Уһун, тымныы кыһыннаах, тыйыс айылҕалаах хоту дойдуга олорор буоланнар, өбүгэлэрбит барахсаттар күөх сайын уунар уйгутуттан төһө кыайалларынан хаһааналлара. Бүгүн олортон сорохторун туһунан кэпсиэхпит.
ҮРҮҤ АС
Суорат диэн тугун, кини хайдах астанарын киһи барыта билэр. Сайын, үүт саамай дэлэйбит кэмигэр, сахалар биир сүрүн аһылыктара суорат буолара. Ол эрээри, ону барытын утарынан сиэн-аһаан кэбиспэккэ, күһүөрү баччаларга, сөрүүн түһэн эрдэҕинэ, мунньаннар, кыһын сииргэ хаһаанар эбиттэр.
Иэдьэгэй
Өйүөҕэ илдьэ сылдьарга итиэннэ кыһын аһылык эбиискэтэ оҥосторго ааттаах ас. Ыал ийэлэрэ иэдьэгэйи хас да көрүҥүнэн оҥороллоро.
Бастакыта. Аһыйбыт үүтү мөлтөх уокка оргуталлар, кыратык суорат куталлар. Оччоҕуна үүт иирэн иэдьэгэйэ уонна уута арахсыбытынан барар. Ону хостооннор, сэдэх эрэһэҕэ кутаннар, уутун сүүрдэллэр.
Иккис ньыма. Суораты эмиэ бытаан уокка ититэллэр, оччоҕуна үүт иэдьэгэй буолан тахсар. Иэдьэгэй арахсан бүтүөр диэри тохтоло суох булкуйуллар. Инньэ гымматахха, түгэҕэ хаахтыйан, иэдьэгэй амтанын алдьатар. Эмиэ сиидэлээн, уутун сүүрдэллэр. Күн уотугар тэлгэтэн хатараннар, өйүө оҥостоллор.
Элбэх ынахтаах ыаллар иэдьэгэйи балачча элбэҕи оҥорон хаһааналлара. Хаппыт иэдьэгэй кураанах, тымныы сиргэ буорту буолбат. Ону бэйэтинэн да сииллэрэ эбэтэр күөрчэххэ кутан уонна бурдугу кытары булкуйан лэппиэскэлииллэрэ.
Тар
Суораты тымныы сиргэ, булууска мас уһаакка биитэр туос иһиккэ, сорох чинчийээччилэр суруйалларынан, туос холлоҕоско кутан мунньаллар. Үрдүгэр тахсар уутун баһан иһэллэр. Амтанын байытаары, сиэбит балыктарын, кустарын уҥуоҕун эбии куталлар. Ол барыта тарга суураллан хаалар. Сорох сиргэ үлтү кырбаммыт бэс сутукатын куталлар.
Тымныы түстэҕинэ, таһырдьа таһааран, киһи холкутук көтөҕөрүгэр сөп гына тоҥортоон кэбиһэллэр. Оннук тоҥоруллубут тары «балбаах тар» диэн ааттыылларын, атыы-эргиэн табаарын быһыытынан тутталларын этнограф Андрей Андреевич Саввин – Өндөрүүскэ Саабын «Сири оҥоруу сайдыан иннинээҕи саха аһылыга» кинигэтигэр суруйбут.
Вацлав Серошевскай «Сахалар» кинигэтигэр манныгы ааҕабыт: «Тартан сахалар сүрүн астарын – бутугаһы – уута аҕыйах бурдугу, отону эбэтэр сиэниллэр силиһи булкуйан буһараллар. Бурдуга элбэх буоллаҕына, нууччалыы иэҕэн, хааһы дииллэр. Оттон бэс эбэтэр тиит сутукатын, кииһилэ уонна луук сэбирдэҕин буһаран, итиэннэ аһытан баран, ханнык эмит хаппыт оту куттахтарына, үөрэ диэн ааттыыллар. Тары тымныы ууга булкуйан, ымдаан оҥороллор, ону тэҥэ сиҥэни бэлэмнииллэр». Дьэ, бу балар буоллаҕа, хобул идэһэлээх, тайаҕы-табаны бултаан эбиммэт дьадаҥы ыаллар дьылы туоруур аһылыктара.
Хайах
Сөрүүн оҥкучахха хаһааныллыбыт, аһыйбыт сүөгэйи арыылаан, бэйэтин уутун, үүтү уонна оргуйбут ууну ылларан, чохоон курдук, оҥороллор. Чохоонтон уратыта диэн амтана ордук аһыы уонна састаабыгар баар арыыта аҕыйах буолар эбит.
Вацлав Серошевскай: «Дьон, урут аҕыйах ынахтаах эрдэхтэринэ, арыыны буолбакка, хайаҕы оҥороллоро, ол бырааһынньык аһа буолара», – диэн Байаҕантай сахалара кэпсээбиттэрэ», – диэн суруйар. Сорохтор «сахалар арыыны сатаабат буоланнар, хайаҕы оҥороллоро» дииллэр эрээри, судургутук да санаан көрдөххө, аҕыйах ынахтаах, элбэх оҕолоох ыаллар барахсаттар, аһылыгы үтүрүмсүтэннэр (кыһын моонньо уһуна бэрт буоллаҕа), хайахтыылларын ордорор эбиттэр. Өндөрүүскэ Саабын бэлиэтээбитинэн, икки-үс ынахтаах ыал биир сэнтиниэр (100 киилэ) хайаҕы оҥостон, хаһаанар эбит.
Амтанын байытаннар, хайахха сир аһын, дьэдьэни куталлара. Кыһын көйөн киллэрэн, бөһүөнэхтии сииллэрэ. Олунньу 10 күнэ – нуучча халандаарынан, масленица. Ону сахалар бэйэлэрин олохторун илгэтигэр чугаһатан, «хайах хостуур таҥара күнэ» диэн ааттаабыттар. Атыннык эттэххэ, чуолаан ити кэмҥэ хайаҕынан олорор кэмнэрэ буоллаҕа.
БАЛЫК АС
Күһүн илимнээн, кыһын муҥхалаан, саас куйуурдаан, туу уган, сибиэһэй балыгы хааччыналларын таһынан балыктаах сиргэ олорор дьон балыгы хатаран, ыһааран, араастаан эмиэ хаһааналлара. “Балаҕан үрдүгэр барча баар үһү” диэн таабырыны оҕо эрдэхпититтэн истэ улааттахпыт.
Барча диэн буспут бытархай балык биитэр мунду хатарыллыбытын ааттыыллар. Ону хас да көрүҥүнэн астыыллар.
Буһаран хатарыы
Мундуну, бытархай быччыкыны буһаран баран, иэһэргэ (балыгы тарҕата ууран хатарар анал долбуурга) кутан, күн уотугар хатараллар. Сахсырҕа түспэтин диэн балык үрдүгэр сэппэрээги тарҕата уураллар. Кэмиттэн кэмигэр балыктарын мас лаппаакынан эргитэн-урбатан биэрэллэр, инньэ гынан, мундуларын үлтүрүтэллэрэ.
Үөлэн, ыһааран
Кыра собону, мундуну үөлэн баран, сиртэн биир миэтэрэ аҥаара үрдүктээх сибиэҕэ (туу курдук өрүллүбүт сиэккэҕэ) тарҕата кутан, анныгар түптэлээн, буруоҕа уонна күн уотугар хатараллар. Үлтү бара сылдьар буоллаҕына, сөп буолбутунан ааҕыллар.
Барчаны туоһунан биитэр хатырыгынан оҥоһуллубут улахан холлоҕосторго кутан, кураанах сиргэ ууран хаһааналлара.
Арыынан кутан
Барча аҕыйах буоллаҕына, балык сыатынан саба кутан кэбиһэллэрэ. Итинник сыаҕа хаһааныллыбыт барчаны «арыы барча» диэн ааттыыллара.
Сыма
Сыманы оҥорорго оҥкучах хаһаллар, түгэҕин уонна эркиннэрин бэс хатырыгынан сабаллар. Ол үрдүнэн халыҥ туоһунан бүрүйэллэр. Дьэ, ол кэннэ балыктарын сымалыыллар (кэнсиэрбэлииллэр).
Манна эмиэ мунду ордук табыллар эбит. Мундуну буһаран, миинин сүүрдэн ылан, сойуталлар. Лаппа сойбутун кэннэ оҥкучахха куталлар. Оҥкучаҕы бастаан туоһунан, онтон хатырыгынан саба бүрүйэн баран, салгын киирбэт гына буорунан көмөн кэбиһэллэр. Кыһыҥҥы тымныы түстэ да хостоон ылан, хаарга көмөллөр. Онтон ылан, аска тутталлар.
Хохту
Сиикэй мундуну сибиэҕэ тарҕата кутан хатараллар. Мас үтэһэҕэ тиһэллэр уонна начаас икки ардыгар уокка халахытан ылаллар. Кэлин хобордооххо кутан, кыра арыыга сырдьыгынатан ылар буолбуттар.
Лыыба
Ыкса күһүн, уу тымныйбытын кэннэ, балык уойбут, мунду үөрдээн тууга кииримтиэ буолбут кэмигэр оҥороллор. Бастаан холбо диэни бэлэмнииллэр. Балыктаах күөл кытыытыгар, тыа саҕатыгар икки-үс миэтирэ усталаах, биир миэтирэ кэтиттээх уонна оччо дириҥнээх оҥкучаҕы хаһан баран, чиҥ гына ытыыстыыллар. Сөбүгэр соҕус суоннаах тииттэри аҥаар өттүнэн суоран, олуктуу-олуктуу ампаардыы тутан таһаараллар, муосталыыллар.
Күөлтэн мунду хостоон таһааран, олгуйга бэрт түргэнник, мунду чиккэйиэр уонна хараҕа маҥхайыар диэри буһараллар. Уутун сүөкээн баран, илдьиритэллэр, итиэннэ холбоҕо кутан иһэллэр. Холбону төһө кыалларынан түргэнник толороллор, хатырыгынан бүрүйэллэр, таһыттан инчэҕэй хаарынан сыбаан кэбиһэллэр. Мунду бэйэтин итиитигэр лыыбаланар. Атыннык эттэххэ, кэнсиэрбэлэнэр. Ону төйө тоҥорбокко, сөбүн күҥкүйдэ диэтэхтэринэ, хостоон ылан, дьэ тоҥороллор.
Барчаны, сыманы, хохтуну уонна лыыбаны кыһын бэйэтинэн сииллэрэ итиэннэ тарга куталлара, көбүөргэ, күөрчэххэ уонна үөрэҕэ эбэллэрэ.
Куйаар ситимиттэн.