан ыарыыттан өрүһүннүлэр.
От ыйыгар бу бырайыагынан тиис быраастара кэлэн буор босхо нэһилиэнньэ тииһин оҥорон бардылар. Бу кырыы сиртэн киин балыыһалары кыайан кэрийбэт дьоҥҥо олус наадалаах бырайыагы тэрийэн үлэлэтэллэр, өрөспүүбүлүкэбит салалтатыгар, чуолаан Айсен Сергеевичкэ, уонна күннэтэ үлэлэһэр улууспут кылаабынай бырааһыгар С.Г. Черкашиҥҥа махталбытын биллэрэбит!
Бу күннэргэ үлэлии кэлиэхтээх 12 исписэлиис бырааһы олус кэтэһэбит. Өссө, манна даҕатан эттэххэ, амбулаториябытыгар эмиэ өрөмүөн үлэтэ бара турар.
– Оттооһун тэтимэ хайдаҕый?
– Быйыл окко былааммыт 550 туонна, ол иһигэр «Сайдыы» ТХПК – 160 туонна, бааһынай хаһаайыстыбалар – 60 туонна, чааһынай хаһаайыстыбалар – 330 туонна. Билиҥҥи туругунан 21 хаһаайыстыба 100% окко киирэн 33% толорон олоробут. Кэтэх хаһаайыстыбалаах биэс ыал оттоон бүттүлэр. Алаас сиргэ от үүммүтүн суотугар арыыларга уонна өрүс кытылыгар тахсыбатылар, онон ходуһа ууга барыытын кыһалҕата турбата. Быйыл сайын улахан ардах биһиги сирдэрбитин таарыйбата, наар «аһыҥа ардаҕа» түстэ диибит. Ол да буоллар үүнүү үчүгэй. Былаан туолар ини диэн эрэллээхпит.
– Өспөх нэһилиэгэ кыстыкка бэлэм дуо?
– Үөһээ этиллибиттэргэ эптэххэ: өссө оҕо уһуйаанын кырыыһатыгар анал күүгэн кутуутун үлэтэ ыытыллар, ону эмиэ «Энергосберегающие технологии» ХЭТ толорор. Кыһыҥҥы оттор чохпут таһыллан бэлэм турар. Хонтуорабыт ититиитин турбата тардыллыаҕа. Сүрүн кыһалҕалар тустаах тэрилтэлэргэ тиэрдиллибиттэрэ, онон сорох сорохторугар өрөмүөн үлэтэ ыытылларын күүтэбит, өрөмүөннүүллэрэ буоллар диэн баҕа санаалаахпыт.
Анжела Румянцева, Өспөх оскуолатын дириэктэрэ:
– Нэһилиэкпитигэр тутуу, өрөмүөн үлэтэ балысханнык бара турар. Биһиги оскуолабытыгар эмиэ «Энергосберегающие технологии» ХЭТ тэрилтэ эргэ мастерскойбутун өрөмүөннүү сылдьаллар. Биһиги туох ирдэнэринэн оскуола үлэһиттэрэ уонна үөрэнэр уолаттар субуотунньуктаан көмөлөстүбүт. Билигин тас өттүн анал күүгэнинэн ыстара сылдьаллар. Бу эбийиэкпитигэр библиотека, ОБЗР, уруһуй уонна труд биридимиэттэрин кылаастара үлэлиэхтэрэ. Кэлэр үөрэх дьылыгар оҕолорбут сылаас дьиэҕэ олорон кинигэ ааҕыахтара, айыахтара-тутуохтара.
«Кэпсии олордоххо, сонун элбэх, арай хаһыакка баппатах буолан хаалыам да», – диэн Лена Михайловна дьээбэлэнэр икки аҥаардаах кэпсиирин тохтоппута. Онтон ыстатыйа суруллан хаһыакка барыар диэри үлэ хаамыыта ырааппытын биллэрбитэ: «Хонтуора аана, түннүгэ бүппүт, кырыыһата бүтэн эрэр», – диэн хаартыскалаан ыыта охсубута. Өссө улууска кырыы сытар нэһилиэктэрин кэрийэ сылдьар 12 быраастаах мобильнай биригээдэ Өспөххө от ыйын 6 күнүгэр үлэлиэҕэ. Сибээс олохтонон, кэлии-барыы үксээбитин да көрдөххө, Өспөх быйыл сайын кырыы нэһилиэк буолбакка, олох-дьаһах будулуйа оргуйар киинэ буолан турар диэтэхпитинэ сыыспаппыт.
Анатолий Кириллин