Биир дэриэбинэҕэ оҕо эрдэхтэриттэн бииргэ оонньоон, алтыһан улааппыт уонна кэлин холбоһон ыал буолан олорор дьон сир-сир аайы бааллар. Иккиэн биир сиртэн төрүттээх, дириҥ силистээх-мутуктаах кэргэнниилэр халыҥ аймах буола тэнийэллэр. Мин бүгүн кэпсиир дьонум – 1-кы Хоро нэһилиэгин сис ыалларыттан биирдэстэрэ Февронья уонна Николай Бурцевтар. Кинилэр иккиэн идэлэрин лаппа баһылаабыт, үлэ бөҕөтүн көрсүбүт дьоһун үлэһит дьон буолаллар.
1-кы Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ Николай Семенович Бурцев 1959 сылаахха алтынньы 8 күнүгэр Лөгөй нэһилиэгэр Кэптэнигэ элбэх оҕолоох Мария Митрофановна уонна Семен Константинович Бурцевтарга 6-с оҕонон күн сирин көрбүт. Төрөппүттэрэ дьиэ кэргэн аҕа баһылыгын үлэтинэн сибээстээн Кэптэнинэн, Даалынан, Хомустааҕынан көһө сылдьан үлэлээбиттэр. Ол иһин кыра уолчаан 1966 сыллаахха Даалы оскуолатыгар үөрэнэ киирбит, нөҥүө сылыгар Хомустаахха көһөн үөрэнэн начаалынай оскуоланы онно бүтэрбит. Ол кэнниттэн 5-с кылаастан Чараҥ аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үөрэммит уонна салгыы Бороҕоҥҥо үөрэнэн, 1976 сыллаахха Мүрү орто оскуолатын бүтэрбит.
Коля оччотооҕу оҕо сиэринэн кыра эрдэҕиттэн үлэҕэ эриллэн улааппыт. Бастаан 2-4 кылаастарга үөрэнэр кэмигэр лабыкта хомуйуутугар үлэлээбит. Кэлин Чараҥҥа көһөн кэлэн баран, сайын аайы от үлэтигэр сүрэхтэммит. Оҕо сылдьан бастаан бугул түгэҕин харбааччынан, онтон улаатан оҕус сиэтээччинэн сылдьыбыт. Бу туһугар эппиэтинэстээх үлэ буолан биэрбит. Сарсыарда бары утуйа сыттахтарына оҕустарын көрдүү бараллар, аны киэһэтин үлэ кэннэ мэччитэр эбиттэр. Улахан дьону кытта тэҥҥэ үлэлиир буоланнар, сүрдээх көхтөөх үлэ эбитэ үһү. Ол кэмнэргэ үлэ барыта куоталаһыылаах буоларын бары билэбит. Сороҕор кыайдахтарына, отчут оҕолорго бириэмийэ диэн кэмпиэт, бэчиэнньэ биэрэллэрэ үһү. Ол курдук оскуоланы бүтэриэхтэригэр диэри отчуттар звеноларыгар окко сылдьыбыттар. Оччотооҕу оҕолор бары оннук үлэлээн кэллэхтэрэ.
Ити саҕана оскуолаттан тырахтарыыс буолан тахсар үтүө үөрэх баара. Ол иһин Коля уол оскуоланы бүтэрээт, тута кэриэтэ тыраахтарга сменщигынан, онтон аармыйаҕа барыар диэри «ДТ-75», «МТЗ», «МТЗ-52» тыраахтардарга тырахтарыыһынан үлэлээбит. Аармыйаҕа 1977 сыллаахха сэтинньигэ ыҥырыллыбыт. Бастаан утаа Хабаровскайга байыаннай үөрэҕи ааспыт, онтон салгыы Сахалиҥҥа байыаннай чааска механик-водитель быһыытынан икки сыл сулууспалаабыт. Ийэ дойдутугар ытык иэһин төлөөн эргиллэн кэлээт, тута “Сардаҥа” сопхуоска тырахтарыыстаабыт.
Николай Семенович 1981 сыллаахха аҕатын Семен Константинович сүбэтинэн Калининградскай уобаласка Советск диэн куоракка кинотехник үөрэҕэр киирбит уонна, 1984 сыллаахха ситиһиилээхтик бүтэрэн, төрөөбүт оройуонугар ананан үлэлии кэлбит.
Билигин кини үлэлээбит кэмнэрин туһунан маннык ахтар:
– Аҕам киномеханик буолан, куруук үлэ үөһүгэр сылдьара. Чараҥҥа көһөн кэлэн баран, киинэ көрдөрө барарыгар улахан уолун Куостаны көмөлөһүннэрэ илдьэ сылдьара. Онон убайым улахан дьон киинэтин киинэ буудкатыттан элбэхтик көрбүтэ. Мин онно наһаа ымсыырар этим. Аҕам олоҕун киинэ эйгэтигэр анаабыт буолан, миигин дэлби хаайан киинэ үөрэҕэр ыыппыта. Онон кинотехник идэтин ыламмын, Уус Алданнааҕы киносеть тэрилтэтигэр 10-ча сыл араас дуоһунастарга үлэлээбитим.
Бу 32 киноустановкалаах, 70 үлэһиттээх улахан тэрилтэ ньиргиччи үлэлии олорор кэмэ этэ. Киносеть дириэктэринэн Иннокентий Николаевич Пухов диэн сүрдээх сымнаҕас, холку майгылаах киһи үлэлиирэ. Мин манна үлэҕэ киирэн, атын киноустановкалар киномеханиктарын барыларын кытары билсэн, алтыһан үлэбин саҕалаабытым. Петр Дмитриевич Дегтяревтыын Дүпсүн киноустановкатыгар «23 КПК» диэн улахан аппаратураны монтажтаабыппыт уонна кэтит экран туруорбуппут. Кэлин бэйэм Тулунаҕа уонна Бээрийэҕэ “Ксенон-3” аппарааттары монтажтаабытым эҥкилэ суох үлэлээбиттэриттэн олус үөрбүтүм. Оччолорго эдэр специалист «көлүөһэ үрдүгэр» сылдьарым. Установкаларга алдьаныы-кээһэнии буоллаҕына, миигин ыыталлара. Киноаппаратураны, сороҕор мотуор саппаастарын сүгэн сатыылаабыт да кэмнэрим бааллара.
Алта сыл Бороҕоҥҥо «Дружба» кинотеатрга инженердээбитим. Ол саҕана былаан туолуутун кытаанахтык ирдииллэр этэ, ону толороору кытаанах хамсаныы буолара. 1985 сыллаахха бары билэр «уларыта тутуубут» саҕаламмыта, ол иһин олохсуйан хаалбыт тутул төрдүттэн хамсаан барбыта. Тэрилтэбит салалтата сотору-сотору уларыйар буолбута, ол улахан охсууну оҥорбута. Онон үлэ саҥа ньымаларын көрдөөһүн түмүгэр “биригээдинэй бэдэрээт” диэн олоххо киирбитэ. Мин онно киирэммин, 1988 сыллаахха Чараҥ киноустановкатыгар киномеханигынан үлэлии кэлбитим. Биригээдэбитигэр Чараҥҥа соҕотоҕун, Майаҕаска Степан Павлов, Гриша Охлопков, “Стройкулуупка” Иван Алексеев буолан үлэлээбиппит. Оттон Мындаабаҕа киномеханик суоҕа, ол иһин “кинопередвижка” диэнинэн аҕам Семен Бурцев үлэлээбитэ. Биһиги бу үс сиргэ “ыксаллаах” уонна “суһал” диэн харчыны хото киллэрэр киинэлэри ыламмыт, биир күн тэҥҥэ көрдөрөр этибит. Тоҕо диэтэххэ, киинэ иккилии көстүүтүн матасыыкылга тиэйэн, сүүрдэ сылдьан көрдөрөрбүт. Онон бэриллибит былааннары аһара толорон хайҕанар этибит. Бу саҥа ньымабыт бэйэбит оройуоммутун ааһа баран, илин эҥэр оройуоннарга уонна өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ тарҕаммыта. Бу курдук 1990 сылга диэри үлэлээбиппит.
Николай Семенович киинэ эйгэтигэр үлэлээбит сыллара дьону кытары алтыһан, биир тылы булан үлэлииргэ үөрэппиттэрэ инники олоҕор улахан олугу уурбут эбит. Киинэттэн уурайан баран, дойдутугар Чараҥҥа дьиэ-уот туттан, «Мүрү» сопхуоска механигынан, онтон кэлин наар электригинэн үлэлээн пенсияҕа тахсыбыта. Кини хайа да үлэҕэ үтүө суобастаахтык үлэлээн, төрөөбүт нэһилиэгэ, улууһа сайдарыгар улахан кылаатын киллэрдэҕэ. Өссө биир дьоһун хардыытынан уопсастыбаннай үлэттэн хаһан да туора турбатаҕа буолар. Ол курдук киинэ хайысхатыгар үлэлиир кэмигэр профсойуус бэрэссэдээтэлинэн, ДНД чилиэнинэн сылдьыбыт. Оччоттон баччаҕа диэри тэрилтэҕэ, нэһилиэккэ ыытыллар уопсай суолталаах үлэлэргэ, тэрээһиннэргэ көхтөөх кыттааччынан биллэр. Оҕо эрдэҕиттэн сценаттан түспэт уус-уран самодеятельность кыттыылааҕа, кэрэ куоластаах ырыаһыт, ол иһин билигин култуура бэтэрээнин аатын дьоһуннаахтык сүгэр.
Кэнники сылларга улуус киинигэр Бороҕоҥҥо В.В.Никифоров-Күлүмнүүр аатынан култуура дыбарыаһыгар хорга, “Дуолан” эр дьон ансаамбылыгар уонна солистаан үгүстүк ыллыыр, атын да кэнсиэргэ, тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттар. Кинини ырыаһыт быһыытынан өрөспүүбүлүкэ хайа да муннугар тиийдэҕинэ дьон билэллэр, үөрэ-көтө көрсөллөр. Онон кини билигин биллиилээх ырыаһыт буолар. Кэнники кэмҥэ өссө ырыа дьүрүлүн айыынан дьарыктанар.
Николай кэргэнэ 1-кы Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ Февронья Васильевна 1960 сыллаахха ыам ыйын 24 күнүгэр Бороҕоҥҥо төрөөбүт. Ийэтэ Анна Гаврильевна Конникова төрүт Чараҥ. Аҕата Василий Иванович Бурцев Бороҕонтон төрүттээх. Улахан кыыстара аҕатын ийэтин аатынан Февронья диэн сүрэхтэммит. Бииргэ төрөөбүт 5-лэр этэ. Улахан быраата Василий эдэркээн сааһыгар бу күн сириттэн барбытын олус харааста ахтар. Кырачаан Феня Чараҥнааҕы оҕо саадыгар тэҥ саастыылаах оҕолорун кытары оонньоон-көрүлээн, 1967 сыллаахха Чараҥ аҕыс кылаастаах оскуолатыгар бастакы кылааска үөрэнэ киирбит. 8-с кылаас кэнниттэн салгыы Бороҕоҥҥо үөрэнэн, 1977 сыллаахха Мүрү орто оскуолатын бүтэрбит. Оскуолаҕа бииргэ үөрэммит доҕотторо билигин олоҕун суолталыыр сүрүн дьоно буолаллар.
Оҕо сааһа кыһынын Чараҥҥа, сайынын түптэ сыттаах Илин Бас сайылыгар ааспыта. Сайылык оҕолоро күнү быһа дьоммутугар көмөлөһөн, кэҥискэ сөтүөлээн, сир астаан, күн иллэҥэ суох сылдьарбыт. Феня ол саҕаттан сүрэхтээх үлэһит кыыс этэ. Ыал улахан оҕото буолан сүрдээх дьаһаллааҕа, дьиэтээҕи үлэни бүтэрбитэ-оһорбута эрэ баар буолара. Ол саҕана дьон үксэ холкуос, сопхуос үлэһиттэрэ буоланнар, оҕолоро дьиэ үлэтигэр эрдэттэн үөрэнэннэр барыны-бары сатыыллара. Кыра оҕо эрдэхтэн аһы астыы, оҕону көрө улааталлара, кэтэх сүөһү көрүүтүгэр эмиэ эрдэ сысталлара. Онон үлэһит төрөппүттэр оҕолорун бэйэлэрин холобурдарынан иитэллэрэ. Ол да иһин оҕолор үлэттэн толлубакка, кимиэхэ да сэлээннэнэн олорбокко, эппиэтинэстээх буоларга иитиллэн тахсаллара.
Оччотооҕу кэм туһунан Февронья Васильевна маннык ахтар:
– Оскуоланы бүтэрэн баран, «оскуола – производство – үрдүк үөрэх» диэн девиһинэн салайтаран хаһыа да буолан Герой Егоров аатынан сопхуос Маяктааҕы отделениетыгар ыанньыксыттаабыппыт. Манна үлэлиир сылларбытыгар аҕа саастаах ыанньыксыттар сүбэ-ама буолан абыраабыттара. Мин ордук чугастык Евдокия Гуляеваны (Дэбдэни) кытары бодоруһан үлэлээбит эбиппин диэн билигин наһаа махтана ахтабын. Салгыы бары 1979 сыллаахха саҥа тэриллибит “Сардаҥа” сопхуоска көһөн үлэлээбиппит. Идэ ылар баҕа санаа улахан этэ, онон 1980 сыллаахха Благовещенскай куоракка тыа хаһаайыстыбатын институтутугар зооинженер идэтигэр үөрэнэ киирбитим. Манна Амурскай уобаластан уонна Саха сирин араас оройуоннарыттан элбэх оҕону кытта билсэн, бииргэ үөрэнэн, олоҕум саамай дьоллоох кэмнэрэ ааспыттара. 1986 сыллаахха үөрэхпин бүтэрэн, “Сардаҥа” сопхуоска зоотехник-селекционерынан үлэбин саҕалаабытым. Майаҕастааҕы отделениеҕа үлэлиирбэр элбэх үтүө кырдьаҕас дьоннуун билсибитим. Ааныс уонна Бииктэр Аммосовтары, Ольга Крылованы, Ирина Орлованы, Ким Кычкины, Акулина Сивцеваны (Бэтэринээр Өкүүчэни), Семен Петрову (Сэмэҥкэни), Гаврил Пуховы (Хабырыыһы), Ньукулай Стручковы,биригэдьиир Петр Алексеевы, Ньукулай Крылову, Ньукулай Трулины, Ньукулай Орлову олус истиҥник саныыбын. Онтон 1991 сыллаахха племенной үлэ зоотехнигынан ананан “Мүрү” сопхуоска үлэлээбитим. Ол үлэлии сырыттахпына 1993 сыллаахха ыһыллыы-тоҕуллуу кэмэ саҕаламмыта, онон “Мүрү” сопхуос суох буолан хаалбыта. Хата Чараҥнааҕы отделение “Маяк” диэн табаарыстыба баар буолбутугар зоотехниктыы киирбитим. 2000 сыллаахха аны табаарыстыбабыт эстэн, үлэтэ суох хааламмын, быстах үлэ ханна көстөрүнэн үлэлээбитим. 2005 сыллаахха дойдубар улахан уларыйыы буолбута – Чараҥ Хоро нэһилиэгиттэн арахсан, 1-кы Хоро нэһилиэгэ тэриллибитэ. Мин дьаһалтаҕа сүрүннүүр исписэлииһинэн үлэҕэ киирбитим уонна бочуоттаах сынньалаҥҥа барыахпар диэри бу эйгэҕэ үс баһылыкка үлэлээбитим: Михаил Дмитриевич Орлов, Иван Гаврильевич Бурцев, Василий Васильевич Бурцев. Ханнык да үлэбэр дойдум дьонун-сэргэтин барыларын кытары алтыһан, улууска үгүс киһилиин билсэн, элбэххэ үөрэнэн, саҥаны билэн-көрөн, үлэлээн-хамсаан ааспыппыттан билигин бэйэбин дьоллоох киһинэн ааҕынабын.
Февронья Васильевна дойдутугар тыа хаһаайыстыбата сайдыытыгар уонна саҥа “1-кы Хоро нэһилиэгэ” муниципальнай тэриллиини тэрийэргэ, сайыннарарга туох баар билиитин-көрүүтүн, сатабылын ууран туран үлэлээбит дьонтон биирдэстэрэ. Чараҥҥа биригэдьиир-зоотехнигынан үлэлиир кэмигэр бэйэтин көлүөнэтин дьонун салайан, дьаһайан, кинилэрдиин биир тылы булан, өйөһөн-өйдөһөн үлэлээбитин кэпсиирин астына иһиттим. Чахчы даҕаны маннык үлэһит дьон баар буолан Чараҥмыт Чараҥ, нэһилиэкпит нэһилиэк буола үүннэҕэ-сайыннаҕа.
Февронья уонна Николай Бурцевтар үс оҕону төрөтөн, улаатыннаран, барыларын атахтарыгар туруордулар. Билигин оҕолоро бары үлэһиттэр, ыаллар. Бэйэлэрэ сырдык ыралаах эбэ, эһэ буолан, күннэрэ-ыйдара алта сиэннэриттэн тахсар. Тыа ыалын быһыытынан кэтэх хаһаайыстыбалаахтара – билигин даҕаны үлэни өрө туталларын бигэ бэлиэтэ. Кэргэнниилэр өр сыллаах сыралаах үлэлэрин махтал суруктар, грамоталар, Ил Түмэн бочуотунай грамотат, СӨ суруйааччыларын сойуустарыттан “Литература уонна искусство төрүт үгэстэрин тутуһуу иһин”, Уус Алдан улууһугар култуура сайдыытыгар, Мүрү, 1-кы Хоро нэһилиэктэрин социальнай-экономическай сайдыыларыгар, “СӨ ДьУоКХ” ГУТ сайдыытыгар, СӨ идэлээх сойуус хамсааһынын сайдыытыгар кылааттарын иһин, “ХХ үйэ бастыҥ общественнига”, “СӨ муниципальнай сулууспатын тугйуна” бэлиэлэр уонна “СӨ үөрэхтээһин 100 сыла” мэтээл толору туоһулууллар.
Оҕо эрдэхтэриттэн үлэни өрө туппут үтүө үлэһит дьиэ кэргэнинэн биһиги, биир дойдулаахтара, аймахтара, үөлээннээхтэрэ, киэн туттабыт уонна кинилэр оҥорбут үгүс үтүөлэригэр истиҥник махтанабыт!
Светлана Бурцева, Арассыыйа суруналыыстарын сойууһун чилиэнэ