Үүммүт ый аҕам саастаахтар декадаларынан саҕаланна. Улуус киинигэр, нэһилиэктэргэ араас тэрээһиннэр билигин да тиһигин быспакка ыытылла тураллар. Аҕам саастаахтары нэһилиэнньэ сүрүн көхтөөх дьоно диэтэхпитинэ сыыспаппыт, кинилэргэ болҕомто ууруллан ыытыллар тэрээһиннэригэр хайаан даҕаны үгүс дьон үмүөрүһэрин бэлиэтии көрөбүт. Өссө балаҕан ыйын ортотугар бэтэрээннэр Сэбиэттэрин, бэрэссэдээтэл Иван Колодезников уонна нэһилиэнньэ социальнай көмүскэлин киинин салайааччыта Иннокентий Сергеев көҕүлээһиннэринэн улуус тэрилтэлэрин салайааччылара кыттыылаах мунньах тэриллибитэ, онно билигин ыытылла турар тэрээһиннэр оҥкуллара түспүтэ, тэрээһиннэр болдьохторо биллибиттэрэ.
Ол туһунан уонна бэтэрээннэр Сэбиэттэрин үлэтин сырдатар соруктаах Иван Ивановиһы кытары кэпсэттибит:
– Үтүө күнүнэн, Иван Иванович! Бастатан туран, улуустааҕы бэтэрээннэр Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлинэн хаһан талыллыбыккыный уонна ити дуоһунаскар туох үлэтин ыытыахтааххыный диэн ыйытыыттан саҕалыахха.
– Улуустааҕы бэтэрээннэр Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлин дуоһунаһыгар бу 2026 сыл кулун тутар ыйыгар улуус бэтэрээннэрин түмсүүлэрин кэмпириэнсийэтинэн быыбардаммытым. Үлэбин саҕалыырбар бэтэрээннэр Сэбиэттэрин Президиумун 7 киһиттэн састааптаах тэрийбиппит, Президиум састааба улуус общественнай тэрилтэлэрин сүрүннүүр Координационнай сэбиэтинэн бигэргэммитэ.
Улуус нэһилиэктэригэр эмиэ бэтэрээннэр Сэбиэттэрэ талыллаллар, уһун кэмҥэ бэтэрээн хамсааһынын салайан кэлбит, улахан уопуттаах дьоннор үлэлииллэр. Быйыл Курбуһах уонна Өлтөх Сэбиэттэригэр саҥа бэрэссэдээтэллэр үлэлэрин саҕалаатылар. Билигин даҕаны икки нэһилиэккэ – Дүпсүҥҥэ уонна Баатаҕайга бэрэссэдээтэллэрэ суох олоробут, бу нэһилиэктэр баһылыктара дьону булан туруортууллара эрэйиллэр.
Үлэбит сүрүн хайысхата – аҕа көлүөнэ дьон олоххо актыыбынайдык кыттыыларын тэрийии, кинилэр эдэр ыччаты иитиигэ, олоххо баай уопуттарын туһанан, көлүөнэлэр быстыспат ситимнэрин олохтуулларын ситиһии буолар. Маны таһынан дойдубут, улууспут үтүө үгэстэрин салҕааһын, олорон-үлэлээн кэлбит олохпут кэрдиис кэмнэрин, бэлиэ түгэннэрин үйэтитии, дириҥэтэн үөрэтии, Аҕа дойдубут байыаннай уонна өйдөбүнньүк бэлиэ күннэрин тэрийии биир сүрүн сорукпут буолар. Аҕам саастаах дьон туруктаах олохтоноллоругар, кинилэр олорор уонна сынньанар усулуобуйаларын тэрийиигэ кыһамньы, судаарыстыбанан мэктиэлэнэр көмө, өйөбүл кэрискэлэригэр олохтоох былаас уорганнарын кытта бииргэ үлэлээһин – бу эмиэ бэтэрээннэр Сэбиэттэрин үлэлэригэр биир улахан хайысха буолар.
– Быйыл ыытыллыбыт сүрүн үлэлэри билиһиннэриэҥ дуо?
Муус устар ый 1 күнүгэр улуус бэтэрээннэрин Сэбиэтин Президиумун мунньаҕын нэһилиэктэр бэтэрээннэрин Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэллэрэ кыттыылаах ыыппыппыт. Мунньахпытыгар бэтэрээннэр Сэбиэттэрин 2026 сыллааҕы үлэтин биир кэлим былаанын бигэргэппиппит. Былааммыт балайда улахан хабааннаах, ол курдук, 8 балаһаттан уонна 70-тан тахса пууннартан турар.
Сүрүн ыытыллыбыт үлэлэртэн манныктары бэлиэтиир тоҕоостоох:
Улуустааҕы бэтэрээннэр Сэбиэттэрэ уонна улуус дьаһалтата, социальнай управление, социальнай пуонда, улуустааҕы киин балыыһа 2026-2030 сылларга бииргэ үлэлээһиннэрин туһунан Сөбүлэһии түһэрсилиннэ. Маны таһынан, улуус дьаһалтата, улуус бэтэрээннэрин Сэбиэтэ уонна республикатааҕы бэтэрээннэр Сэбиэттэрэ үс өрүттээх Сөбүлэһиигэ илии баттаспыппыт;
Республиканскай таһымнаах тэрээһиннэр ыытылыннылар:
«Социальный туризм – путь к активному долголетию» пуорум Суотту түмэлигэр бэс ыйыгар буолбута, манна улуус хамаандата 1 миэстэни ылары ситиспиппит;
Бэтэрээннэр республикатааҕы Сэбиэттэрэ тэриллибитэ 40 сылыгар аналлаах “Өйдөбүнньүк Знамя” эстафетатын бастакы түһүмэҕэ 14 нэһилиэги хабан от ыйыгар тэриллибитэ;
Бэтэрээннэр (биэнсийэлээхтэр) улуустааҕы Спартакиадаларын бэс ыйыгар ыыппыппыт, манна 8 нэһилиэк кыттыбыта, республикатааҕы Спартакиадаҕа 21 улуус кыттыбытыттан улуус бэтэрээннэрин хамаандата 4 миэстэни ылбыппыт;
Улуу Кыайыы 81 сылын бэлиэтээһин «Кыайыы Нэдиэлэтэ» диэн анал былаанынан улуус киинигэр Бороҕоҥҥо, нэһилиэктэргэ тэрээһиннээхтик ыытыллыбыта. Улуус хорсун буойуннарын бирииһигэр илин эҥэр улуустар оҕолорун ортолоругар үгэс буолбут турнирга нэһилиэк бэтэрээннэрин Сэбиэттэрэ, дьаһалталар актыыбынай кыттыыны ылбыттара, албан ааттаах хорсун буойуттарбыт ааттарынан 53 анал бириистэр олохтоммуттара. «Ытык сир – Кыһыл Кырдал» кинигэ улуус үбүлээһининэн бэчээттэнэн таҕыста;
Нэһилиэктэр бэтэрээннэрин Сэбиэттэрин үлэлэрин сыаналааһыҥҥа көрүү-куонкурус Балаһыанньата ырытыллан оҥоһуллубута, Аҕа дойду Улуу сэриитин историятыгар, улуус тэриллибитэ 100 сылыгар аналлаах 5 анал бырайыактар, «Кэхтибэт талааннар» фестиваль балаһыанньалара оҥоһуллубуттара уо.д.а.
– Аҕам саастаахтар декадалара хайдах саҕаланна, төһө элбэх тэрээһин бара турарый?
Аҕам саастаах дьон декадаларын ыытыыга улуус Баһылыгын 521 №-дээх дьаһала балаҕан ыйын 24 күнүгэр тахсыбыта, улуустааҕы тэрийэр хамыыһыйа улуус баһылыгын солбуйааччыта Григорий Аргунов салайааччылаах бигэргэммитэ.
Улуустааҕы тэрээһиннэр кэлим былааннара ырытыллан оҥоһуллан, бу күннэргэ нэһилиэктэргэ, тэрилтэлэргэ үгүс өрүттээх үлэлэр ыытылла тураллар. Манна биһиги бииргэ үлэлиир социальнай партнердарбыт – социальнай көмүскэл кэлим Киинэ, социальнай пуонда клиентскай сулууспата, Киин балыыһа, улуустааҕы үөрэх, культура салаалара, Киин библиотека, улуустааҕы Түмэл, нэһилиэктэр дьаһалталара киэҥ өрүттээх үлэни, көмөнү ыыталлар, тэрийэллэр. Декада чэрчитинэн «Кэхтибэт талааннар» диэн уус-уран самодеятельность улуустааҕы Фестивалэ саҕаланар. Декада түмүгэр бэтэрээннэр хамсааһыннарын көхтөөх тэрийээччилэрэ – араас хайысхалаах общественнай түмсүүлэр пуорумнарын тэрийиини былаанныыбыт. Маны таһынан «Забота — Арчы» хаһыакка чэпчэтиилээх сурутуу декадата саҕаланна, манна нэһилиэктэринэн былаан-сорудах тириэртибит, түгэнинэн туһанан бу хаһыакка сурутууга аҕам саастаах дьоммутугар улууспут олохтоохторо көхтөөх кыттыыны ылалларыгар, көмөнү оҥороллоругар ыҥырабын.
– Бэтэрээннэр Сэбиэттэрэ общественнай тэрилтэ быһыытынан ыытар үлэҕитигэр болҕомтоҕо хатанар ханнык кыһалҕалар бэлиэтэнэллэрий?
Ханна баҕарар буоларын курдук сүрүн кыһалҕабыт – үбүлээһин боппуруоһа буолар. Манна сүрүн мэһэйинэн урукку сылларга, өссө 90-с сыллартан үлэлээн кэлбит, сэрии уонна үлэ бэтэрээннэрин Пуондалара сабыллан хаалбыта буолла. Ол эрээри улууспут салалтата өйөөһүнүнэн, олохтоох бүддьүөттэн «Аҕа көлүөнэ» диэн муниципальнай программаҕа үбүлээһини көрдөрөммүт, араас ыытар тэрээһиннэрбитигэр өйөбүлү ылабыт.
Нэһилиэктэр бэтэрээннэрин Сэбиэттэрэ эмиэ тэрээһиннэргэ кыттыыларыгар, айаҥҥа, кэлиигэ-барыыга кыһалҕалары көрсөллөр. Аҕам саастаах дьон Декадаларын чэрчитинэн нэһилиэктэр дьаһалталара бэйэлэрин бэтэрээннэрин Сэбиэттэрин кытта бииргэ ыкса үлэлээһиҥҥэ Сөбүлэһиилэри түһэрсиилэрин былааҥҥа киллэрбиппит. Онон инникитин бэтэрээннэр Сэбиэттэрин общественнай тэрилтэлэрэ үлэлииллэригэр, былаас олохтоох уорганнарын кытта Сөбүлэһиилэргэ олоҕуран, сөптөөх усулуобуйалар тэриллиэхтэрэ диэн эрэнэбит.
Биһиги үлэбитигэр үгүс өйөбүлү оҥорор социальнай партнердарбытын кытта биир санаанан, биир соругунан барыбыт иннибитигэр турар соруктары түмсүүлээхтик быһаарарга бигэ эрэллээхпит.
– Үлэҕит инники былааныгар өссө туох соруктар туралларый?
Туох-ханнык иннинэ 2026 сылга ылыммыт үлэбит былааннарын толоруохтаахпыт. Ылыммыт биэс анал бырайыакпытыттан быйылгы дьылга үһүн түмүктүөхтээхпит. Аҕа дойдубут байыаннай уонна өйдөбүнньүк бэлиэ күннэрин, ол иһигэр Геройдар Күннэрин, Биллибэт саллаат Күнүн тэрийии былааҥҥа баар.
Сыл бүтүүтүгэр улуус уонна нэһилиэктэр бэтэрээннэрин Сэбиэттэрэ нэһилиэнньэ иннигэр отчуоттарын ыытыахпыт, үлэлэрин сыаналааһын көрүү-куонкуруһун түмүгүн таһаарыахпыт.
Эһиил 2027 сылга Бүтүн Россиятааҕы уонна Саха өрөспүүбүлүкэтинээҕи бэтэрээннэр Сэбиэттэрэ тэриллибиттэрэ 40 сыла бэлиэтэнэр. Онно бэлэмнэнии үлэлэригэр кыттыахпыт, бу бэлиэ күҥҥэ ананар “Өйдөбүнньүк Знамя” эстафетатын иккис түһүмэҕин 7 нэһилиэктэрбитигэр ыытан түмүктүөхпүт.
– Иһитиннэриигит иһин барҕа махтал!
Анатолий Кириллин
(Хаартыскалар Иван Колодезников архыыбыттан ылылыннылар)