Сааскы кэми даҕаспытынан халаан, ойуур баһаарын куттала тиийэн кэлэр. Айылҕа бу дьайыыларыттан сэрэхтээх буолууга улууспутугар туох үлэлэр ыытыллалларын туһунан улуус баһылыгын солбуйааччы Анатолий Алексеевтыын кэпсэттим:
– Анатолий Анатольевич, халаантан, ойуур баһаарыттан сэрэхтээх буолуу кэмнэрэ чугаһаан эрэллэр. Бу сыл аайы кэлэр дьайыылар эрээри, син биир улахан үлэни эрэйэллэр буоллаҕа, бэлэмнэнии хайдах баран эрэрий?
– Халаантан уонна ойуур баһаарыттан сэрэхтээх буолууга холкутуйар табыллыбат, бу хаһан баҕарар киһи көһүппэтэх өттүттэн буолар көстүүлэр. Онон үлэ эрдэттэн барыахтаах.
Биһиги улууспут икки өрүс кирбиитигэр олорорунан уратылаах. Өлүөнэ уонна Алдан өрүстэр ааһаллар. Халаан уутугар ылларыан сөптөөх алта бөһүөлэктээхпит. Өлүөнэ өрүс кытылыгар Оҕуруоттаах, Хоноҕор, Арыы Тиит, Алдан өрүс кытылыгар Дыгдаал, Чэриктэй, Кылаайы олороллор. Бу бөһүөлэктэргэ барыта 516 дьиэ уу ылыан сөптөөх сиригэр тураллар. Онно 2065 киһи олорор, ол иһигэр 125-һэ оҕо. Итини тэҥэ манна 13 социальнай эбийиэк, 4 хочуолунай, 10 трансформаторнай подстанциялар бааллар.
– Ыксаллаах быһыы-майгы үөскүүр түгэнигэр дьон ханна олоруоҕай, сүөһү, сылгы хана күрэтиллиэҕэй?
– Халаан уута улаханнык тахсар түгэнигэр, кутталы үөскэттэҕинэ, дьон быстах олороругар анаан 12 пуун бэлэмнэннэ. Манна 620 киһи олоруон сөп. Дьону көһөрөргө, сүөһүнү, сылгыны күрэтэргэ 214 киһи үлэлиэҕэ, онно анаан 95 тиэхиньикэ, 33 мотуордаах оҥочо бэлэм тураллар.
Дэриэбинэлэринэн арааран этэр буоллахха: Оҕуруоттаахха дьон быстах олорор сиринэн алын сүһүөх оскуола дьиэтэ буолуо. Манна 100 киһи олоруон сөп. Хоноҕорго техникум дьиэтигэр 200 киһи олоруон сөп. Оттон Арыы Тиит дьоно Тумул оскуолатыгар (80 киһи) уонна Арыы Тииттээҕи оскуола-саадка (30 киһи) быстах олорорго бэлэмнэнэллэр.
Алдан өрүс кытылыгар олорор Дыгдаал дьоно КСК дьиэтигэр (50 киһи) уонна 80 км тэйиччи Лөгөй оскуолатын интэринээтигэр (60 киһи) тахсыахтарын сөп. Чэриктэйдэр бэйэлэрин оскуолаларыгар (80 киһи) уонна 30 км тэйиччи Дүпсүн оскуолатын интэринээтигэр (40 киһи) быстах кэмҥэ олоруохтарын сөп. Оттон кылаайылар Түүлээх оскуолатыгар (20 киһи), оҕо саадыгар (10 киһи), учаастактааҕы балыыһаҕа (10 киһи) олороллоругар барыта бэлэм буолла.
Сүөһүнү, сылгыны күрэтэргэ анаан эмиэ 12 анал хааччах бэлэмнэннэ. Онно от уонна эбии аһылык саппааһа тиэрдилиннэ.
Уу ылыан сөптөөх бөһүөлэктэригэр барыларыгар быстах кэмнээх гидропостар туруорулуннулар. Манна уу кутталлаах кирбиигэ тахсыыта мээрэйдэнэн биллэриллэн иһиэҕэ.
– Халаан уута кэлэр түгэнигэр, иһэр уу кыһалҕата турааччы. Манна туох үлэ барда?
– Үрдүк сиргэ турар киһи иһэригэр барсар уулаах күөллэргэ тиийэргэ суол-иис оҥоһулунна. Оттон дьон быстах олорор сиригэр онтон аҕалан уу кутарга улахан иһиттэр бэлэм бааллар.
– Анатолий Анатольевич, сотору ойуур баһаардара турар кутталлаах кэмнэрэ кэлиэхтэрэ. Онно эмиэ бэлэмнэнии үлэлэр баран эрдэхтэрэ?
– Биһиэхэ ойуур саҕатыгар олорор 29 бөһүөлэктээхпит. Онон ойуур баһаарыттан сэрэхтээх буолуу үлэлэрэ эрдэттэн былаан быһыытынан ыытыллаллар. Ол инниттэн нэһилиэнньэҕэ өйдөтөр үлэ күүскэ барыахтаах. Ыам ыйын бастакы дэкээдэтиттэн баһаартан сэрэхтээх буолуу кэмэ биллэриллэр. Онон ыам ыйыттан ыла тэлгэһэ иһин, ходуһаны өртөөһүн, бөҕү уматыы булгуччулаахтык бобуллар. Сэрэҕэ суохтарыттан баһаары ыыппыт дьон холуобунай эппиэтинэскэ тардыллаллар. Ыам ыйын бырааһынньыктарын уһун өрөбүллэригэр дьон айылҕаҕа тахсар үгэстээх. Онно тахсан уоту оттуу, шашлыгы буһарыы бобуллар. Шашлыгы тэлгэһэҥ иһигэр буһарыныаххын сөп.
Ойуур саҕатыгар олорор бөһүөлэктэр тастарынан минерализованнай балаһалар уонна уоту бохсор хоруулар оҥоһуллуохтаахтар. Быйылгы сылга минерализованнай балаһа 14,18 км, уоту бохсор хоруу 13,7 км оҥоһуллуохтаах.
Муус устар 1-3 күннэригэр улуустааҕы ЫБМ уонна баһаарынай сулууспа үлэһиттэрэ анал үөрэҕи ыыттылар. Онно халаан уута кэлэр, ойуур баһаара турар түгэннэригэр сүрүннээн бэлэмнэрэ көһүннэ.
Кэпсэттэ Афанасий Копырин