Алтынньы ый аҕам саастаахтар декадаларынан саҕаланна. Декада устата улуус киинигэр, нэһилиэктэргэ араас тэрээһиннэр тиһигин быспакка ыытылыннылар. Аҕам саастаахтары нэһилиэнньэ сүрүн көхтөөх дьоно диэтэхпитинэ сыыспаппыт, кинилэргэ болҕомто ууруллан, ыытыллар тэрээһиннэригэр хайаан даҕаны үгүс киһи үмүөрүһэрин бэлиэтии көрөбүт. Өссө балаҕан ыйын ортотугар улуус бэтэрээннэрин Сэбиэтин, бэрэссэдээтэл Иван Колодезников уонна нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин киинин салайааччыта Иннокентий Сергеев көҕүлээһиннэринэн улуус тэрилтэлэрин салайааччылара кыттыылаах мунньах тэриллибитэ, онно декада тэрээһиннэрин оҥкуллара түспүтэ, тэрээһиннэр болдьохторо биллибиттэрэ.
Ол туһунан уонна бэтэрээннэр сэбиэттэрин үлэтин сырдатар соруктаах Иван Иванович Колодезниковы кытары кэпсэттибит:
– Үтүө күнүнэн, Иван Иванович! Бастатан туран, улуустааҕы бэтэрээннэр Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн хаһан талыллыбыккыный уонна ити дуоһунаскар туох үлэтин ыытыахтааххыный диэн ыйытыыттан саҕалыахха.
– Улуустааҕы бэтэрээннэр Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыгар быйыл кулун тутарга улуус бэтэрээннэрин түмсүүлэрин кэмпириэнсийэтинэн быыбардаммытым. Үлэбин саҕалыырбар 7 киһиттэн састааптаах бэтэрээннэр Сэбиэттэрин Президиумун тэрийбиппит, Президиум састааба улуус уопсастыбаннай тэрилтэлэрин сүрүннүүр координационнай сэбиэтинэн бигэргэммитэ.
Улуус нэһилиэктэригэр эмиэ бэтэрээннэр Сэбиэттэрэ талыллаллар, уһун кэмҥэ бэтэрээн хамсааһынын салайан кэлбит, улахан уопуттаах дьон үлэлииллэр. Быйыл Курбуһах уонна Өлтөх Сэбиэттэригэр саҥа бэрэссэдээтэллэр үлэлэрин саҕалаатылар. Билигин даҕаны икки нэһилиэккэ – Дүпсүҥҥэ уонна Баатаҕайга бэрэссэдээтэллэрэ суох олоробут, бу нэһилиэктэр баһылыктара дьону булан туруортууллара эрэйиллэр.
Үлэбит сүрүн хайысхата – аҕа көлүөнэ дьон олоххо актыыбынайдык кыттыыларын тэрийии, кинилэр эдэр ыччаты иитиигэ, олоххо баай уопуттарын туһанан, көлүөнэлэр быстыспат ситимнэрин олохтуулларын ситиһии буолар. Маны таһынан дойдубут, улууспут үтүө үгэстэрин салҕааһын, олорон-үлэлээн кэлбит олохпут кэрдиис кэмнэрин, бэлиэ түгэннэрин үйэтитии, дириҥэтэн үөрэтии, Аҕа дойдубут байыаннай уонна өйдөбүнньүк бэлиэ күннэрин тэрийии биир сүрүн сорукпут буолар. Аҕам саастаах дьон туруктаах олохтоноллоругар, кинилэр олорор уонна сынньанар усулуобуйаларын тэрийиигэ кыһамньы, судаарыстыбанан мэктиэлэнэр көмө, өйөбүл кэрискэлэригэр олохтоох былаас уорганнарын кытта бииргэ үлэлээһин – бу эмиэ бэтэрээн Сэбиэтин үлэлэригэр биир улахан хайысха буолар.
– Быйыл ыытыллыбыт сүрүн үлэлэри билиһиннэриэҥ дуо?
– Муус устар 1-кы күнүгэр нэһилиэктэр кыттыылаах улуус бэтэрээннэрин Сэбиэтин Президиумун мунньаҕын ыыппыппыт. Мунньахпытыгар бэтэрээннэр Сэбиэттэрин 2026 сыллааҕы үлэтин биир кэлим былаанын бигэргэппиппит. Былааммыт балай да улахан хабааннаах, ол курдук, 8 балаһаттан уонна 70-тан тахса пуунтан турар. Сүрүн ыытыллыбыт үлэлэртэн манныктары бэлиэтиир тоҕоостоох: улуустааҕы бэтэрээннэр Сэбиэттэрэ уонна улуус дьаһалтата, социальнай управление, социальнай пуонда, улуустааҕы киин балыыһа 2026-2030 сылларга бииргэ үлэлээһиннэрин туһунан Сөбүлэһии түһэрсилиннэ. Маны таһынан, улуус дьаһалтата, улуус бэтэрээннэрин Сэбиэтэ уонна республикатааҕы бэтэрээннэр Сэбиэттэрэ үс өрүттээх Сөбүлэһиигэ илии баттастыбыт.
Республикатааҕы таһымнаах тэрээһиннэр ыытылыннылар: «Социальный туризм – путь к активному долголетию» пуорум Суотту түмэлигэр бэс ыйыгар буолбута, манна улуус хамаандата 1-кы миэстэни ылары ситиспиппит. Бэтэрээннэр республикатааҕы Сэбиэттэрэ тэриллибитэ 40 сылыгар аналлаах “Өйдөбүнньүк Знамя” эстафетатын бастакы түһүмэҕэ 14 нэһилиэги хабан от ыйыгар тэриллибитэ. Бэтэрээннэр (биэнсийэлээхтэр) улуустааҕы спартакиадаларын бэс ыйыгар ыыппыппыт, манна 8 нэһилиэк кыттыбыта, республикатааҕы спартакиадаҕа 21 улуус кыттыбытыттан улуус бэтэрээннэрин хамаандата 4 -с миэстэни ылбыта.
Улуу Кыайыы 81 сылын бэлиэтээһин «Кыайыы нэдиэлэтэ» диэн анал былаанынан улуус киинигэр Бороҕоҥҥо, нэһилиэктэргэ тэрээһиннээхтик ыытыллыбыта. Улуус хорсун буойуннарын бирииһигэр илин эҥэр улуустарын оҕолорун ортотугар үгэс буолбут турнирга нэһилиэк бэтэрээннэрин Сэбиэттэрэ, дьаһалталар актыыбынай кыттыыны ылбыттара, албан ааттаах хорсун буойуттарбыт ааттарынан 53 анал бириис олохтоммута. «Ытык сир – Кыһыл Кырдал» кинигэ улуус үбүлээһининэн бэчээттэнэн таҕыста. Нэһилиэктэр бэтэрээннэрин сэбиэттэрин үлэлэрин көрүү-куонкурус балаһыанньата ырытыллан оҥоһуллубута, Аҕа дойду Улуу сэриитин историятыгар, улуус тэриллибитэ 100 сылыгар аналлаах 5 анал бырайыак, «Кэхтибэт талааннар» фестиваль балаһыанньалара оҥоһуллубуттара уо.д.а.
– Аҕам саастаахтар декадалара хайдах саҕаланна, төһө элбэх тэрээһин буолла?
– Аҕам саастаах дьон декадаларын ыытыыга улуус баһылыгын 521 №-дээх дьаһала балаҕан ыйын 24 күнүгэр тахсыбыта, улуус баһылыгын солбуйааччы Григорий Аргунов салайааччылаах улуустааҕы тэрийэр хамыыһыйа бигэргэммитэ.
Улуустааҕы тэрээһиннэр кэлим былааннара ырытыллан оҥоһуллан, бу күннэргэ нэһилиэктэргэ, тэрилтэлэргэ үгүс өрүттээх үлэ ыытылынна. Манна биһиги бииргэ үлэлиир социальнай партнердарбыт – социальнай көмүскэл кэлим киинэ, социальнай пуонда клиентскэй сулууспата, киин балыыһа, улуустааҕы үөрэх, культура салаалара, киин библиотека, улуустааҕы түмэл, үһүс саас оскуолалара, нэһилиэктэр дьаһалталара киэҥ өрүттээх үлэни, көмөнү тэрийдилэр.
Манна ордук чуолаан нэһилиэктэргэ кулууптар, сынньалаҥ кииннэрэ дьону-сэргэни, аҕа саастаах көлүөнэни араас көрсүһүүлэргэ, интэриэһинэн кулууптарга, сынньалаҥ киэһэлэригэр, кинигэ биһирэмнэригэр, о.д.а. тэрээһиннэргэ түмтүлэр. Декаданы ыытыыга ордук ситимнээх уонна тэрээһиннээх үлэлэр Мүрү, Бэрт Ууһун, Лөгөй, Өнөр, 1-кы Хоро, Хоро, Байаҕантай, Дүпсүн нэһилиэктэригэр ыытылыннылар.
Декада чэрчитинэн «Кэхтибэт талааннар» диэн уус-уран самодеятельность улуустааҕы фестивала саҕаланна. Декада түмүгүнэн алтынньы иһинэн бэтэрээннэр хамсааһыннарын көхтөөх тэрийээччилэрин – араас хайысхалаах уопсастыбаннай түмсүүлэр пуорумнарын тэрийиини былаанныыбыт. Маны таһынан «Забота — Арчы» хаһыакка чэпчэтиилээх сурутуу декадата саҕаланна, манна нэһилиэктэринэн былааны-сорудаҕы тириэртибит, түгэнинэн туһанан, улууспут олохтоохторун бу хаһыакка уонна “Мүрү саһарҕата” хаһыакка аҕам саастаах дьоммутун сурутууга көхтөөх кыттыыны ылалларыгар, көмөнү оҥороллоругар ыҥырабын.
Декада былааныгар улууспут нэһилиэктэрин дьаһалталара уонна бэтэрээн Сэбиэттэрэ 2027-2030 сылларга бииргэ үлэлээһиҥҥэ Сөбүлэҥ түһэрсибиттэрин киллэрбиппит. Сөбүлэҥи түһэрсиини 1-кы Хоро, Мүрү, Түүлээх нэһилиэктэрэ саҕалаатылар, бу тэрээһини алтынньы иһинэн түмүктүөхпүт диэн эрэнэбит.
– Бэтэрээннэр Сэбиэттэрэ уопсастыбаннай тэрилтэ быһыытынан ыытар үлэҕитигэр ханнык кыһалҕалар бэлиэтэнэллэрий?
– Ханна баҕарар буоларын курдук, сүрүн кыһалҕабыт үбүлээһин боппуруоһа буолар. Манна сүрүн мэһэйинэн урукку сылларга, өссө 90-с сыллартан үлэлээн кэлбит, сэрии уонна үлэ бэтэрээннэрин пуондалара сабыллан хаалбыта буолла. Ол эрээри, улууспут салалтата өйөөн, олохтоох бүддьүөттэн «Аҕа көлүөнэ» диэн муниципальнай программаҕа үбүлээһини көрдөрөммүт, араас ыытар тэрээһиннэрбитигэр өйөбүлү ылабыт.
Нэһилиэктэр бэтэрээннэрин сэбиэттэрэ эмиэ тэрээһиннэргэ кыттыыларыгар, айаҥҥа, кэлиигэ-барыыга кыһалҕалары көрсөллөр. Аҕам саастаах дьон декадаларын чэрчитинэн нэһилиэктэр дьаһалталара бэйэлэрин бэтэрээннэрин сэбиэтин кытта бииргэ ыкса үлэлииргэ сөбүлэҥи түһэрсиилэрин былааҥҥа киллэрбиппит. Онон инникитин бэтэрээннэр сэбиэттэрин уопсастыбаннай тэрилтэлэрэ үлэлииллэригэр, былаас олохтоох уорганнарын кытта сөбүлэһиилэргэ олоҕуран, сөптөөх усулуобуйалар тэриллиэхтэрэ диэн эрэнэбит.
Биһиги үлэбитигэр үгүс өйөбүлү оҥорор социальнай партнердарбытын кытта биир санаанан барыбыт иннибитигэр турар соруктары түмсүүлээхтик быһаарарга бигэ эрэллээхпит.
– Үлэҕит инники былааныгар өссө туох соруктар туралларый?
– Туох-ханнык иннинэ 2026 сылга ылыммыт үлэбит былааннарын толоруохтаахпыт. Ылыммыт биэс анал бырайыакпытыттан быйылгы дьылга үһүн түмүктүөхтээхпит. Аҕа дойдубут байыаннай уонна өйдөбүнньүк бэлиэ күннэрин, ол иһигэр Геройдар күннэрин, Биллибэт саллаат күнүн тэрийии былааҥҥа баар.
Сыл бүтүүтүгэр улуус уонна нэһилиэктэр бэтэрээннэрин сэбиэттэрэ нэһилиэнньэ иннигэр отчуоттарын ыытыахпыт, үлэлэрин сыаналааһын көрүү-куонкуруһун түмүгүн таһаарыахпыт.
2027 сылга Россияҕа уонна республикаҕа бэтэрээн Сэбиэтэ тэриллибитэ 40 сыла бэлиэтэнэр. Онно бэлэмнэнии үлэлэригэр кыттыахпыт, бу бэлиэ күҥҥэ ананар “Өйдөбүнньүк Знамя” эстафетатын иккис түһүмэҕин 7 нэһилиэккэ ыытан түмүктүөхпүт.
– Иһитиннэрииҥ иһин барҕа махтал!
Анатолий Кириллин