Дьиэ кэргэн бигэ туруктаах буолара аҕа уонна ийэ кэскиллээҕи хайдах ырыҥалаан көрүүлэриттэн быһаччы тутулуктаах. Икки киһи тапталынан тутуллубут дьиэлэрэ – көмүс ньээкэ уйалара, илиилэрин сылааһынан бүөбэйдээн үүннэрбит сиэдэрэй сибэккилээх, баай оҕуруоттаах тэлгэһэлэрэ, барыга сатабыллара, дэгиттэр дьоҕурдара – бу барыта оҕолоро киһи быһыытынан иитиллэн тахсалларыгар бигэ тирэх буоллаҕа. Мин бүгүн сырдатар дьонум – олохторун тухары айар эйгэ абылаҥын аргыс оҥостубут дьоһун дьиэ кэргэн, ыал мааныта.
1-кы Хоро нэһилиэгин олохтооҕо, үлэ бэтэрээнэ Зоя Федоровна Аргунова 1955 с. сэтинньи 25 күнүгэр Бороҕоҥҥо күн сирин көрбүт. Аҕата Федор Федорович Бурцев – Хоро нэһилиэгин Буурсаптарын төрдө буолбут, үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, ойууну кыырдаран оҕо кутун түһэттэрэн сэттэ уол оҕону төрөппүт Быйды алааһын олохтооҕо Алампа иккис уола Киргиэлэйтэн сыдьааннаах. Сүөдэр эрдэ тулаайах хаалан, оҕо сааһа эрэйдээхтик ааспыт, үлэҕэ эриллэн улааппыт. Сэрии кэннинээҕи олоҕу чөлүгэр түһэрии күүрээннээх сылларыгар оройуоҥҥа ыччат ортотугар техниканы баһылааһыҥҥа бастакылар кэккэлэригэр сылдьыбыт. Тыраахтарынан сир оҥоһуутугар өрөспүүбүлүкэҕэ бастыҥ көрдөрүүнү ситиспит, ол иһин үтүө үлэһит киһи аата Комсомол кинигэтигэр киирбит. Кини эдэр сааһыттан олоҕун техниканы кытары ситимнээн сааһын тухары МТС-ка, Сельхозтехникаҕа үлэлээбит. Ийэтэ Мария Алексеевна Васильева Бээрийэ нэһилиэгин Араҥастаах диэн сириттэн төрүттээх. Эмиэ кыра сааһыгар тулаайах хаалан, олох араас ыараханын билэн улааппыт. Кэргэн тахсан баран дьиэтин-уотун, хаһаайыстыбатын, оҕолорун көрөн, мэлдьи үлэ үөһүгэр сылдьар кэргэнигэр улахан көмө, бөҕө тирэх буолбут.
Зоя кыыс 1962 с. Чараҥ начаалынай оскуолатыгар үөрэнэ киирбит, 5-с кылаастан Майаҕаска сатыы сылдьан үөрэммит, салгыы Бороҕоҥҥо Мүрү орто оскуолатын бүтэрбит. Эдэр эрчимнээх сааһа, үлэтэ-хамнаһа барыта Чараҥҥа ааспыта. Кини Дьокуускайдааҕы култуура училищетын библиотечнай салаатын ситиһиилээхтик үөрэнэн бүтэрэн, 31 сыл устата Чараҥ библиотекатын сэбиэдиссэйинэн үлэлээбитэ. Бэйэтэ элбэҕи ааҕар, дириҥ билиилээх, киэҥ көрүүлээх буолан, билиитин-көрүүтүн дьоҥҥо сатаан тиэрдэрин билэбит. Оччотооҕуга элбэх күрэскэ кыттыбыттарын, 2007 с. «Айылҕаҕа сыһыан муудараһын бар дьоҥҥо тиэрдээччи» улуустааҕы күрэскэ 3-с миэстэни ылан миэбэлинэн наҕараадаламмыттарын, ол миэбэл билигин да туһалыы турарын киэн тутта кэпсиир, библиотекаҕа үлэлээбит сылларын олус күндүтүк саныыр.
Олоҕун устата ханна да халбарыйбакка, төрөөбүт дойдута сайдарын туһугар үлэлээбит сылларын туһунан Зоя Федоровна билигин долгуйа маннык ахтар: “Урут сопхуос саҕана 1978-1980 сс. сайыҥҥы кэмҥэ Вера Протодьяконова салайар оҕуруот биригээдэтигэр үлэлии сылдьыбытым. Оройуон хас да төгүллээх чемпион агрономуттан оҕуруот аһын үүннэрии кистэлэҥнэригэр элбэххэ үөрэммитим. Бастыҥ үлэһит Татьяна Бурцеваны, Роман Бурцевы, Клара Бурцеваны кытары бииргэ наһаа тапсан үлэлээбиппит. Клара Егоровна оҕуруот үлэтигэр бастакы уһуйааччым этэ. Бу биригээдэҕэ үлэлээбитим кэлин олохпор кэтэх хаһаайыстыбабытын сайыннарыыга олус туһалаабыта. Биһиги дьиэ кэргэнинэн 1993 сыллаахтан оҕуруот аһын рассаадатын үүннэрэн нэһилиэнньэҕэ атыылаан саҕалаабыппыт. Бастакы сылбытыгар көһүйэҕэ 700 устуука оҕурсу рассаадатын үүннэрэн атыылаабыппыт. Оччолорго улууска ким да итинник дьарыктана илик этэ. Итинник дьаһаныы хамнас кэлбэт, харчы тиийбэт кыһалҕатыттан үөскээбитэ биллэр. Оҕолорбутун көмөлөһүннэрэн олунньуттан саҕалаан үлэлиирбит.
Сиэмэлэрбитин бастаан Юннатскайтан атыыласпыппыт, кэлин соҕурууттан Химки куораттан, Лесной городоктан, уо.д.а. биирдиилээн дьонтон саҥа сонун суортары почтанан сакаастаан ыларым. Сылтан-сыл үлэбитин сайыннаран, үүнээйибит арааһын сыыйа элбэтэн испиппит. Хара буорбутун күһүн бэлэмниирбит. Ититиилээх саҥа теплица туттубуппут. Биэрэһи урут ким да олордубат этэ. 1994 с. олунньуга бастаан боруобаҕа 13 устуука биэрэһи түннүккэ үүннэрбитим. Онтон ыла саас аайы нэһилиэнньэҕэ анаан биэрэс рассаадалыыр буолбутум. Салгыы кабачок, патиссон, баклажан, арбуз олордор буолбуппут. Ыһыыбар ый халандаарын тутуһарым. Сиэмэлэри обработкалаан, олордуу бары технологиятын үөрэтэн, тутуһан үүннэрэрим. Ону барытын бэлиэтэнэн иһэрим.
1999 с. ахсынньы 10-11 күннэригэр Дьокуускайга Дьиэ кэргэн экономикатын I сьеһигэр делегатынан талыллан сылдьыбытым. 1995-2000 сс. «Сайын» диэн бааһынай хаһаайыстыба тэринэн үлэлээбиппит. 2001 с. Уһук Илиҥҥэ РФ Президенин боломуочуйалаах бэрэстэбиитэлэ Константин Пуликовскай Уус Алдаҥҥа кэлбитигэр биһиги хаһаайыстыбабытыгар сырытыннарбыттара. Онно кыһыҥҥы теплица туттан саҥа оҥосто, эһиилги сезоҥҥа бэлэмнии сылдьар этибит”.
Зоя Федоровна кэргэнэ 1-кы Хоро нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Макар Артамонович Аргунов 1949 с. ахсынньы 2 күнүгэр II Байаҕантай нэһилиэгэр Тиит Арыы бөһүөлэгэр төрөөбүт. Аҕата Артамон Дмитриевич Аргунов өр сылларга Байаҕантайга үп ааҕына (агент) эбит. Кини доруобуйата мөлтөх буолан сэриигэ ыҥырыллыбатах, сааһыран баран кэргэн ылбыт. Уола кыратыгар ыалдьан өлбүт. Ийэтэ Мария Романовна Неустроева сааһын тухары Тиит Арыыга ыанньыксытынан үтүө суобастаахтык үлэлээбит. Кини өрүү мичилийэ сылдьар наһаа сымнаҕас майгылаах, намыын баҕайы саҥалаах эбитэ үһү.
Кыра уолчаан начаалынай кылааска дойдутугар үөрэнэн баран, 5-с кылаастан Бороҕоҥҥо эдьиийигэр олорон үөрэммит. Оскуола кэнниттэн дойдутугар тахсан тутууга үлэлээбит. Макар 1973 с. Чараҥҥа күтүөт буолан кэлиэҕиттэн түргэн-тарҕан туттунуулаах, ханнык да үлэттэн толлон турбат, наһаа бүгүрү, кыайыгас үлэһитинэн биллэр. Кэргэнин аймаҕа сэрии, тыыл бэтэрээнэ, кырдьаҕас уус Иннокентий Бурцев сааһын тухары тыраахтарынан от тиэйэргэ мас сыарҕалары уонна сыһылбалары онорон, ол сатабылын күтүөтүгэр үөрэтэн хаалларбыта 20-чэ сыл туһалаабыт. Барытыгар дэгиттэр үлэһит киһи техникаҕа эмиэ сыстаҕас эбит. Кини уларыта тутуу сылларыгар, үлэ суох кэмигэр ыһыллан хаалбыт «ДТ» уонна «Беларус» тыраахтардары таҥан оҥорон сүүрдэн бэйэтин хаһаайыстыбатыгар, ыалларга оттук мас тиэйэргэ, от үлэтигэр туһаммытын олохтоохтор билэллэр, хайгыыллар. Билигин даҕаны быраатын Иван Иванович Алексеевы кытары көмөлөөн тыраахтар прицептэрин, мас тиэйэр роспустары, техника да, илии да үлэтин чэпчэтэр араас кыра тэриллэри сыбааркалаан оҥороллор.
Үлэ үөһүгэр сылдьыбыт кэмнэрин туһунан Макар Артамонович маннык кэпсиир: «Үлэһит буолан тахсарбар үтүө дьону кытары алтыспытым. Аан бастаан дойдубар оскуолаҕа үөрэнэр сылларбар тутуу биригээдэтигэр үлэлээн гараж тутуспутум. Миигин тутуу уустук үлэтигэр такайбыт дьонунан Николай Власьевич уонна Петр Семенович Макеевтар этилэр. Кинилэр үтүө көмөлөрүнэн тутуу үлэтин баһылаабыппар махталым муҥура суох. Комсомол оройуоннааҕы комитетыгар суоппарынан үлэлиир кэммэр Василий Гоголев, Иннокентий Сыроватскай, Дмитрий Сыромятников, Иван Иванов, Василий Баишев, Иннокентий Кривошапкин курдук үтүө салайааччылары кытары алтыспытым олоҕум биир умнуллубат кэрэ-бэлиэ кэмэ этэ. Манна кэлэн баран Чараҥ оскуолатыгар электригинэн, “Сардаҥа” сопхуос Чараҥнааҕы биригээдэтигэр оҕуруот аһын үүннэрэр звенотугар тырахтарыыһынан, онтон бастайааннай үлэҕэ киирэммин барыта 18 сыл тутуу биригээдэтигэр сылдьыбытым. Уһуннук бииргэ үлэлээбит дьоммун мэлдьи ахтан-санаан ылабын. Прораб Анатолий Гуляев тутуу матырыйаалын бириэмэтигэр хааччыйар дьаһаллаах салайааччы этэ. Биригэдьиирбит Николай Аргунов туруу үлэһит киһи этэ. Биригээдэ тутаах үлэһитэ Гаврил Конникова суох 80-90-с сылларга Чараҥҥа биир да тутуу тутуллубатах буолуохтаах. Чараҥҥа уонна Майаҕаска арболит дьиэлэри тутууга, Чараҥҥа кулууп салҕааһыныгар, баанньык тутуутугар үлэлэспитим уонна биирдиилээн ыалга элбэх дьиэни тутуспутум. Ыһыллыы-тоҕуллуу кэмигэр «Маяк» табаарыстыба суох буолуоҕуттан кэргэмминээн Зоя Федоровналыын бэйэбит чааһынай хаһаайыстыбабытыгар ынах сүөһү иитиитинэн уонна оҕуруот аһын олордуутунан күүскэ дьарыктаммыппыт. Уһаайбабытыгар 92 кв.м. иэннээх үс теплицалаах этибит. Бородууксуйабытын атыылаан дохуот киллэринэрбит. Аны 24-кэ тиийэ ынах сүөһүнү кыстатар этибит. Бэйэбититтэн ордору Чараҥнааҕы үүт тутар пууҥҥа туттарарбыт. Онон дойду үрдүнэн олох-дьаһах өттүнэн ыарахан сыллары этэҥҥэ туораабыппыт. Кэлин Чараҥнааҕы «Кэрэчээн» оҕо уһуйааныгар 16 сыл устата үлэлээбиппин наһаа үчүгэйдик саныыбын».
Кэргэнниилэр ыал буолбуттара быйыл 52 сыла туолбут. Иккиэннэрин төрөппүттэрэ тыыл, үлэ бэтэрээннэрэ, сэрии сылларын оҕолоро эбиттэр. Аҕа дойду сэриитин сылларыгар улахан дьону кытта тэҥҥэ тыылга үлэлээн Улуу Кыайыыны уһансыбыттарын туһунан киэн тутта кэпсииллэр, махтана ахталлар, ааттарын үрдүктүк туталлар. Зоя Федоровна төрөппүттэрин тэлгэһэлэригэр дьоннорун, аймахтарын, табаарыстарын көмөлөрүнэн 1978 сыллаахха дьиэ туттан киирбиттэр. Макар Артамонович эдэр сааһыттан тутууга үлэлээбит буолан, дьиэтин маһын барытын бэйэтэ суорбут. Дэгиттэр дьоҕурдаах дьон олохторун тухары тэлгэһэлэрин уонна дьиэлэрин илиилэрин сылааһынан бүөбэйдээн, симээн, киэргэтэн киһи кута-сүрэ тохтуур, дууһалыын сынньанар эйгэтин үөскэппиттэр. Тэлгэһэлэригэр, дьиэлэригэр киирдэххэ үчүгэй хаһаайыттар бааллара харахха тута быраҕыллар: барыта уурбут-туппут курдук, ыраас, сырдык, кэрэ. Улахан дьиэ кэргэн аҕа баһылыга биир саамай улахан үйэлээх үтүөтэ диэн уолаттарын уонна сиэннэрин кыра саастарыттан дьиэ таһынааҕы үлэ буоллун, от-мас үлэтэ буоллун батыһыннара сылдьан үөрэтэрэ, такайара, техникаҕа сыһыарара буолар.
Мин бу ыстатыйаны суруйарбар иккиэн дэгиттэр дьоҕурдаах дьон буолалларын сөҕө көрдүм-иһиттим: фотограф, саахыматчыт, баянист, дуобатчыт, теннисист, иистэнньэҥ, оҕуруотчут, механизатор, тутааччы, сварщик о.д.а. Ол да иһин 4 оҕолоро бары олоххо ситиһиилээх дьон буола улааттахтара, олоххо бэйэлэрин суолларын булуннахтара. Элбэх тапталлаах сиэннэрэ, хос сиэннэрэ эбэлээх эһэлэрин үтүө холобурдарынан эмиэ дьоҕурдаах дьон буола үүнүөхтэрэ турдаҕа. Кыра уолларын Александры Чараҥ орто оскуолатыгар үлэлиир кэммэр үөрэппитим, кылааһын салайааччыта этим. Ол саҕана кини улахан киһилии толкуйдуурун, бүгүрүтүн бэлиэтии көрөрүм. Ииппит уоллара Геннадий Анатольевич Васильев улууһун дьонун-сэргэтин итэҕэллэрин ылан Ил Түмэн дьокутаата буолбутуттан бары олус үөрбүппүт. Кини билигин өрөспүүбүлүкэбит уонна улууспут сайдыытыгар быһаччы үлэлэһэ сылдьар бары киэн туттар биир дойдулаахпыт.
Биһиги дьиэ туттан баран, кинилэртэн мас да, оҕуруот аһын да рассаадаларын атыылаһан ылан тэлгэһэбитигэр олордубут кэмнээх этибит. Зоя Федоровна наһаа үчүгэйдик быһаарбытын, сүбэлээбитин өрүү истиҥник саныыбыт. Кинилэр билигин даҕаны иккиэн күн иллэҥэ суох түбүктээхтэр. Зоя Федоровна иистэнэр, оҕуруотунан дьарыктанар, Чараҥҥа 3-с көлүөнэ оскуолатын сатабыллаахтык салайан үлэлэтэр. Макар Артамонович айар-тутар, уһанар. Итиэннэ иккиэн нэһилиэктэрин олоҕор-дьаһаҕар көхтөөх кыттааччылар буолаллар.
Зоя Федоровна уонна Макар Артамонович Аргуновтар, чахчы даҕаны, нэһилиэккэ, улууска күөх үүнээйини үүннэриини, оҕуруоту олордууну биир бастакынан саҕалаабыт, көҕүлээбит ыал буолалларын бары билэбит. Кинилэр өр сыллаах сыралаах үлэлэрин үгүс элбэх махтал суруктар, дипломнар, грамоталар, “Бастыҥ оҕуруоччут”, “Бастыҥ общественник” анал ааттар уонна “1-кы Хоро нэһилиэгин социальнай-экономическай сайдыытыгар кылаатын иһин”, “Уус Алдан улууһун социальнай-экономическай сайдыытыгар кылаатын иһин” анал бэлиэлэр кэрэһилииллэр. Олохторун тухары үлэни өрө туппут дэгиттэр дьоҕурдаах үлэһит дьиэ кэргэнинэн биир дойдулаахтара киэн туттабыт уонна үгүс үлэлэрин үтүө түмүктэригэр истиҥник махтанабыт!
Светлана Бурцева, суруналыыс